Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еврей Киелі кітабында қолданылған арамей тілінің бір түрі – Еврей Киелі кітабындағы арамей тіліндегі бөліктер.
Variety of Aramaic used in the Hebrew Bible
the Aramaic portions of the Hebrew Bible
Библиялық арамей тілі – бұл Еврей Киелі кітабындағы Даниял және Езра кітаптарында қолданылатын арамей тілінің түрі. Оны Таргумдармен – арамей тіліндегі еврей жазбаларының парафраздарымен, түсіндірмелерімен және кеңейтулерімен шатастыруға болмайды.
Biblical Aramaic is the form of Aramaic that is used in the books of Daniel and Ezra in the Hebrew Bible. It should not be confused with the Targums – Aramaic paraphrases, explanations and expansions of the Hebrew scriptures.
Тарих
600 жылдары басталған еврейлердің Бабыл тұтқындауы кезінде еврейлердің сөйлеген тілі ивриттен арамей тіліне ауыса бастады, ал арамей тіліндегі төртбұрышты жазу палеоиврит әрпінің орнына келді. 539 жылы Әхеменид империясы Жаңа Вавилон империясын басып алғаннан кейін арамей тілі қоғамдық өмір мен басқарудың басты тіліне айналды. Дарий I 500 жылы өзінің империясының батыс жартысының ресми тілі ретінде императорлық арамей тілін жариялады, және осы императорлық арамей тілі Киелі кітаптағы арамей тілінің негізін құрайды. Киелі кітаптағы иврит тілі бірте-бірте діни рәсімдерде қолданылатын тілге және теологиялық білімнің тіліне дейін төмендеді, ал б.з.д. 516 жылы басталған Екінші ғибадатхана кезеңіндегі еврейлер б.з.д. 3 ғасырдан бастап болған жарым-жартылай эллинизацияға дейін және б.з.д. 3 ғасырында Орта арамей тілінің пайда болуына дейін Ескі арамей тілінің батыс түрін сөйлеген болар еді. Императорлық арамей тілі б.з.д. 8 ғасырдың екінші жартысынан б.з.д. 4 ғасырының соңына дейін Ежелгі Таяу Шығыста жалпы тіл ретінде қызмет еткендіктен, тілдік байланыс тіпті Киелі кітаптағы ивриттің ең ерте кезеңдерімен де оңай түсіндіріледі. Киелі кітаптағы арамей тілінің шартты хронологиясы көбінесе Даниял кітабының мерзімін анықтау контекстінде талқыланды. 1929 жылы Гарольд Роули оның пайда болуы б.з.д. 6 ғасырдан кейін болуы керек екенін және тіл сол кезде қол жетімді императорлық арамей тілінің құжаттарынан гөрі таргүмдарға көбірек ұқсас екенін айтты. Басқалар бұл тіл б.з.д. 5 ғасырындағы Элефантин папирустарына ең жақын екенін және осылайша императорлық арамей тілінің жақсы үлгісі екенін, соның ішінде Тринити евангелистік діни мектебіндегі Джонгтай Чойдың докторлық диссертациясын айтады. Кеннет Китчен бейтарап ұстанымды қабылдап, Даниял кітабының арамей тілі б.з.д. 5 ғасырдан б.з.д. 2 ғасырының басына дейінгі кез келген кезеңмен сәйкес келеді деді.
During the Babylonian captivity of the Jews, which began around 600 BC, the language spoken by the Jews started to change from Hebrew to Aramaic, and Aramaic square script replaced the Paleo Hebrew alphabet. After the Achaemenid Empire annexed the Neo Babylonian Empire in 539 BC, Aramaic became the main language of public life and administration. Darius the Great declared Imperial Aramaic to be the official language of the western half of his empire in 500 BC, and it is that Imperial Aramaic that forms the basis of Biblical Aramaic. Biblical Hebrew was gradually reduced to the status of a liturgical language and a language of theological learning, and the Jews of the Second Temple period that started in 516 BC would have spoken a western form of Old Aramaic until their partial Hellenization from the 3rd century BC and the eventual emergence of Middle Aramaic in the 3rd century BC. As Imperial Aramaic had served as a lingua franca throughout the Ancient Near East from the second half of the 8th century BC to the end of the 4th century BC, linguistic contact with even the oldest stages of Biblical Hebrew, the main language of the Hebrew Bible, is easily accounted for. Biblical Aramaic's relative chronology has been debated mostly in the context of dating the Book of Daniel. In 1929, Harold Rowley argued that its origin must be later than the 6th century BC and that the language was more similar to the targums than to the Imperial Aramaic documents available at his time. Others have argued that the language most closely resembles the 5th century BC Elephantine papyri, and so is a good representative of typical Imperial Aramaic, including Jongtae Choi's doctoral dissertation at Trinity Evangelical Divinity School. Kenneth Kitchen takes an agnostic position and states that the Aramaic of the Book of Daniel is compatible with any period from the 5th to early 2nd century BC.
Арамей және еврей тілдері
Құдай кітабының негізгі тілі – ежелгі еврей тілі. Арамей тілінде барлығы 23 мыңнан астам аяттың тек 269-ы ғана жазылған. Киелі кітаптағы арамей тілі еврей тілімен тығыз байланысты, себебі екеуі де Солтүстік-Батыс семит тілдер отбасының мүшелері. Көзге түсетін ұқсастықтар мен айырмашылықтар төменде тізілген:
Biblical Hebrew is the main language of the Hebrew Bible. Aramaic accounts for only 269 verses out of a total of over 23,000. Biblical Aramaic is closely related to Hebrew, as both are in the Northwest Semitic language family. Some obvious similarities and differences are listed below:
Ұқсастықтар
Еврей және арамей тілдері есім, сын есім және етістіктің жіктелуін (немесе түрін өзгертуін) жеңілдеткен. Классикалық араб, вавилон және угарит тілдерінде олар көбірек жіктеледі.
Hebrew and Aramaic have simplified the inflections of the noun, adjective and verb. These are more highly inflected in classical Arabic, Babylonian and Ugaritic.
Айырмашылықтар
Анықталған артикль арамей тілінде ā (א) жалғауымен (күшті немесе анықталған күйде) білдіріледі, ал еврей тілінде h (ה) префиксімен. Арамей тілі қанаан тілі емес, сондықтан қанаандық дауыстылардың *ā-дан ō-ға өзгеруіне ұшырамады. Арамей тілінде dalet сөзі шылау ретінде қолданылады және көбінесе иелік қатынасты білдіру үшін конструкцияның орнына пайдаланылады.
The definite article is a suffixed ā (א) in Aramaic (an emphatic or determined state), but a prefixed h (ה) in Hebrew. Aramaic is not a Canaanite language and so did not experience the Canaanite vowel shift from *ā to ō. In Aramaic, the preposition dalet functions as a conjunction and is often used instead of the construct to indicate the genitive/possessive relationship.
Басқа да болжамдар
Жаратылыс 15:1 сөз במחזה (ba maħaze, "көріністе"). Зохар (I:88b) бойынша, бұл сөз арамей тілінде, ал әдеттегі еврей сөзі במראה (ba mar’e) болар еді. Саналар 23:10 сөз רבע (rôḇa‘, әдетте "қойма" немесе "төртінші бөлік" деп аударылады). Джозеф Х. Герц осы аятқа түсініктемесінде Фридрих Деличтің (Вильям Ф. Олбрайттың JBL 63 (1944), 213 б., 28 ескертпеде келтірілген) бұл сөз арамей тілінде "тозаң" деген мағынаны білдіреді деген пікірін келтіреді. Әйүп 36:2а ("כַּתַּר־ לִ֣י זְ֭עֵיר וַאֲחַוֶּ֑ךָּ") Раши түсініктемесінде бұл тіркес арамей тілінде деп мәлімдейді. Забур 2:12 сөзін בר (bar) кейбір христиандық көздер (Король Джеймс нұсқасы да ішінде) арамей тіліндегі "ұл" сөзі деп түсіндіріп, נשקו בר (nashəqū bar) фразасын "Ұлға сүйіс" деп аударады, бұл Исаға сілтеме. Яһуди және кейбір христиандық көздер (Жеронимнің "Вулгатасы" да ішінде) еврей тіліндегі בר ("тазалық") сөзін "тазалықты құшақтау" деп аударады. Бұл мәселе бойынша толыққанды талқылау үшін 2-ші Забурды қараңыз.
Genesis 15:1the word במחזה (ba maħaze, "in a vision"). According to the Zohar (I:88b), the word is Aramaic, as the usual Hebrew word would be במראה (ba mar’e). Numbers 23:10the word רבע (rôḇa‘, usually translated as "stock" or "fourth part"). Joseph H. Hertz, in his commentary on this verse, cites Friedrich Delitzsch's claim (cited in William F. Albright' JBL 63 (1944), p. 213, n.28) that it is an Aramaic word meaning "dust". Job 36:2a ("כַּתַּר־ לִ֣י זְ֭עֵיר וַאֲחַוֶּ֑ךָּ")Rashi, in his commentary on the verse, states that the phrase is in Aramaic. Psalm 2:12the word בר (bar) is interpreted by some Christian sources (including the King James Version) to be the Aramaic word for "son" and renders the phrase נשקו בר (nashəqū bar) as "kiss the Son," a reference to Jesus. Jewish sources and some Christian sources (including Jerome's Vulgate) follow the Hebrew reading of בר ("purity") and translate the phrase as "embrace purity." See Psalm 2 for further discussion of the controversy.
Халдейлік қате атау
Көп ғасырлар бойы, кем дегенде Стридондық Иеронимнің (420 ж.ө.) заманынан бастап, Библиялық арамей тілі қате түрде "халдей" (халдейлік, халдей) деп аталды. Бұл атау ерте арамей тану зерттеулерінде кеңінен қолданылып, он тоғызыншы ғасырға дейін сақталды. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, Еврей Библиясында қолданылған арамей диалектісі ежелгі халдейлер мен олардың тілімен ешқандай қатысы жоқ болғандықтан, "халдей" деген бұрыс атау қолданудан шығарылды.
For many centuries, from at least the time of Jerome of Stridon (d. 420), Biblical Aramaic was misnamed as "Chaldean" (Chaldaic, Chaldee). That label remained common in early Aramaic studies, and persisted up to the nineteenth century. The "Chaldean" misnomer was consequently abandoned, when further research showed conclusively that the Aramaic dialect used in the Hebrew Bible was not related to the ancient Chaldeans and their language.