Кіріспе

Уэльс әміршісі және зерттеушісі Мадок ап Оуайн Гвинедд (кейде Мадог деп те жазылады) – халық ауыз әңгімелерінде 1170 жылы Америкаға барған Уэльс әміршісі, Христофор Колумбтың 1492 жылғы саяхатынан үш жүз жылдан астам бұрын. Әңгіме бойынша, ол Оуайн Гвинеддтің ұлы болған және туған жеріндегі ішкі қақтығыстардан қашу үшін теңізге шыққан. "Мадок оқиғасы" аңызы, көрінеу, Уэльс батырының теңіздегі саяхаты туралы ортағасырлық дәстүрден пайда болған, оның қалдықтарына ғана сілтемелер жеткен. Алайда, ол Елизавета дәуірінде ең үлкен танымалдылыққа ие болды, сол кезде ағылшын және уэльс жазушылары Мадоктың Америкаға Англия Корольдігінің Солтүстік Американы бұрын ашқандығын және осылайша заңды түрде иеленгендігін растау үшін келгенін жазды. Мадок оқиғасы кейінгі ғасырларда да танымал болды, ал кейінірек Мадоктың саяхатшылары жергілікті американдықтармен үйленгені және олардың уэльс тілінде сөйлейтін ұрпақтары әлі де АҚШ-та бір жерде өмір сүретіні айтылды. Бұл "Уэльс үндістері" АҚШ-тың орталық батысындағы бірнеше маңызды орындарды салған деп есептелді, және көптеген ақ саяхатшылар оларды іздеуге аттанды. Мадок оқиғасы Колумбтан бұрынғы транс-океандық байланыс мүмкіндіктері туралы көптеген қиялдардың нысаны болды. Мұндай адамның немесе оның сапарларының археологиялық, тілдік немесе басқа да дәлелдері Жаңа немесе Ескі әлемде табылған жоқ; алайда, аңыздар оны белгілі бір орындармен байланыстырады, мысалы, Дьяволдың арқасы, Луисвилл қаласының жанындағы Огайо өзенінде, Он Төрт Мильдік ағысында орналасқан.

Әңгіме

Мадоктың әкесі деп есептелетін Оуэйн Гвинед 12 ғасырда Гвинедтің нағыз патшасы болды және ол Орта ғасырдағы ең ұлы Уэльс билеушілерінің бірі саналады. Оның билеуі Уэльстің басқа ханзадаларымен және Англияның Генрих II-імен болған шайқастарға толы болды. 1170 жылы оның қайтысынан кейін, мұрагері, ақын ханзада Хайвел мен Оуэйннің кіші ұлдары – Мейлгвон, Родри, және Даффид бастаған қанды талас шықты. Бұл талас, әйелдерінен туған 13 баласынан бөлек, Уэльс дәстүрі бойынша заңды деп танылған, некеден тыс туған бірнеше баласының арасында болды. Аңыз бойынша, Мадок пен оның інісі (Рхирид немесе Рхирид) олардың арасында еді, бірақ замандас деректері бұл туралы куәлік бермейді.

Ортағасырлық романтика

Теңізші Мадок немесе Мадог туралы ең алғашқы нақты сілтеме Уэльстің ақыны Маредуд ап Рис (fl. 1450–1483) Powys аймағынан шыққан өлеңінде кездеседі. Ол Оуэйн Гвинендтің ұрпағы болып табылатын және теңізге сапар шеккен Мадогты еске алады. Өлең жергілікті дворянға арналып, меценат атынан балық аулау торға алғыс айтады. Мадог туралы былай делінеді: «Оуэйн Гвинендтің әулетінен шыққан / Сұлу Мадог / Ол жерді де, / Дүниелік байлықты да емес, теңізді армандады». 1250–1255 жылдар шамасында фламанд жазушысы Виллем өзінің «Van den Vos Reinaerde» поэмасында өзін «Виллем ди Мадок маэкте» («Виллем, Мадоктың авторы», сондай-ақ «Виллем Минстрель» деп танылған) деп атайды. «Рейнард Түлкі» эпосының ең көне үзінділері фламанд дін қызметкерлерімен латын тілінде жазылған, ал шамамен 1250 жылы Виллем Минстрель голланд тілінде маңызды нұсқасын жасаған. Одан білетініміз аз, бірақ ол жоғалған «Мадок» романының аудармашысы болған. Виллемнің «Мадок» еңбегінің түпнұсқасы сақталмаған, бірақ Гвин Уильямс мәлімдейді: «Жетінші ғасырда осы еңбектің сенімді көшірмесінің фрагменті Поатьеде табылған деген аңыз бар». Бұл фрагментте Солтүстік Америкаға қатысты географиялық мәліметтер жоқ, бірақ Мадоктың (фрагментте Оуэйнмен туыс емес) «махаббат пен музыканың жаңа патшалығын құруды» көздеген, аралдағы жұмақты ашқаны айтылады. Сондай-ақ, Уэльстің ақыны және шежіреші Гутун Оуэйн 1492 жылға дейін Мадок туралы жазған деген болжамдар бар. Бірақ Гвин Уильямс «Мадок, мифтің тууы» еңбегінде Гутун Оуэйннің сақталған қолжазбаларының ешқайсысында Мадок туралы есімнің кездеспейтінін нақтылайды.

Елизавета мен Стюарт жаңа әлемге дәулеті

Мадок аңызы Елизавета дәуірінде ең үлкен беделге ие болды, сол кезде Уэльс және ағылшын жазушылары оны Испанияға қарсы Жаңа әлемдегі британдық талаптарды нығайту үшін пайдаланды. Мадоктың сапары туралы ең көне толық мәлімет, Мадок Колумбтан бұрын Америкаға келгенін алғаш айтқан, Хэмфри Ллвидтің «Кроника Уоллия» (1559 жылы жарық көрген) еңбегінде кездеседі. Джон Ди 1580 жылы Елизавета патшайымына «Тайл корольдік» трактатын ұсынғанда Ллвидтің қолжазбасын пайдаланды. Онда 1170 жылы «Гвиненд князі Оуэн Гвиннедтің ұлы Лорд Мадок колонияға жетекшілік етіп, Терра Флоридада немесе оның маңында қоныстанған» делінген. Бұл оқиғаны алғаш рет Джордж Пекхэм «Жаңа табылған жерлердің соңғы ашылулары туралы шын есеп» (1583) деген атпен жариялады, және Ди сияқты, ол да Америкаға ағылшын талаптарын қолдау үшін пайдаланды. Ол Дэвид Пауэлдің «Камбрия тарихы» (1584) және Ричард Хаклюйттің «Англия ұлтының басты кеме жүрулері, саяхаттары және жаңалықтары» (1589) еңбектерінде де жарияланды. Ди тіпті Троялық Брут пен король Артурдың, сондай-ақ Мадоктың Америкадағы жерлерді бағындырғанын, демек олардың мұрагері Англияның Елизавета I-і оларға алғашқы талапкер екенін мәлімдеді. Дэвид Пауэлдің 1584 жылғы «Камбрия тарихында» Мадоктың отбасылық жанжалдардан көңілі қалып, Риридпен бірге батыс мұхитын зерттеу үшін Лландриллодан (Теңіз жағасындағы Рос) шығып кеткені айтылады. Олар 1170 жылы алыс және өнімді жерді ашты, онда шамамен жүз ер адам, әйел және бала кемеден түсіп, колония құрды. Хэмфри Ллвидтің 1559 жылғы «Кроника Уоллия» және көптеген басқа көшірмелерде Мадок пен басқалары Уэльске оралып, қосымша қоныстандырушыларды жинады. Он бір кеме мен 120 ер адам, әйел және баланы жинағаннан кейін, князь және оның жалдаған адамдары екінші рет «сол батыс елдеріне» жүзіп, «Мексикада» портқа кірді. Бұл факт Рубен Т. Дюретттің «Солтүстік Америкаға шетелдіктердің алғашқы сапарларының дәстүрлері» еңбегінде келтірілген, және ол Мадок ешқашан Уэльске қайтып оралмағанын мәлімдеді. Вирджиния тарихшысы Джон Смит 1624 жылы Уэльс жылнамаларында Мадоктың 1170 жылы (Колумбтан 300 жылдан астам бұрын) бірнеше ер адам және әйелдермен бірге Жаңа әлемге барғанын жазды. Смит жылнамалар Мадоктың Уэльске барып, көбірек адамдарды әкеліп, Жаңа әлемге екінші сапарға аттанғанын айтады. 1600 жылдардың соңында Томас Герберт Ди мен Пауэлдің әңгімелерін танымал етті, белгісіз көздерден қосымша мәліметтер қосып, Мадок Канадаға, Флоридаға немесе тіпті Мексикаға қоныстанған болуы мүмкін екенін және мексикалық көздер олардың курахтарды қолданғанын мәлімдеді.

"Уэльс үндістері"

Иммигранттар көбірек американдық топтармен байланысқа түскен сайын, соңғыларының көбі "Уэльс үндістері" деп айтыла бастады. 1608 жылдың 26 қарашасында капитан Кристофер Ньюпорттың Вирджиния штатындағы Монакан халқының ауылдарына жасаған сапар тобының мүшесі Питер Уинн, Джон Эгертонға хат жазып, Ньюпорт тобының бір бөлігі Монакан тілінің айтылуы "Welch" тіліне ұқсайды деп сенгенін, оны Уинн сөйлейтінін және Уинннен аудармашы ретінде көмектесуін сұрады. Монакан тайпалары алгонкиан тілдік тобына жатпады, ал алгонкиандар оларды "Мандог" деп атады. Пастор Морган Джонс, Уильям Пенннің өкілі Томас Ллойдқа 1669 жылы Солтүстік Каролинада Тускарора тайпасының бір бөлігі саналған Дог тайпасының мүшелері тарапынан тұтқынға алынғанын айтты. (Дегенмен, Дог тайпасының Тускарора тайпасының құрамына кіргеніне ешқандай дәлел жоқ.) Джонстың сөзіне сенсек, басшы оның өмірін сақтап қалған, себебі Джонс валлий тілінде сөйлеген, оны басшы түсінген. Джонс өзінің есебінде бірнеше ай бойы Дог тайпасымен бірге Уэльс тілінде Евангелиені уағыздап, содан кейін 1686 жылы өзінің оқиғасын жазған Британдық колонияларға оралғанын айтады. Джонстың трактаты "The Gentleman's Magazine" журналында жарияланды, бұл тақырыпта көптеген жариялымдарға жол ашты. Тарихшы Гвин А. Уильямс: "Бұл толығымен жалған және әдейі жасалған алдау болуы мүмкін", - деп түсіндірді. Томас Джефферсон Уэльс тілінде сөйлейтін үнді тайпалары туралы естіген. 1804 жылдың 22 қаңтарында Мэриуэтер Льюиске жазған хатында ол "Миссури өзенінің бойында" Уэльс үндістерін іздеу туралы айтады. Тарихшы Стивен Э. Амброуз өзінің "Қайраттылық батылдық" атты кітабында Томас Джефферсонның "Мадок оқиғасына" сенгенін және Льюис пен Кларк экспедициясына Мадок Уэльс үндістерінің ұрпақтарын табуды тапсырғанын жазды. Олар ешқандай ұрпақ таба алмады, сондай-ақ Джон Эванс та таба алмады. 1810 жылы Теннесси штатының алғашқы губернаторы Джон Севиер, 1782 жылы ескі чероки басшысы Оконостотамен болған әңгімесі туралы досы майор Амос Стоддардқа хат жазды. Осы әңгімеде Оконостота Алабама өзені бойында салынған ежелгі бекіністерді чероки тайпасының ата-бабаларынан қорғану үшін "Уэльс" деп аталатын ақ адамдар салғанын айтқан. Севиер 1799 жылы Уэльс гербі бар мыс қарулармен қазылған алты қаңқаның табылуы туралы да жазған. Ол Мадок пен Уэльстердің Алабамаға бірінші болып келгенін мәлімдеді. 1824 жылы Томас С. Хинде "Американ пионері" журналының редакторы Джон С. Уильямсқа Мадок дәстүрі туралы хат жазды. Хатта Хинде көптеген дереккөздерден Уэльстің Оуэн Ап Зуинч басшылығымен Америкаға 12 ғасырда, Христофор Колумбтан үш жүз жылдан астам бұрын келгенін айтқан куәліктерді жинағанын мәлімдеді. Хинде 1799 жылы Огайо өзенінің жанындағы Джефферсонвилл қаласының жанынан Уэльс гербі бар көкірек қалқандарымен қазылған алты солдаттың табылуын мәлімдеді. Барлығы кем дегенде он үш нақты тайпа, бес анықталмаған тайпа және үш аталмаған тайпа "Уэльс үндістері" ретінде ұсынылды. Ақырында, аңыз Уэльс үндістерін мандандармен байланыстыруға бекітілді, олар көршілерінен мәдениет, тіл және сыртқы түрімен ерекшеленеді деп есептелді. Суретші Джордж Кэтлин мандандардың Мадок пен оның Солтүстік Америка үндістерімен бірге саяхаттаған серіктерінің ұрпақтары екенін болжады (1841); ол дөңгелек мандандардың бұқа қайығын Уэльстің coracle-імен салыстырды және мандандар ауылдарының озық архитектурасын еуропалықтардан үйренген болуы керек деп ойлады (Миссисиппи және Хопвелл дәстүрлері сияқты Солтүстік Американың озық қоғамдары Кэтлиннің заманында кеңінен танылмаған). Бұл пікірді қолдаушылар Мадок пен манданың "Жалғыз адам" атты мифологиялық кейіпкері арасындағы байланысты көрсетеді, ол бір ертегіде ауыл тұрғындарын су тасқынынан қорғаған ағаш қоршаумен сақтап қалған. Уэльс үнді аңызы 1840 және 1850 жылдары қайта жаңғырды; бұл жолы Зуни, Хопи және Навахо тайпаларының Уэльс тайпасынан шыққандығы туралы Джордж Ракстон (Хопи, 1846), П. Г. С. Тен Броек (Зуни, 1854) және Аббе Эммануэль Доменах (Зуни, 1860) және басқалар мәлімдеді. Бригам Янг хопилердің уэльстік байланысы туралы қызығушылық танытты: 1858 жылы Янг Джейкоб Хамблинмен бірге уэльстікті хопи жазықтарына уэльстік тілде сөйлейтіндерді тексеру үшін жіберді. Бірақ 1863 жылы Хамблин үш хопи адамын Солт-Лейк-Ситиге алып келді, онда олар "кельт сөздерін айтуын талап ететін уэльстіктермен қоршалып алынды", бірақ ештеңе шықпады. 1878 жылы Зуни тайпасына барған американдық-уэльстік мормон миссионері Льюэллин Харрис олардың тілінде көптеген уэльстік сөздер бар екенін және олар өздерінің тегі испандықтардан 300 жыл бұрын теңіз арқылы келген "Камбарага" ақ адамдарынан екенін мәлімдеді. Алайда, Харристің мәлімдемесі тәуелсіз расталмады. Мадоктың тарихилығын растауға бірнеше әрекеттер жасалды, бірақ ерте Америка тарихшылары, әсіресе Сэмюэл Элиот Морисон, бұл оқиғаны миф деп санайды.

Поэзиялық жазбалары

Алайда, Мадок туралы аңыз ақындар үшін маңызды тақырып болды. Ағылшыл тіліндегі ең әйгілі туынды – Роберт Саутидің 1805 жылғы "Мадок" поэмасы. Онда ақын өзінің еркін ойлау және теңдік идеяларын зерттеу үшін осы оқиғаны пайдаланды. Саути "Мадокты" Америкаға саяхатын қаржыландыру үшін жазды, онда ол және Сэмюэл Тейлор Колридж "Пантисократия" деп аталатын утопиялық мемлекет құруды жоспарлады. Саутидің поэмасы ХХ ғасырдың ақыны Пол Малдунды 1992 жылы Джеффри Фабер еске алу сыйлығын жеңіп алған "Мадок: Ұшқын" поэмасын жазуға шабыттандырды. Онда Саути мен Колридж Америкаға келіп, "идеал мемлекет" құрғанда не болатыны зерттеледі. Орыс тіліндегі белгілі ақын Александр С. Пушкин 1829 жылы "Уэльстегі Мадок" ("Медок в Уаллах") атты қысқа өлең жазды.

Аңыздың қазіргі заманғы дамуы

Мадоктың қону орны "Мобиль, Алабама; Флорида; Ньюфаундленд; Ньюпорт, Род-Айленд; Ярмут, Нова-Шотия; Вирджиния; Мексика шығанағы мен Кариб теңізінің нүктелері, соның ішінде Миссисипи өзенінің сағасы; Юкатан; Техуантепек мойыны, Панама; Оңтүстік Американың Кариб теңізі жағалауы; Вест-Индия мен Багам аралдарындағы түрлі аралдар, сонымен қатар Бермуда; және Амазонка өзенінің сағасы" деп айтылады. Олар ацтектер, майялар және инкалар сияқты түрлі өркениеттердің негізін қалаушылар екендігі хабарланады. Уэльс саяхатшыларының оқиғасы – сол жерге байланысты тараған көптеген аңыздардың бірі. Солтүстік-шығыс Алабамада Десото мемлекеттік саябағындағы "Уэльс үңгірлерін" Мадоктың тобы салғаны туралы әңгіме бар, себебі жергілікті тайпалар мұндай тас жұмыстарын немесе қазба жұмыстарын жасаған емес.