Кіріспе

Кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы шарт
Кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісім – бұл шарт, әдетте кәсіподақ ұжымдық келіссөздерінің бір бөлігі болып табылады, онда жұмыс беруші мен кәсіподақ қызметкерлерді кәсіподаққа мүше болуға міндеттеуге кәсіподақтың құқығын, сондай-ақ жұмыс берушінің кәсіподақ үшін жарналарды, төлемдерді және қаражаттарды жинауын анықтайды.

Негізгі себептері

Тегін жүргізуші проблемасы (free rider problem) кәсіподақ қауіпсіздігі келісімдерінің негіздемесі ретінде жиі айтылады. Тегін жүргізуші проблемасының классикалық зерттеуі Манкур Олсонның 1965 жылғы "Ұжымдық әрекеттің логикасы" еңбегінде ұсынылған. Еңбек қатынастарында тегін жүргізуші проблемасы бар, себебі кәсіподақ құру және жұмыс берушімен келісімшарт жасау шығындары өте жоғары болуы мүмкін, және жұмыс берушілерге бірнеше жалақы мен әлеуметтік пакеттерді енгізу қиындық тудыратындықтан, кейбір немесе барлық кәсіподаққа мүше емес жұмысшылар келісімшарттың өзіне де пайда әкелуі мүмкін. Осылайша, кейбір жеке жұмысшылар шығындарды төлемей-ақ "тегін жүруге" бейімділік танытады, бұл кәсіподақтың құлдырауына және ұжымдық келісімнің жасалмауына әкелуі мүмкін. Бір шешім – мемлекеттің кәсіподақтарға немесе олардың мүшелеріне ғана құқықтар (мысалы, әлеуметтік қамсыздандыру немесе зейнетақы қорларын басқару құқығы, немесе кәсіподақ кеңесіне қатысу құқығы) немесе жеңілдіктер (мысалы, жұмыссыздыққа байланысты төлемдер) беруі. Тағы бір шешім – кәсіподақтың мүшелері үшін ғана ұжымдық келіссөздер жүргізуі, бұл келісімшарттың артықшылықтарын кәсіподақ мүшелерімен шектеуге мүмкіндік береді.

Құқықтық мәртебе

Халықаралық Еңбек Ұйымының Ұйымдастыру және Ұжымдық келіссөздер туралы конвенциясы «ешқандай жағдайда кәсіподақ қауіпсіздігі шараларын рұқсат етуге немесе тыйым салуға бағытталмайды, мұндай мәселелер ұлттық тәжірибеге сәйкес реттелуге тиес». Көптеген елдердің еңбек заңдарында кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісімдер нақты айтылған. Олар АҚШ-та және Ұлыбританияда заңдар мен сот шешімдерімен қатаң реттеледі. Батыс Еуропаның көп бөлігінде жабық дүкен (кәсіподақ қауіпсіздігі келісімінің бір түрі) әдетте тыйым салынған, ал басқа түрлері еңбек заңдарында реттелмейді. Бұл әрқашан солай бола бермейді; мысалы, Германияда кәсіподаққа қосылу құқығы мен қосылмау құқығы заңмен және соттармен тең дәрежеде қорғалады, ал кәсіподақ қауіпсіздігі туралы барлық келісімдерге тыйым салынған. Филиппинде еңбек заңнамасы бойынша кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісімдердің әртүрлі түрлеріне рұқсат беріледі. Мексикада жабық дүкен 1990 жылдардың басына дейін міндетті болды, содан кейін федералды заңға енгізілген өзгерістер кәсіподақ дүкеніне, агенттік дүкеніне немесе мүлдем келісімге келмеуге мүмкіндік берді. Бірақ Мексикадағы кәсіподақтар мен үкіметтік партия арасындағы саяси байланыстар және Мексика заңнамасының беделді кәсіподақтарды қолдауына байланысты жабық дүкен іс жүзінде әлі де кең таралған. Австралияда кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісімдердің құқықтық мәртебесі штаттар арасында, ұлттық үкіметте және уақыт өте келе әртүрлі болды. Австралияның еңбек заңнамасы кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісімдерді тікелей реттемейді. Дегенмен, кәсіподақ қауіпсіздігінің әртүрлі нысандары әр штат, аумақ немесе ұлттық үкімет тарапынан белгілі бір уақытта жақсы көрілді, бұл тиімді түрде жақсы көрілген кәсіподақ қауіпсіздігі түрін реттеді және оның басқа нысандарын кемсітті.

Түрлері

Қауіпсіздік туралы келісімдердің әртүрлі түрлері бар. Ең көп таралғандары:
Жабық жұмыс орны – Жұмыс беруші тек кәсіподақ мүшелерін жұмысқа алуға келіседі. Кәсіподақтан шыққан қызметкер жұмыстан босатылуы тиіс. Жарна төлеу – Жұмыс беруші мен кәсіподақ арасындағы шарт, онда жұмыс беруші кәсіподақ мүшелерінен және/немесе мүше еместерден тікелей әрбір жұмыскердің жалақысынан жарна, алым, бағалау және басқа да ақшалай қаражаттарды жинауды және осы қаражатты кәсіподаққа тұрақты негізде аударуды келіседі. 2015 жылдың мамырында Раунер істен шығарылды, себебі федералды судья губернатордың мұндай іс қозғауға құқығы жоқ екенін анықтады, бірақ іс жаңа атаумен – Янус AFSCME-ге қарсы – жалғасты. Іс Иллинойс штатының балаларды қорғау жөніндегі маманы Марк Янус есімімен аталды. Янус АҚШ Мемлекеттік, округтік және қалалық қызметкерлердің Американдық федерациясына алым төлеуге міндетті емес екенін мәлімдеді, себебі мұндай төлем Янус келіспейтін саяси ұстанымдарды қолдауға бағытталған қаражат төлеу болып табылады. Бұл 1977 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Abood v. Detroit Board of Education ісі бойынша қабылдаған шешімінен кейін мүмкін болды. 2018 жылдың маусым айында АҚШ Жоғарғы Соты 5-4 дауыспен Янус пайдасына шешім шығарды және «Мемлекеттер мен мемлекеттік сектордағы кәсіподақтар енді келісім бермеген қызметкерлерден агенттік төлемақысын алуға құқығы жоқ» деп мәлімдеді.