Кіріспе

Глазгодағы шіркеу, Шотландия

Глазго соборы (Cathair eaglais Ghlaschu) – Шотландияның Глазго қаласындағы Шотландия шіркеуінің қауымдық шіркеуі. Бұл Шотландияның материктік бөлігіндегі ең көне собор және Глазгодағы ең көне ғимарат. Собор Глазго архиепискобының тақтысы және Глазго архиепархиясы мен Глазго провинциясының бас шіркеуі болды, 16 ғасырдағы Шотландия реформациясына дейін. Глазго соборы және Оркнейдегі Сент-Магнус соборы – Шотландияда реформациядан дерлік зақымсыз сақталған жалғыз ортағасырлық соборлар. Ортағасырлық епископ сарайы 1789 жылға дейін собордың батысында тұрды. Собор аумағы мен көршілес Некрополь қаланың Таунхед аймағында орналасқан болса да, қаланың жеке аудандары болып есептеледі. Собор Глазгоның қасиетті покровительі – киелі Мунгоға арналған, оның қабірі ғимараттың төменгі шіркеуінің ортасында орналасқан. Алғашқы тас собор 1136 жылы Давид I қатысуымен киеленді. Осы ғимараттың фрагменттері қазіргі собордың құрылымының астынан табылған, ол 1197 жылы киеленді, бірақ қазіргі собордың көп бөлігі 13 ғасырда жасалған толық қайта құруға дейін жатады.

Ерте тарих

Глазго соборының тарихы қала тарихымен тығыз байланысты. VI ғасырда Әйіп Мұңго қасиетті Фергустың мәйітін Катур (кейін Глазго деп аталған) жеріне жерлеу үшін әкелгені айтылады. Әйіп Ниниан 5 ғасырда Молендинар өзенінің батыс жағалауындағы жерлеу орнын қасиеттеп берген делінеді (собордың Блакадер дәлізі осы орынды көрсетуі мүмкін). Мұңго жерлеу орнында монастырь ұясын салған және 614 жылы өз шіркеуінде жерленген. Оның Глазго соборының төменгі шіркеуіндегі қасиетті орны орта ғасырларда маңызды саяхат ортасы болды. Ерте шіркеу ғимараттары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар ағаштан және саздан салынғаны белгілі. Алғашқы тас собор Молендинар өзенінің тік батыс жағалауындағы биік жерге салынды. Дэвид I-нің Глазгода епископтық құру (немесе қайта құру) шешімімен басталган жаңа собор 1136 жылы Джон Капелланус епископтығы кезінде Дэвид пен оның сарайының қатысуымен қасиеттелді. Әйіп Мұңгоның жерленген орнында салынған, бұл қасиетті орын, әдеттегідей емес төбелік жерді түсіндіруі мүмкін, собор 150 жылға жуық уақыт бойы үзілістермен және қайта жаңартулармен бірте-бірте бой көтерді. 1988 және 1997 жылдар аралығында Глазго соборында жүргізілген қазба жұмыстары қазіргі собор еденінің астында осы алғашқы тас собордың сәулеттік фрагменттерін ашты. 1136 жылғы собордың батыс жағы қазіргі кемежайдың үшінші тірегінде орналасқан, ал шығыс жағы Әйіп Мұңгоның қабірінің аумағын қамтыды. 1164 жылы Ренфрю шайқасында Сомерледтің жеңіліске ұшырауынан кейін Сомерледтің басы соборға әкелінді. 1175 жылы Папа Александр III Глазгоны Римнің «ерекше қызы» деп мойындап, епархияны Йорк архиепископының билігінен босатты. Соған шамамен бір уақытта епископ Жоселинге Уильям I-ден Глазгоны барониялық қала ретінде құруға рұқсат берілді, бірақ корольдік қаланың құқықтарымен. Патша өзінің жалғыз ұлы Александрдың дүниеге келуін Әйіп Мұңгоның тілегімен байланыстырды.

Орта ғасырлар

Өрттен қираған немесе ауыр зақымдалған алғашқы собордың орнына 1197 жылы қасиеттендірілген қазіргі собор салынды. 1207 және 1232 жылдар аралығында епископ Вальтер Капелан хор мен төменгі шіркеуді аяқтаған құрылыс бағдарламасын бастады, сондай-ақ трансепттер мен нефтің жоспарына негіз салды. 1233 жылдан 1258 жылға дейін Вальтердің ізбасары, епископ Уильям де Бондингтон қайта құруды жалғастырды, оның ішінде негізгі деңгейде Әйгілі Мунгоға арналған жаңа, ұзын шығыс бөлігі мен үш қосымша құрылыс (капитул үйі, сакристия/қазынашылық және кейін Блэкадер қанаты аталған) салынды. Құрылыс жұмыстары 13 ғасырдың көп бөлігінде жалғасты, оның ішінде орталық мұнара мен шпилі, соқпақ мұнара (оңтүстік-батыс мұнарасы 14 ғасырда салынды). Англия королі Эдуард I 1301 жылдың тамызында Шотландияның Бірінші Тәуелсіздік соғысы кезінде соборға барып, бас алтарь мен Әйгілі Мунгоның қабіріне төрт күн бойы құрбандық шалды. 1306 жылдың ақпанында Дэмфристегі Грейфриарсте Джон Коминнің өлтірілуінен кейін Роберт Брюс Глазгоға асығып келді, онда ол Глазгоның "соғысшы" епискобы Роберт Вишартпен кездесті, оның діоцезінде бұл кісі өлтірілген болатын. Вишарт Брюске кешірім берді және елдің барлық дін қызметкерлерін оған қолдау көрсетуге шақырды, содан кейін Робертті Сконға сүйемелдеп, ол жерде Роберт I деп таж кигізілді. Вишарт ағылшыздардан алған ағаштарды Глазго соборының қоңырау мұнарасын жөндеу үшін қоршау машиналарын жасауға пайдаланды, содан кейін ағылшыздар бақылап отырған Киркинтиллох қамалын қоршады, одан кейін Файфқа өтіп, Купар қамалын шабуылға алды. 1316 жылы қайтыс болғаннан кейін Вишарттың денесі собордың төменгі шіркеуінің шығыс жағындағы Әйгілі Петр мен Пауыл және Әйгілі Андрей шіркеулерінің арасында жерленді. Қабірде жазу жоқ, ал мүсіннің басы белгілі бір уақытта, мүмкін Реформация кезінде қиратылған. 1406 жылы соққан шаңнан ағаш шпиліне де елеулі зақым келді. Епископтар Уильям де Лаудер (1408–25), Джон Кэмерон (1426–46) және Уильям Тернбулл (1447–54) орталық мұнараны, шпильді және капитул үйін қайта салды. Епископ Тернбулл Глазго университетінің негізін қалауда басты рөл атқарды. Тернбулл Джеймс II-ге (собордың каноны болған) Глазго қаласында университет ашуды сұрап, Папа Николай V-ке хат жазуға ықпал етті. Папа 1451 жылдың 7 қаңтарында жарық көрген паптық бұйрықпен жауап берді, ол Глазгода «теология, канондық және азаматтық құқық, сондай-ақ өнер және басқа да заңды факультеттерді» оқыту үшін жаңа Studium generale құрды. Глазго епископтары жаңа Глазго университетінің канцлерлері болып тағайындалды, ол алғашқы сабақтарын Глазго соборының капитул үйінде өткізіп, содан кейін Роттенроудағы Педагогиумға, яки «Ескі Педагогияға» көшті. 15 ғасырға қарай собор епископ сарайы, собор пребендарияларының үйлері, хор викарийлерінің үйлері, Санкт-Николай ауруханасы (1450 жылы құрылған) және зираттары бар кең қоршалған аумақта орналасқан еді. 1560 жылғы Шотландия реформациясынан кейін көп бөлігі бұзылып, бүгінгі күні сақталған жалғыз құрылыс – 15 ғасырдың соңындағы Прованд Лордшипі, Касл-стриттің батыс жағында орналасқан. Собор мен жақын орналасқан сарай 1544 және 1560 жылдары Глазго шайқастарында маңызды рөл атқарды.

Реформация

Шотландиялық реформация кезінде архиепископ Джеймс Битон Францияға қашып, епархиялық құжаттарды өзімен бірге алып кетті, ал Глазго соборы католиктік заттарынан, мысалы, алтарьлар мен мүсіндерден 'тазартылды', сондай-ақ шатырынан қорғасын алынып тасталды. Ғимаратты протестанттық құлшылық үшін сақтап қалу туралы шешім қабылданды, және 1562 жылы Рато шіркеуінің пасторы болған Дэвид Вемисс Глазго соборының алғашқы протестанттық пасторы болды. Собордың құрылысы вандализм мен қарақшылықтан зардап шекті, және 1574 жылға қарай оның жағдайы осылай нашарлағандықтан, Глазго қалалық кеңесінің назарына ілікті: «Глазгоның биік шіркеуі осы аласапыран уақытта қорғасын, тақта және басқа да заттары алынғаннан кейін үлкен құлдырау мен қирауға ұшырады, сондықтан бұл ұлы ескерткіш жөнделмесе толығымен құлайды және құлдырайды». Жағдай осылай ауыр болғандықтан, сол жылы қалалық кеңес соборды жөндеу үшін 200 фунт стерлинг салық жинауға мәжбүр болды, бірақ соборды жөндеу және оны пресвитериандық құлшылыққа бейімдеу процесі жылдар бойы созылды. 1595 жылы Барония шіркеуінің қауымы құрылды. Оның приході қаланы қоршаған аумақты қамтыды және собордың төменгі шіркеуінде құлшылық етті.

18-19 ғасырлар

1798 жылы Барония шіркеуі төменгі шіркеуді құлшылық ету үшін пайдалануын тоқтатты, және барлық крипт зиратқа айналдырылды. Бұл үшін еденге шамамен бір метрлік топырақ төселді және қабірлерді белгілеу үшін қоршаулар орнатылды. 18-ші және 19-шы ғасырларда соборда құл еңбегімен өндірілген темекіден байлық жинаған Глазгоның темекі саудагерлеріне арналған бірнеше ескерткіштер орнатылды. Олардың ішінде Александр Спирс (Эльдерсли), сэр Джеймс Стирлинг (Кейр) және Сесилия Дуглас болды, олардың барлығы Батыс Индияда құлдарға ие болған. Дуглас соборда өзінің және отбасының есімін сақтау үшін әйнекпен боялған терезе жасатты, бірақ ол кейін алынып тасталды. 1830-шы жылдары ғимараттың архитектуралық маңыздылығына қызығушылық артты, нәтижесінде егжей-тегжейлі архитектуралық суреттер жасалды және қалпына келтіру жұмыстарына қатысты ұсыныстар жарияланды. 1835 жылға қарай Сыртқы Биік шіркеу және Барония шіркеуі ғимаратты тастап кетті, ал Ішкі Биік шіркеу қауымы собордың жалғыз иесі болып қалды. 1843 жылы төменгі шіркеуден қабірлер мен топырақ алынып тасталды, және крипт пен шаптерхаус (кафедралық үй) қалпына келтіру барысында едендердің бастапқы деңгейлері қайта жаңартылды және терезелер ашылды.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

1909 және 1912 жылдар аралығында хор мен кемедегі ортағасырлық ағаш шатырлар (қауіпсіз емес деп табылған) Шотландия бойынша Жұмыс кеңсесінің сәулетшісі Уильям Томас Олдривтің басшылығымен жаңа емен шатырлармен ауыстырылды. Шатырдың салмағы мыс жабынмен қорғасын мен тақтатасты алмастыру арқылы азайтылды, соның нәтижесінде кеме мен хордың сыртындағы ерекше жасыл мыс шатыр осы кезден бастап қолданыла бастады. 1938 жылы "Мюнхен шынысының" түсі солған және терезелердің қоршауы нашарлап, ауыстыру қажет болды. Глазго соборының достар қоғамы оны заманауи ең жақсы суретшілердің туындыларымен алмастыруды шешті. 1954 жылы Королева Ана, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қаза тапқан төрт шотланд дивизиясының құрметіне еске алу терезесін ашты. 1971 жылы 66 футбол жанкүйерінің өмірін қиған "Иброкс" стадионындағы апаттан кейін Глазго соборында естелік қызмет өтті. 2000 жылдың қазан айында соборда Бірінші министр Дональд Дьюардың жерлеу рәсімі болды. Елизавета II 1977 жылы күміс және 2012 жылы алмас мерейтойларын атап өту үшін Глазго соборында алғыс айту қызметтеріне қатысты.

Ұлы қоңырау

Собордың үлкен қоңырауы енді мұнарада ілінгенін емес, собордың еденінде қызығушылық тудыратын зат ретінде тұр. Оның жазуында ол 1583 жылы Голландияда Глазго саудагері Маркус Нокс есебінен жасалғаны көрсетілген. 1778 жылы сынғаннан кейін, 1790 жылы Лондонда Томас Мирс қайта құйған.

Музыка

Глазго соборының хоры – кәсіби ересектер ансамблі, апта сайынғы екі жексенбілік құлшылыққа қатысып ән салады. Қазіргі музыкалық жетекшісі Эндрю Форбс, ал собордың органшысы Малкольм Сим. Төрт мануалды Уиллис әкесінің органы 1879 жылы орнатылған, және 1996 жылы аспапты қайта жаңартудан кейін «Харрисон және Харрисон» компаниясы оны күтіп келген.