Кіріспе

Ядролық қаруға кіруді бақылау құрылғысы

Рұқсат ету әрекеті сілтемесі (PAL) – ядролық қарудың кіруді бақылау қауіпсіздік құрылғысы. Оның мақсаты – ядролық қаруды рұқсатсыз қаруландыруға немесе жарылысқа келтіруге жол бермеу. АҚШ Қорғаныс министрлігінің анықтамасы:

Алғашқы PAL-дар ядролық қарудың басқару және оқ ату жүйелеріне енгізілген қарапайым құлыптар болды, олардың мақсаты адамды оны жарылысқа келтіруге немесе қауіпсіздік шараларын алып тастауға кедергі келтіру еді. Жақындағы жаңаруларға оқ ату параметрлерін шифрлау кірді, оларды дұрыс жарылыс үшін шифрлануы керек, сондай-ақ, егер оның басқа қауіпсіздік шаралары бұзылса, қасақана түрде қате жарылысқа келтіретін және ядролық жарылыссыз оны жоятын, бұзуға қарсы жүйелер кірді.

Ерекшеліктері

PAL жүйелерінің элементтері ядролық құрылғының ішінде терең орналасқан. Жобалау және құрылыс ақпараттың сыртқа таралуын шектеу үшін «қара қорап» жүйесін жасауға бағытталған. PAL-дар тікелей немесе жанама түрде көптеген басқа қауіпсіздік шараларымен байланыстырылған, олар бірге толыққанды қауіпсіздік кешенін құрайды. Электр желісі арқылы қолдану мен тыңшылықты болдырмау үшін рұқсат берілген іс-әрекет тізбектері аз күтімді қажет ететін радиоизотоптық генераторлармен қуаттандырылады. Дәстүрлі батареялардың орнына, бұл генераторлар 238 плутонийдің радиоактивті ыдырауынан туындаған жылуды пайдаланып электр энергиясын өндіреді. 238Pu-дың жартылай ыдырау периоды 87,7 жыл болғанымен, бұл генераторлардың қызмет ету мерзімі одан қысқа; плутонийдің альфа ыдырауы гелийді бөліп шығарады, бұл генератор ішіндегі қысымды арттырады. PAL құрылғылары АҚШ-тың барлық ядролық қаруларына орнатылған. АҚШ Әскери-теңіз күштері соңғы болып оларды алды, барлық қару-жарақ 1996 немесе 1997 жылға дейін PAL-дармен жабдықталды.

Екі адам ережесі

Қазіргі PAL жүйелері екі адам қағидасын қолданады, ол бір адамның ядролық қаруды кездейсоқ немесе қасақана іске қосуына жол бермеуге бағытталған. Мысалы, баллистикалық зымыранды су асты кемесінде (SSBN) командир (CO) және аға офицер (XO) екеуі де ұшыру бұйрығының дұрыстығына келісуі керек, содан кейін операциялық қызметкерлері арқылы ұшыруға өзара рұқсат беруі керек. Жердегі құрлықта орналасқан баллистикалық зымырандардағыдай, басқа тараптың зымыранды ұшыруды растауының орнына, кілттер жиынтығы су асты кемесіндегі кілтті ұстауға уәкілеттік алған экипаж мүшелері арасында бөліседі және сейфтерде сақталады (экипаж мүшелерінің әрқайсысы тек өзінің кілтіне ғана қол жеткізе алады), олардың кейбіреулері сандық құлыптармен жабылады. Кемедегі ешкімде осы сейфтерді ашу коды жоқ; құлыпты ашу кілті жоғары жақтағы органдардан ұшыру бұйрығымен бірге келеді. Minuteman зымырандарын ұшыру экипаждарының жағдайында, екі оператор да бұйрықтың рұқсат кодын «мөрленген растау құралымен» (кодты сақтайтын арнайы мөрленген конверт) салыстыра отырып, ұшыру бұйрығының дұрыстығына келісуі керек. Мөрленген растау құралдары екі бөлек құлыптары бар сейфте сақталады, сондықтан бір экипаж мүшесі сейфті өзі жеке аша алмайды. Екі оператор да төрт ұшыру кілтін бір уақытта бұруы керек. Зымыранды ұшыру үшін басқа ұшыруды басқару орталығындағы экипаж да осылай істеуі керек деп талап ету арқылы қосымша қауіпсіздік шарасы қарастырылған.

Қуатты және әлсіз байланыстар

PAL дизайнының тағы бір бөлігі – "берік байланыстар" және "әлсіз байланыстар" қосылуы. Бұл, зақымдану салдарынан кездейсоқ іске қосылуға қарсы тұрушылықты қамтамасыз етеді. Берік байланыстарға кейбір компоненттердің сенімділігін арттыру және сезімтал емес жарылғыш заттарды қосу кіреді, осылайша олар от, діріл немесе магниттік өрістердің әсерінен бұзылмайды, PAL-ды мұндай зақымданудан кейін оңай айналып өтуге сезікті етеді. Сонымен қатар, қарудың ішіндегі конденсаторлар сияқты, іске қосылу үшін маңызды электроникалық құрылғылар зақымдану жағдайында қауіпсіздік құрылғысы бұзылуынан бұрын істен шығатындай етіп таңдалады, бұл қарудың қауіпсіз режимде істен шығуын қамтамасыз етеді.

Сыныптық сигналдарды анықтау

Ядролық қарулар тек белгілі бір қаруландыру сигналына ғана жауап береді. Бұл сигнал қарудан тысқары орналасқан ерекше сигнал генераторы арқылы қаруға жіберіледі. Бұл сигнал нақты және анықталған, соған байланысты, шамамен келтіру, көшіру, шу немесе кедергілер қате сигнал ретінде қабылдануына мүмкіндік бермейді.

Қоршаған ортаны анықтау құрылғысы

Қоршаған ортаны сезімталдандыру құрылғысы (ESD) қоршаған ортаның сенсорлары арқылы қарудың жауынгерлік ортада жұмыс істеп тұрғанын анықтайды. Мысалы, құрлыққа орналастырылатын баллистикалық ракетада (ICBM) ядролық оқ-дәрі ең бастысы жоғары үдеуге ұшырайды, содан кейін еркін құлау фазасынан өтеді, ал оқ-дәрі атмосфераға қайта кіргенде тағы да үдеуге ұшырайды. ESD үдеу қисығы, температура және қысым сияқты сыртқы параметрлерді анықтайды және осы орталар дұрыс ретпен сезілген жағдайда ғана қаруды іске қосады. ESD тек қана қауіпсіздік құлыптарымен (PAL) жабдықталған қаруларға ғана тән емес, сондай-ақ W25 сияқты кейбір қаруларда да PAL болмаса да ESD болған.

Шектелген қайталап сыналу және зорлық-зомбылықсыз әрекетсіз ету

Қазіргі заманғы PAL-дарда қару құлыпталар алдында кодты шектеулі рет қайта енгізуге болады деп саналады, содан кейін қаруды қайта жасау үшін Пантекске қайтару қажет. Бұл жүйе қарудың ішкі компоненттерінің бір бөлігін жойып, пайдалануды қиындататын зорлықсыз істен шығару жүйесін де қамтуы мүмкін. Бұл жүйе қарапайым шектеулі қайталау құлыптау жүйесінің бір бөлігі болуы мүмкін, немесе жағдайға қарай қосылатын мүмкіндік болуы мүмкін. Зорлықсыз істен шығару жүйесі қарудың қауіпсіздік жүйесінің бөлігі болуы мүмкін, егер біреу қарудың PAL-ын айналып өту үшін қарудың қауіпсіз аймақтарына енуге тырысса, ол іске қосылады.

Нұсқалар

Жылдар өте келе PAL дизайны мен мүмкіндіктері, сондай-ақ кіру кодының ұзындығы артты. АҚШ-та өндірілген PAL-дар бес санатқа бөлінеді; алайда, ең алғашқы PAL-дарға ешқашан санат әріптері тағайындалмаған. Санат Код ұзындығы Сипаттама Үш сандық тізбекпен жұмыс істейтін комбинациялық құлыптар. Кейінірек пайда болған нұсқаларда бес сан қолданылды, осылайша кіру кодын екі адамға бөлуге болады, олардың әрқайсысы тізбектің жартысын ғана біледі, ал олардың арасында барлығына белгілі бір сан болады. Баллистикалық зымырандарға арналған электромеханикалық қосқыштар. Төрт таңбалы код портативті электрондық құрылғы арқылы қаруға енгізілді. А санатымен бірдей функционалды, бірақ жаңа технологиямен жасалған. Бұған қоса, оларды сымды қашықтан басқару арқылы да қосуға болады, сондықтан олар ұшақтан ұшырылатын қаруларда қолданылды. Алты таңбалы қосқышқа ие және құлыпталғанға дейін кодты шектеулі ғана енгізуге рұқсат береді. Мұндай әрекет кейбір кеш модельдегі B санаты PAL-дарында алғаш рет пайда болды. Алдыңғы буынның барлық мүмкіндіктері, сонымен қатар құрылғыны оқу режиміне қоюға немесе қаруды толығымен өшіруге мүмкіндік беретін бірнеше код түрлерін енгізуге мүмкіндік береді. Код ұзындығы 12 таңбаға дейін ұзартылды, сондай-ақ қаруды құлыптаудан басқа, қателігінен кейін қаруды өшіреді. Олар сондай-ақ ядролық реакцияның күшін (сонымен аталатын «көлемді таңдау» мүмкіндігі) және авариялық тоқтатуды басқаруға мүмкіндік береді.

Басқа мемлекеттердің пайдалануы

Ядролық қарулы мемлекеттердің санының өсуі АҚШ үкіметін ПАЛ-ға бастапқы түрткі болған себептермен ұқсас алаңдаушылыққа түртті. Осылайша, 1960 жылдан бері АҚШ өзінің ПАЛ технологиясын басқа ядролық державаларға ұсынды. АҚШ мұны қажетті қадам деп есептеді: технология құпия сақталса, тиімділігі екі есе азайды, себебі қақтығыстағы екінші тарап мұндай қауіпсіздік шараларына ие болмауы мүмкін. 1970 жылдардың басында Франция ядролық қауіпсіздіктің бұл маңызды аспектісі бойынша АҚШ-тан көмек алды. Ядролық қаруды таратпау шарты (ЯҚТ) 1970 жылы күшіне енді және оның мүшелеріне (АҚШ-ты қоса) ядролық қаруды әзірлеуге немесе жақсартуға байланысты технологияны тікелей таратуға тыйым салды. Бұл тыйымды айналып өту үшін АҚШ заңдық тәсіл ойлап тапты: «теріс нұсқау». Француз ядролық ғалымдары ПАЛ саласындағы французтық жетістіктері туралы америкалық ғалымдарды үнемі хабардар ететін, ал америкалық ғалымдар француз әріптестеріне дұрыс бағытта болмағанда ескертетін. 1971 жылы АҚШ өзінің технологиясын КСРО-ға ұсынды, ол да осыған ұқсас жүйе құрды. 1990 жылдардың басында Қытай Халық Республикасы өз ПАЛ-ын құру үшін ақпарат сұрады. Клинтон әкімшілігі қытайлықтарға американдық қару-жарақ дизайны туралы тым көп ақпарат беріп қояды деп ойлады, сондықтан сұранысты қабылдамады. КСРО тарағаннан кейін Украина аумағында әлемдегі үшінші ең ірі ядролық қару қоры орналасқан еді. Украина қаруды физикалық бақылауда ұстағанмен, олар Ресей бақылауындағы электрондық рұқсат беру жүйесіне және Ресейдің басқару және бақылау жүйесіне тәуелді болғандықтан қаруды толық бақылауда ұстамады. 1994 жылы Украина қаруды жоюға және ЯҚТ-ға қосылуға келісті. 2007 жылы Ұлыбритания үкіметі өз ядролық қаруларында рұқсат беру жүйесінің жоқ екенін мәлімдеді. Оның орнына, ұшақтан тасталатын Ұлыбританияның ядролық бомбалары велосипедтерді ұрлаудан қорғауға арналған қарапайым құлыпқа кілт салу арқылы қаруландырылды. Ұлыбритания 1998 жылы барлық әуеден тасталатын бомбаларын алып тастады. ПАЛ жүйелерінің дизайны және қолданылуы туралы толық ақпарат құпия сақталады, бірақ бұл механизмдер Пәкістанның ядролық қаруларын қорғау үшін ұсынылды. Бірақ АҚШ заңдық себептермен мұны істеуге болмайтынын шешті; пәкістандықтар да АҚШ-тың «өліту түймешігі» арқылы осындай технологияны саботаждаудан қорқынышты. Алайда, АҚШ үкіметіндегі ядролық технология саласындағы сарапшылардың көпшілігі ПАЛ жүйесін жариялауды қолдады, себебі олар Пәкістанның қару-жарағын террористік топтардың шабуылына ең осал деп есептеді. 2007 жылдың қарашасында «Нью-Йорк Таймс» газеті АҚШ 2001 жылдан бері Пәкістанның ядролық арсеналын қорғау үшін құпия бағдарламаға 100 миллион доллар инвестициялағанын хабарлады. ПАЛ технологиясын берудің орнына АҚШ пәкістандық қызметкерлерге Пәкістанның ядролық материалдарын, оқ-дәрілерін және зертханаларын ұрлаудың немесе теріс пайдаланудың алдын алу үшін тікұшақтар, түнгі көру құралдары және ядролық детекторы бар құрылғылармен қатар оқытуды ұсынды.