Кіріспе

Музыкалық аспап

Тхалапарта (немесе) — баск музыкасының ағаштан немесе тастан жасалған арнайы музыкалық құралы. Баск елінің кейбір аймақтарында "залапарта" (мен) сөзі "шу" дегенді білдірсе, ал басқаларында (Наваррада) "тхалапарта" сөзі жылқының шабысы деген мағынаны білдіреді, бұл құралдың дыбысына тікелей байланысты.

Байланыс

Соңғы 150 жыл ішінде txalaparta жерлеу (hileta), мереке (jai) немесе сөндірілген әк (kare) немесе сидр (sagardo) жасау үшін қолданылатын хабарласу құралы ретінде куәландырылған. Сидр жасалғаннан кейін, көршілерді шақыру үшін алмаларды сыққан тақтаны соғып, шу шығарылған. Содан кейін той өткізіліп, сидр ішіліп, txalaparta көңілді түрде ойнатылған. Осы сидр жасау контексінде жиналған мәліметтер кейде txalaparta-мен бірге дыбыс шығаратын өгіз мүйіздерінің де үрленгенін көрсетеді. Шындығында, сидр және сидр үйлері – біз txalaparta-ны бірінші рет таныған дәстүрлі ортасы. Осыған ұқсас жағдай басктардың басқа да соққылы аспабы – kirikoketa-да кездеседі, ол алмаларды ұнтақтау үшін қолданылған соққыны қайта жасайды. Осы отбасыға және географиялық аймаққа жататын тағы бір аспап – toberak. Кейбіреулер txalaparta мыңдаған жылдар бойы осылай қолданылып келгенін айтады, бірақ түрлі болжамдарға қарамастан оның шығу тегі әлі де құпия болып қала береді. Румын тіліндегі toacă немесе грек тіліндегі ұқсас аспап намазға шақыру ретінде қолданылады, сондықтан кейбір интерпретациялар txalaparta-ны католик және шығыс православие шіркеулері арасындағы жарылуға дейінгі ортақ христиандық практикамен байланыстырады. Христиан шіркеулерінде қоңыраулар Х ғасырға дейін қолданылмаған.

Операция

Музыка txalaparta бір немесе бірнеше орындаушылар (баск тілінде txalapartariak 'txalaparta ойнаушылар' немесе jotzaileak 'соққы берушілер' немесе испан тілінде txalapartaris деп аталады) арқылы әртүрлі ырғақтарды шығару арқылы жасалады, олар ағаш түйіндерімен және тақталардың әртүрлі жерлерімен ойнап, әртүрлі дыбыстарды алады. Бүгінде тақталар көбінесе ноталар мен тіпті әуенді ойнату үшін орналастырылады, бұл txalapartaris-ке музыканы күрделендіруге қосымша мүмкіндіктер береді. Бірақ, кейбір txalaparta ойнаушылары бұл жаңалықты аспаптың өзіне жат, негізінен ырғақтық деп санайды. Екі ойнаушы да таяқтармен тақталарға соққы беру арқылы кезекпен орындайды. Орындау көбінесе интуитивті болады, бірақ орындаудың негізгі бағыттары – ырғақтық үлгі (бинарлық, тернарлық), негізгі соққы үлгісі (төрттік) және т.б. – екі txalapartaris орындау алдында келісіп алады. Сонымен қатар, ойынның белгілі бір бөлігінде, әсіресе басында және соңында дайын үзінділер қолданылуы мүмкін. Мысалы, дәстүрлі ашылу фразасы Sagardo Deia, яғни "Сидр шақыруы", жиі қолданылады және txalapartaris-тер арасындағы шағын айырмашылықтармен оңай анықталады. Алдын ала дайын композиция да ойнатылуы мүмкін, бірақ мұндай ойнаулар көбінесе басқа аспаптарсыз, қара орындалуларда сирек кездеседі. Орындаудың сәттілігі екі ойнаушының арасындағы үйлесімге байланысты, сондықтан олар бір-бірінің әдістерімен, айла-амалдарымен және ұнатуларымен (кемшіліктерімен де!) қаншалықты жақсы таныс болса, орындау соғұрлым тегіс болады және txalapartaris-ке өз қабілеттерін көрсету және ойнау өнерінде шеберлік таныту оңай болады.

Ойыншылар

Тхалапарта баск мәдениетіне қызығушылық танытқан белсенділердің күш-жігері арқасында жойылудың алдында тұрған еді. Сол кезде Мигель және Пелло Зуазнабар (Ласарте), Асенсио және Рамон Гоикоэксеа (Астигаррага), Хосе және Хосе Мари Забалеги (Мартутен) сияқты тек бірнеше шеберлер қалған, олар уақыт-уақытпен дәстүрлі тхалапартаны орындап тұрды. 60-шы жылдары баск мәдени және музыкалық жаңару қозғалысымен бірге Хосеан және Хуан Мари Белтран, Эрнан мектебінің негізін қалаушылардың бірі, тхалапартаны қайта жаңғыртып, оның дамуына үлкен үлес қосты. Тхалапартаны бірге ойнаған тағы бір бауырластар жұбы – Жексу және Хосе Антон Арце, олар баск мәдениетінің музыканттары, ақындары және теоретиктерінен (Жорже Отейза) тұратын Ez dok amairu мәдени қозғалысының аясында қарастырылуы керек. Эрнан мектебі құрылғаннан кейін, 80-ші жылдары тхалапарта жас ұрпақ арасында және Баск елінің басқа да аймақтарында қарқынды дамыды. 1987 жылы «Тхалапарта» фестивалі құрылып, аспапқа қызығушылықты арттырып, жаңа бағыттарды көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл жерде Арригориагадан Джосу Гоириді айтуға болады, ол аспапқа мистикалық көзқараспен қарады және осы тақырыпта бірнеше кітап жариялады. 80-ші жылдары біріккен тағы бір маңызды жұп – Герла Бети, Арайдан келген Перди мен Рубен. Олар тхалапартада жаңа материалдарды сынап көрді. 90-шы жылдары және одан кейін Донстосия аймағындағы Эрнанның Тхалапарта мектебінің желісіне байланысты жаңа жұптар пайда болды, сонымен қатар Баск елінің барлық аймақтарында жаңа мектептер мен шеберханалар ашылды. Осы кезеңдегі бірнеше тхалапарта жобаларын атап өткен жөн:

Томас Сан Мигел (Герла Бети): Пианино мен аккордеонда ойнайтын Томас Герла Бетимен бірге 1984 жылдан бері өнер көрсетеді. 1994 жылы сыншылардың жоғары бағасын алған Lezao альбомы жарық көрді. Содан бері тағы екі тхалапартаға қатысты альбом шықты: Ten (1996) және Dan Txa (2005), осылайша трилогия аяқталды. Соңғы альбомда Герла Бетиден эстафетаны қабылдаған жас егіз қыздар Майка мен Сара Гомес, яғни «Ттукунак» дуэті ойнады. Ттакунпа: 2003 жылы 8 адамнан тұратын топ сол атпен альбом шығарды. Онда ағаштан және мәрмәрден жасалған тхалапарта, түрлі африкалық (Мали, Сенегал) соққы аспаптарымен, әндермен және джембе, кенкені, санбаг сияқты әсерлермен үйлесім тапқан. Фелипе мен Иманоль Угарте: 90-шы жылдардың басында тхалапартамен айналыса бастаған Фелипе ағасы Иманолды оқытып, олар көп ұзамай көшелерде және фестивальдерде ойнай бастады. Олар жазғы уақытта Доностиа бульварынан өнер көрсетулерімен танымал, әлемді бірнеше рет аралап, өздерінің лейблімен бірнеше альбом шығарды. Ағайындар Crystal Fighters тобымен де бірге жиі өнер көрсетеді. Oreka TX ("Balance Tx(alaparta) "): Игорь Отшоа мен Харкаитц Мартинес де Сан-Висенте 90-шы жылдардың соңында басқа жұптармен бірігіп, Кепа Юнкераның концерттері мен альбомдарында, көбінесе трикитика аккордеондарымен және ансамбльдің басқа да халық аспаптарымен бірге ойнады. Олар музыкалық шығармалардың ноталарына сәйкес күйленген, экзотикалық ағаштан жасалған тхалапартаны пайдаланады. Біршама үзілістен кейін, Кепа Юнкераның қолдауымен олар Quercus Endorphina (2000) альбомын жасады, оған көптеген белгілі халық музыканттары, мысалы, Фил Каннингхэм үлес қосты. Содан кейін олар тәуелсіз жобаға кірісіп, әртүрлі елдерге (Үндістан, Финляндия) саяхат жасап, тхалапартаны басқа аспаптармен және мәдениеттермен үйлестіруге тырысты, бұл әлем халықтарының әртүрлілігі мен өзара түсіністігін көрсету мақсатында болды. Бұл тәжірибеден туған "Nomadak TX" (2006) деректі фильмі үлкен жетістікке жетіп, әлемнің көптеген кинофестивальдерінде көптеген жүлделерді жеңіп алды.