Кіріспе
Сантарем (sɐ̃taˈɾẽj) – Бразилиядағы Пара штатының батыс бөлігіндегі қала және муниципалитет. Тапажос және Амазонка өзендерінің қосылған жерінде орналасқан, бұл қала танымал туристік орынға айналды. Штаттың екінші маңызды қаласы және штаттың батыс бөлігінің қаржылық және экономикалық орталығы. Сантарем қалалық аймағына, Сантарем, Белтерра және Можуи-дус-Кампус қалалары кіреді, оны Сантарем басқарады. Бұл жерде бұрын Тапажос тайпасы, яғни жергілікті американдықтар мекен еткен. Олар еуропалықтар келгенге дейін гүлденген, ауыл шаруашылығымен айналысқан үлкен басшылықтың өкілдері болды. Қала Бразилиялық Амазониядағы ең ірі екі қаладан – Манаустан (Амазонас штатындағы өзен бойында) және Атлант мұхитындағы Амазонка сағасында орналасқан Пара штатының астанасы Белемнен шамамен 800 км қашықтықта жатыр. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Сантаремде 306 480 адам тұрады, бұл штаттың үшінші ең көп халқы бар қаласы. Қаланың ауданы 77 км², оның 77 км² қалалық аймақтарды құрайды. Португалдық отарлаушылар 1661 жылы қаланы «Жаңа» деп атап құрды, оны дін қызметкері Жоао Филипе Беттендорф Сантарем (Португалиядағы қаланың атымен) ашқан. Бұл Бразилиялық Амазониядағы ең көне қалалардың бірі. Сантарем – Рим-католик шіркеуінің Сантарем епархиясының орталығы. Тапажос өзенінің таза суларының арқасында Сантаремде 100 км-ден астам табиғи жағажайлар бар, мысалы, «Бразилиядағы Кариб теңізі» деп аталатын Альтер-ду-Шао ауылының жағажайлары. The Guardian газеті бұл жағажайды Бразилиядағы ең әдемі жағажай деп таныды. Альтер-ду-Шаода сонымен қатар аймақтың ең маңызды фольклорлық фестивальдерінің бірі – Сайре өтеді, ол жыл сайын қыркүйек айында ұйымдастырылады. Кейбір саяси белсенділер Пара штатын батыс және шығыс аймақтарға бөліп, жаңа Бразилия штатын құруды ұсынады. Батыста құрылатын жаңа штат Тапажос деп аталады, ал Сантарем оның астанасы болады.
Тарих
Бұл аймақтағы тапахос тайпасының қонысы туралы алғашқы жазбалар 1542 жылға дейін барады, сол кезде Франсиско Орельяна олардың жүгері егістігінің бірін тонады. 1621 жылы, Амазонка өзенінің сағасында Белем қаласы құрылғаннан кейін он жыл өткен соң, португалдық саяхатшы Педро Тейшейра, әке Криштованмен, 26 әскер және көптеген үндістермен бірге Амазонканың жоғарғы ағысын зерттеуге шықты. Олар Тапахос өзенінің сағасына жақын жерде тупуличус тайпасының қонысын тауып, онда тоқтады. Үндістер бұрыннан еуропалықтармен, әсіресе осы қонысқа келген испан саяхатшыларымен таныс болған. Португалдықтар мен тупуличустар сауда жасауға кірісті. Педро Тейшейра саяхатын жалғастырды. Иезуиттер миссионерлік мақсатта ауыл құру жұмысын қолға алды, сол жерде әке Антонио Виейра 1659 жылы болғандығы мәлім. Сантаремді әке Жоао Филипе Беттендорф 22 маусымда 1661 жылы «Aldeia do Tapajós» (Тапахос ауылы) деген атпен құрды. Әке Беттендорф Біздің Анамыздың шіркеуін салды. Қаладағы алғашқы мисса өткізілген орын қазір ескерткішпен белгіленген. Иезуиттер жақын жерде басқа ауылдарды да құрды, соның ішінде бүгінде Alter do Chão ауылы ретінде белгілі Borsari ауылы, Пара штаты. Миссионерлердің жұмысынан кейін, Франсиско да Мота Фалькао 1693 жылы өзен жағасында бекініс салуды бастады, оны оның ұлы Мануэл Мота Сикейра 1697 жылы аяқтады. Құрылыс шаршы тәрізді болып, әр бұрышында бастиондар болды. Тапахос бекінісі Сантарем қаласына айналған ауылдың ядросы болды. 1758 жылы Тапахос ауылына вила мәртебесі беріліп, Сантарем деп аталды, кейіннен 1848 жылдың 24 қазанында провинциялық заң № 145 бойынша қала мәртебесіне көтерілді. Ғасырлар бойы үкімет бекіністі жаңартуға тырысты, соңғы рет 1867 жылы, қаруландыру үшін алты зеңбірек жіберілді. Жаңарту аяқталмай қалды және зеңбіректер көшеде қалды. Бүгінде бекіністен көп қалған жоқ, себебі материалдары басқа құрылыс жобаларына қолданылды. 1900 жылы осы жерде орта мектеп салынды. 21-ші ғасырдың басында мектептің артында «Praça Mirante do Tapajós» туристік атракционы салынды. Бекіністен қалған екі зеңбірек қала әуежайына орнатылды, оларды жолаушылар терминалынан көруге болады; тағы екеуі Centenário алаңында, ал екеуі Батыс Пара Федералды университетінің (UFOPA) SUDAM кампусында орналасқан.
География
Сантарем Амазонка және Тапажос өзендерімен шектеседі. Екеуі де қаланың алдынан көп шақырымға қатар ағып өтеді, бірақ араласпайды. Амазонканың сүттей ақ суы шығыстан Анд тауларынан келген шөгінділерді әкеледі, ал Тапажос өзенінің суы сәл жылырақ және терең көк түсті болады. Жергілікті тұрғындар осы құбылысты "Сулардың қосылуы" деп атайды.
Климат
Сантаремде тропикалық муссондық климат орналасқан, экваторға жақындығының арқасында температураның айтарлықтай өзгеруіне ұшырамайды. Жылдық орташа температура 25° пен аралығында өзгереді, салыстырмалы ылғалдылығы 86% құрайды. Жыл ішіндегі орташа жауын-шашын мөлшері шамамен , ал қарашадан шілдеге дейінгі жаңбырлы маусымда ай сайынғы орташа жауын-шашын мөлшері өзгереді. Құрғақ маусым тамыздан қазанға дейін созылады, осы маусымда жауын-шашынның ең төменгі көрсеткіштері тіркеледі, ол ең төменгі шегіне жетеді.
Демография
СантаремЖыл бойынша халық саныЖыл Халық саны1980 191.9501991 265.0621996 242.7551997 242.3901998 242.0811999 241.7712000 262.5382001 264.9922002 266.3912003 268.1802004 272.2372005 274.0122006 276.0742007 278.1182008 272.7042009 281.3972010 294.5802011 297.0392012 299.419 Қаланың жалпы халқы 294 580 адамды құрады (2010 жылғы санақ бойынша). Сантарем – Бразилияның солтүстік аймағындағы ең ірі жетінші қала, Манаустан, Белемнен, Порто-Велходан, Ананиндеуадан, Макападан және Рио-Бранкодан кейін. Халықтың 51,5% ер адамдар, ал 48,5% әйелдер құрайды. Сантарем 1996 жылдан 1999 жылға дейін, 1980-ші жылдардың соңында алтын іздеу қызметінің төмендеуіне байланысты халық санын жоғалтты. Сонымен қатар, 1980 мен 2000 жылдар аралығында ауылдық халықтың саны азайды, себебі ауылдағы нашар инфрақұрылымға байланысты адамдар қалаларға қоныс аударды. 2000 жылдан бері Сантаремнің халқы көшу арқасында, сондай-ақ жақсарған инфрақұрылымы, денсаулық сақтау, мектептер және басқа да ыңғайлы жағдайларға тартылғандықтан артты. 2008 жылы Можуи-дос-Кампос ауылы тәуелсіз қала ретінде бекітілді, осыған байланысты оның халқы Сантаремнің жалпы санынан алынып тасталды.
The total population of the city was 294,580 people (2010 census). Santarém is the seventh largest city in the north region of Brazil, behind Manaus, Belém, Porto Velho, Ananindeua, Macapá and Rio Branco. Of the population 51.5% were men and 48.5% women. Santarém lost population from 1996 to 1999, during the decline of the gold rush in the latter part of the decade of 1980. Moreover, between 1980 and 2000, the rural population declined as people moved into cities due to poor infrastructure in the countryside. Since the year 2000, Santarém's population has increased due to that migration, as well as people being attracted to its improved infrastructure, health care, schools, and other amenities. In 2008, the village of Mojui dos Campos was designated as an independent City, so its population was withdrawn from the Santarém total.
Дін
Сантарем қаласын португалдар католиктердің қаласы ретінде негіздеген, және халықтың басым бөлігі католик дінін ұстанады. Жаңа көшіп келгендер басқа діндерді де әкелді, олардың ішінде түрлі протестанттық бағыттар, иудаизм, спиритизм және буддизм бар.
Экономика
Сантарем – Төменгі Амазонкадағы маңызды аймақтық сауда орталығы, жағалаудағы Белем және Манаус қалаларының арасында, олардың арасында орналасқан. Аймақтың экономикасы ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және кен өндіруге негізделген. Қала көптеген даму "циклдарын" бастан өткерді, олар бір немесе бірнеше экономикалық салалармен доминирленді, соның ішінде резеңке өндіру (өткен ғасырда), кофе өндірісі және алтын кенін өндіру. Соңғы кезде соя плантацияларының ауданы күрт өсті.
Әуежай
Сантарем қаласында Сантарем Маэстро Уилсон Фонсека әуежайы орналасқан. Аймақтағы ең маңызды әуежайлардың екеуінің арасында орналасқандықтан, ол халықаралық рейстерге балама болып табылады. Қала орталығынан 15 км қашықтықта орналасқан әуежайға Фернандо Гильхон тас жолы арқылы автокөлікпен немесе автобуспен шамамен 20 минутта жетуге болады. Әуежай 1977 жылы Бразилия Әуе Күштері тарапынан ашылды, ал 1980 жылы Бразилияның ірі әуежайларын басқаруға жауапты мемлекеттік мекеме – Infraero-ға берілді. Әуежай Сантаремді ел мен әлемге байланыстыратын алты әуе компаниясының рейстерін қабылдайды. 2012 жылдың қыркүйек айына қарай, әуежай жолаушылар терминалы мен тұрақ орнын жаңарту және кеңейту жұмыстарын жүргізіп жатқан, бұл жолаушылар ағынының артуын ескере отырып жасалып жатыр.
Автомобиль жолдары
BR 163 Сантаремді Бразилияның оңтүстігімен байланыстырады. Оның үлкен бөлігі асфальтталмаған, сондықтан жаңбыр маусымында бұл тас жолға қолдану өте қиын. BR 230 жолы BR 163 жолын штаттың астанасына қосып тұрғызады.
Өзендік
Өзендер мен су жолдары нашар автомобиль жолдарының жағдайы мен әуе тасымалының жоғары бағасының салдарынан жолаушылар мен жүктерді тасымалдаудың басты құралы болып табылады. Сантарем Амазонкадағы круиздік кемелердің танымал тоқтау орны, олар қалалық кемежайларға Сантарем портына үнемі тоқтайды. Кемежайларды CDP (Companhia Docas do Pará) басқарады және Атлант мұхитына жақындығынан Белемнен кейін штат бойынша екінші орында тұрады. Жақын маңдағы көптеген ауылдарға жолдар жоқ, сондықтан оларға тек қайықпен жетуге болады; сапарлар қайықтың түріне және бағытына қарай 12 сағатқа дейін созылуы мүмкін. Каргилл порты – кемежайлардың жанындағы жеке порт. Ол соя экспортына маманданған және 60 000 тонна соя сақтауға қабілетті. Тирадентес алаңының жанында қала басқаратын, шағын және орта көлемді қайықтар тоқтайтын уақытша порт та бар. 2012 жылы қолданыстағы терминалды ауыстыру үшін жаңа Флювиалды терминал құрылысы басталды.
Қоғамдық көлік
Қоғамдық көлік жүйесі: Қалалық автобус қызметі, қала маңындағы автобус қызметі, жеке автомобиль көлігі қызметі (Такси), жеке мотоцикл көлігі қызметі (MotoTaxi деп аталады) және мектеп көлігі қызметі. Қоғамдық көлік қызметтерін қалалық көлік департаменті басқарады, ол жол жүрісін жоспарлау және дамытумен айналысады. Жол қауіпсіздігін бірнеше мемлекеттік органдар қамтамасыз етеді, мысалы, мемлекеттік полицияның Транзит полициясы бөлімі (PTRAN), Сантаремде орналасқан Бразилиялық тас жол полициясы, DMV және көлік департаменті өздерінің қаржылық басқаруы және күзетшілері арқылы.
Денсаулық
Қала муниципалдық аурухананы басқарады. 2012 жылдың қыркүйегіне қарай, ол 35 ауылдық денсаулық сақтау бекетін және қалалық аймақта 50 денсаулық сақтау орталығын ұстап тұрады, олардың алтауы тәулік бойы жұмыс істейді. SAMU да қалада орналасқан; ол барлық түрдегі апаттардың құрбандарын құтқарады, көбінесе Мемлекеттік өрт сөндіру департаментімен бірлесіп жұмыс істейді. 2012 жылы SAMU және Өрт сөндіру департаменті құтқарып алған адамдарды емдеу үшін аурухана салынды. Мемлекеттік облыстық аурухана қалада орналасқан, Параның батысындағы барлық қалалардан науқастарды қабылдап, емдейді.
Байланыс
Сантаремде WiFi интернет-провайдерлері бар. 2013 жылғы мәлімет бойынша, DSL әлі қолжетімді емес, ал жеке интернет қосылымы баяу және қымбат. Қаланың көптеген алаңдарында, ескерткіштерінде және туристік тартымдылықтарында бірнеше WiFi аймақтары бар. Қала тұрғындары көптеген газеттерге, телеарналарға және радиостанцияларға жазылады. Радио әуесқойлары 146.950 МГц жиілігінде жұмыс істейтін VHF ретрансляторын қолдап тұрады, ол 100 км-ден астам қашықтыққа жетеді, соның ішінде Алтер-ду-Шау ауылы және Белтерра, Можуи-дус-Кампус, Обидус және Ориксимина қалаларын қамтиды.
Каргилл соясының порты туралы дау
2003 жылы АҚШ-та орналасқан Cargill корпорациясы Сантаремде сояны өңдеуге арналған порт құрылысын аяқтады. Порт аймақтағы соя өндірісін айтарлықтай демдеді, себебі ол осы тауарлық дақылдың тасымалдауын жақсартты. Компания мемлекеттік заңнамаға сәйкес болғанымен, қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалауды талап ететін федералды заңды сақтамады. Оның орнына, Cargill сотта осы талапты орындау қажеттігін жоққа шығарды. 2003 жылдың соңында Greenpeace жаңа порттың жергілікті жаңбырлы ормандардың кесуін күшейткенін, аймақтық ортаға зиян келтіргенін мәлімдеп, науқан бастады, себебі фермерлер соя егістері үшін жерді тазартқан. 2006 жылдың ақпан айында Бразилияның федералды соты Cargill-ге экологиялық бағалауды аяқтау үшін алты ай берді. Бұл шешім портқа қарсы кеңінен тараған халықтың наразылығының бір бөлігі болды; бастапқыда жергілікті тұрғындар жұмыс орындарына үміттене отырып қолдағанмен, жұмыс орындары ашылмағандықтан, пікір өзгерді. 2006 жылдың шілдесінде федералды прокурор Фелисия Понтес кіші үкіметтің портты жабуға жақын екенін мәлімдеді. Cargill портқа қатысты сынға жауап ретінде Бразилиядағы ең кедей провинциялардың бірі болып табылатын жергілікті провинцияның экономикалық дамуына үлкен үлес қосып отырғанын баса көрсетті. Олар "портты жабу" сияқты қатаң шаралардың қажеті жоқ екенін, себебі "қазіргі уақытта соя Амазонка биомының жерінің 0,6 пайызын ғана алып отыр" деді. Cargill сонымен қатар Сантарем маңындағы фермерлерді Бразилия заңнамасына сәйкес келуге көмектесу үшін Табиғатты қорғау қорымен серіктестік құрғанын атап өтті, бұл заң Амазонка орманды аумақтарында жер өңдеу кезінде орманның 80 пайызын сақтап қалуды талап етеді.