Кіріспе

Үнді философиялық тұжырымдамасы, индуизм философиялық ұғымы

Гуṇa – индуизмде "сапа, ерекшелік, қасиет, атрибут" деп аударылатын ұғым. Бұл ұғым бастапқыда Самкхья философиясының ерекшелігі ретінде танымал болған. Гуṇaлар қазір индуизм философиясының дерлік барлық мектептерінде маңызды ұғым болып табылады. Осы көзқарас бойынша, әлемдегі барлық нәрсе мен тіршілік иелерінде әрқашан болған және бола беретін үш гуṇa (тригуṇa) бар. Бұл үш гуṇaның барлығы әр адамда және барлық нәрседе кездеседі, бірақ индуистік көзқарас бойынша, олардың арақатынасы әртүрлі. Осы гуṇaлардың өзара әрекеттесуі бір нәрсенің немесе біреудің мінезін, табиғатты анықтайды және өмірдің бағытын белгілейді. Адам мінез-құлқын зерттеуде гуṇa жеке тұлғаның, оның туа біткен табиғаты мен психологиялық ерекшеліктерін білдіреді. Басқа тілдердегі көптеген мамандық терминдері сияқты, гуṇaны бір ғана ағылшын сөзімен түсіндіру қиын. Оның бастапқы және ең көп қолданылатын мағынасы – шындықты құрайтын бастапқы материалдарды білдіретін жіп. Көбінесе, бірақ шамамен аударғанда, "сапа" деп аударылады.

Гуналар әр түрлі философияның астында

Туған қасиеттер мен бейімділіктер – Үнді әдебиетіндегі ежелгі негізгі ұғымдар. Майтраяния Упанишада индуистік үштік – Брахма, Вишну және Шиваға тікелей сілтеме жасайтын, оларды сәйкесінше жаратушы/қызмет, сақтаушы/тазалық, жойғыш/қайта жаратушы ретінде Гуналарымен байланыстыратын ең ерте мәтіндердің бірі. Дегенмен, үш түрлі гуна, туа біткен табиғат және әлемді бірге өзгертіп, жаңарып тұратын күштер туралы идея көптеген бұрынғы және кейінгі Үнді мәтіндерінде кездеседі.

Санкхья индуизм мектебі

Самкхья философиясында гуṇa – үш «қасиеттің, бейімділіктің, ерекшеліктің» бірі: саттва, раджас және тамас. Гуṇaлардың бұл санатын индуизмнің әртүрлі мектептері мінез-құлықты және табиғи құбылыстарды жіктеу үшін кеңінен қабылдады. Бұл үш қасиет: Саттва – тепе-теңдік, үйлесім, жақсылық, тазалық, әмбебаптық, толықтық, құрылыс, шығармашылық, позитивтік, тыныштық және ізгілік гуṇaсы. Раджас – құштарлықтың, белсенділіктің, жақсы да, жаман да емес, кейде өзімшілдік пен эгоизмге ұласатын, жекелендірудің, қозғалыс пен динамизмнің гуṇaсы. Тамас – тепе-теңсіздіктің, тәртіпсіздіктің, хаостың, алаңдаушылықтың, ластықтың, жойқылықтың, адасудың, жағымсыздықтың, жалқаулық немесе әрекетсіздіктің, бейжайлықтың, жалқылықтың немесе летаргияның, зорлық-зомбылықтың, қатыгездіктің және білімсіздіктің гуṇaсы. Үнді философиясында бұл қасиеттер «әлде біреуі» немесе «екіншісі» түрінде қарастырылмайды. Керісінше, әрбір нәрседе және жанда олардың үшеуі де бар, тек әртүрлі пропорцияда және әртүрлі жағдайларда. Ньяя мектебі сапаны қайталанбайтын, Батыс философиясында кездеспейтін тұжырымдық тақырып деп санайды, онда «сапа» қайталанатын деп есептеледі. Бұл тұжырым индуизмнің кейбір мектептерінде де кездеспейді. Қайталанатындығы дегеніміз – бір заттағы ақ түс екінші заттағы ақ түске ұқсас, ал «ақ» деген сөз бірдей мағынаны білдіреді. Ньяя ғалымдары «ақтың» өзі «ақ» гуṇaсы екенін, бірақ ол заттың немесе тірі организмнің «ақтығынан» өзгеше екенін айтады. Олардың пікірінше, ақ түсінің көптеген нюанстары бар және «ақтық» субъективті.

Вайшешика индуизм мектебі

Найяя мектебіне ең жақын индуизмнің Вайшешика мектебінде әлемдегі кез келген адам мен затқа қатысты біздің санамыз, түсінігіміз және бағалауымыз қатынастық сипатта екендігі айтылады. Бұл индуизм мектебі барлық қатынастарды ануйогин (нақты айтушы) мен пратийогин (нақты айтылатын нәрсе) арасындағы екіұшты қатынас деп санайды. Ньяя ғалымы Гангеша біздің санамыз екі түрлі болады деп, сәл өзгеше теория ұсынады: шын және жалған. Шынайы сана, оның себебінде қандай да бір қасиеттерді (гуна) байқауға тырысқанда пайда болады, ал жалған сана себебінде кемшіліктерді (доша) байқаудан туындайды. Басқаша айтқанда, Гангешаның пікірінше, бақылаушының санасы мен көзқарасы қатынастық санаға әсер етеді.

Бхагавад-гита

Бхагавад-гитаның 2, 3, 7, 13, 14, 17 және 18-тараулары гуна туралы баяндайды. 17.2-аятта үш гуна – саттвик, раджасик және тамасик – адамның ішкі табиғаты (психологиясы немесе жекелігі) ретінде сипатталады. Сатвик гуна – тазалық, шындық, мейірімділік, құштарлықсыз, жақсылықты жақсылық үшін істеу, оң және ізгілікпен жетелеуші күш. Тамасик гуна – таза емес, қараңғы, құртушы, өзгеге зиян келтіруге ұмтылатын, жеккөруші, жағымсыз және зұлым нәрселермен жетелеуші күш. Раджасик гуна – эгоизмге, жеке құштарлыққа, белсенділікке, мақтанға, басқалардың құлауын іздеуге ұмтылатын күш. Сондай-ақ, іс-қимылдың нысанына байланысты, себебі мен мағынасын түсінбестен алынған білім – тамасик білім; бөлінген, әр нәрсені байланыссыз, жеке және мағынасыз деп қарастыратын білім – раджасик білім; барлық тіршілікте бір жаратылысты көріп, әртүрлілікте біртүрілілік пен бөлінген құрамдастардың ұқсастығын іздейтін білім – сатвик білім. Бұдан әрі, Бхагавад-гитаның 2-тарауында Кришна Арджунаға үш өмірлік жағдайдан және дуализмнің басқа түрлерінен жоғары көтерілуге кеңес береді.

Гүна этика теориясында

Гуна – үнді философиясындағы этикалық теориялар аясындағы төрт маңызды элементтің бірі. Bommer және тағы басқалар этикалық/этикалық емес мінез-құлықтың жеке қасиеттер, жеке орта, әлеуметтік орта және институционалдық ережелер мен заңдардың нәтижесі екенін айтады. Гуна теориясы – бұл жеке қасиеттерге қатысты ежелгі үнді философиясы, ал Дхарма және Ашрама теориялары жеке және әлеуметтік ортаны, сондай-ақ оның институционалдық құрылымының бір бөлігін қарастырады. Гуна теориясы бойынша, Кроуфордтың айтуынша, гуналар тұрақты және өзгермейтін деп есептелмейді. Мысалы, Бхагавад-гита сияқты индуистік әдебиеттер оларды біліммен, өзіне үңілумен және сва-дхарманы түсіну арқылы динамикалық және өзгермелі деп сипаттайды. Үнді этикалық теорияларында адамның өзіндік дхармасын және өзін тануды түсіну маңызды роль атқарады. Мысалы, индуизмнің Адвайта мектебіндегі өмірдің және бақыттың ең жоғары деңгейі – живанмукти (өзіңді тану) және мокша болып табылады. Гуна теориясының адам тұлғасын құрайтын құндылықтарға қатысты көзқарасы ерекше, бірақ басқа этикалық теориялармен үйлесімді.

Космологиядағы гуна

Самкхья космологиясы үш гунаны бастапқы материямен (әлем, Пракрити) үйлестіреді. Бұл гуналар әлемдегі барлық нәрселер мен жандарда кездеседі, ал олардың өзара әрекеттесуі физикалық және психологиялық ерекшеліктері мен мәнін анықтайды. Гуналардың кез келген біреуі жанда немесе объектіде тепе-теңдіктен шыққанда, Самкхья мектебі эволюция процесі басталады деп санайды, бұл тек өзіне ғана емес, сонымен қатар оның айналасына да әсер етеді. Мұндай ерекшеліктер тек санскрит тілінде ғана емес, грек, латын, итальян және белгілі бір деңгейде орыс тілдерінде де кездеседі. Гуна және санскрит тілінің басқа да ережелерін Панини өз еңбегі «Аштадхьяи»-де сипаттаған.

Аюрведа

Аюрведа терминологиясында (дәстүрлі медицина) гуна – кез келген зат көрсете алатын жиырма негізгі қасиеттің бірі, олар он жұп қарама-қарсылыққа топтастырылған: ауыр/жеңіл, суық/ыстық, майлы/құрғақ, доғал/жіті, тұрақты/қозғалмалы, жұмсақ/қатты, жабыспайтын/жабысқақ, тегіс/дөңгелек, ұсақ/ірі, қою/сұйық. Гуна – аюрведа медицинасында жағдайды және диеталарды бағалау жүйесі ретіндегі ұғым. Осы себепті Тригуна мен Тридоша Аюрведа дәстүрлерінде байланысты деп есептеледі.