Кіріспе
Шығыс және Оңтүстік славян халықтарының христиан дініне дейінгі кезеңде Род (словен, хорват, босниялық: Rod, белорус, болгар, македон, орыс, серб кіріл әліпбисі: Род, украин кіріл әліпбисі: Рід) – отбасы, ата-бабалар және тағдыр құдайы, мүмкін ең жоғарғы құдай. Оңтүстік славян халықтары арасында ол "Суд" ("Сот") деп те аталады. Ол көбінесе Рожаницы құдайларымен бірге еске алынады (Оңтүстік славян халықтары арасында Судженцилер деп те аталады). Алғашқы шаш қию рәсімі (пострижина) оған арналды, оған және Рожаницаларға тамақ сыйланып, қиылған шаштар ұсынылды. Уақыт өте келе оның құлтының маңызы азайды, тоғызыншы немесе оныншы ғасырда Перун, Сварог және/немесе Светевид оның орнын басты, соның салдарынан ол Ұлы Владимирдің құдайлар пантеонында болмады.
In the pre Christian religion of Eastern and Southern Slavs, Rod (Slovenian, Croatian Bosnian: Rod, Belarusian, Bulgarian, Macedonian, Russian, Serbian Cyrillic: Род, Ukrainian Cyrillic: Рід) is the god of the family, ancestors and fate, perhaps as the supreme god. Among Southern Slavs, he is also known as Sud ("(the) Judge"). He is usually mentioned together with Rozhanitsy deities (among Southern Slavs, the Sudzenitsy). One's first haircut (postriziny) was dedicated to him, in a celebration in which he and the rozhanitsy were given a meal and the cut hair. His cult lost its importance through time, and in the ninth or tenth century he was replaced by Perun, Svarog and/or Svetevid, which explains his absence in the pantheon of Vladimir the Great.
Этимология
Род есімі христиан дініне дейінгі славян діні туралы көне шіркеу славян және көне шығыс славян деректерінде расталған. Бұл есім протославян *rodъ сөзінен туындаған, ол "отбасы", "туыс", "тегі", "ру", сондай-ақ "өнім", "жинау" мағыналарын білдіреді. Александр Брюкнер атаудың авеста тіліндегі rada сөзімен, яғни "қорғаушы", "сақтаушы" мағынасындағы ұқсастығын да атап көрсеткен.
Дін
Этнолог Халина Лозконың айтуынша, Род мейрамы 23 желтоқсанда, ал чех тарихшысы және археологы Надя Профантованың айтуынша 26 желтоқсанда тойланған. Род пен рожаницаларға нан, бал, ірімшік және кутия түрінде қансыз құрбандықтар шалынған. Кутияны жемес бұрын, отбасының әкесі, volkhv немесе zhretsa рөлін атқаратын, бірінші қасықты киелі бұрышқа лақтыратын. Бұл дәстүр Украинада бүгінге дейін сақталып келеді. Содан кейін трапеция пішіндес үстел басында той басталды. Тойдан кейін Род пен рожаницалардан тілектер тіледі: "барлық жақсылық тусын". Русь христиан дініне өткеннен кейін де Родқа арналған мерекелер сақталған, бұл туралы белгілі бір Мәсіхті жақсы көретін кісінің сөзінде айтылған. Киевтегі Әйгілі Ая София соборының алғашқы жылдарында, оған язычники келіп, Коляданы тойлаған, бірақ бұл қатаң жазаланған. Род культінің іздері 19 ғасырға дейін сақталған.
Борис Рыбаков
Борис Рыбаков ұсынған тұжырымдамаға сәйкес, Род бастапқыда біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында патриархалды егіншілдік қоғамдардың кезінде басты славян құдайы болған, кейіннен екінші дәрежеге түсірілген, бұл оның Ұлы Владимирге табынған құдайлар пантеонында болмауының себебін түсіндіреді. Рыбаков Әйгілі Григорий Богословтың сөзіне сүйенді, онда славяндар алдымен әруақтарға, содан кейін Род пен рожаницаларға, ал соңында Перунға құрбандық шалған, бұл славян сенімдерінің анимизмден, табиғат күштеріне табыну арқылы хенотеизмге дейінгі дамуын көрсетеді. Збруч жөтелгісі деп аталатын мүсін Рыбаковтың тұжырымдамасына сәйкес Родты басты славян құдайы ретінде бейнелеуі керек еді. Рыбаков сондай-ақ барлық шеңберлер мен спиральдік белгілер Родтың әртүрлі жағын көрсетеді деп санайды. Мұндай белгілер "шеш жапырақты гүлшеңберге сызылған" (розетка) және Көккірегеннің белгісі болуы керек.
Лео Клейн және Микола Зубов
Бұл ғалымдар Рыбаковтың зерттеулерін сынады. Бір еңбегінде Рыбаков Перунды вайнахтардың қарызға алғаны мүмкін емес деп тұжырымдады, себебі славяндардың жоғарғы құдайы Род болған, ал Перунды Владимир тек дружинаның қамқоршысы ретінде енгізген. Бірақ, бұл славян территориясының барлық жеріндегі Перунның іздеріне қайшы келеді. Осы зерттеушілер мәтіндердің түпнұсқа көздерін анықтап, белгілі бір көне орыс мәтіндері жазылған тарихи контекстке қайта жаңарту қажет деп есептейді. Олардың пікірінше, көне орыс авторлары Род пен рожаницаларды сипаттағанда, негізінен Киелі кітаптан және грек теологтарының қате түсіндірілген еңбектерінен алынған дайын семантикалық құрылымдарды пайдаланған: Византия империясында гороскоп "генеалогия" деп аталған, оны әдеби тілге "родослово" деп аударуға болады. Сондықтан, осы зерттеушілер Род пен ата-аналарға табыну славяндардың христиандыққа дейінгі дінінде болмаған деп санайды. Зубов та Шығыс славян дінінде құдайлардың кеңінен таралған санжырасы болмаған және Перун – жалғыз құдай болған деген пікірде.
Александр Гиештор
Гейштор Родты әлеуметтік ұйымның құдайы деп санайды. Бенвенистен кейін ол оны римдік Квиринмен салыстырады, оның аты *covir немесе curia сөзінен туындаған, оны "ерлер қауымының құдайы" деп аударуға болады, Умбриялық Вофионмен, оның атында индоевропалық *leudho, ағылшын леоде ("халық"), славян *ludie және поляк тіліндегі ludzie сөздеріне ұқсас түбір бар, сондай-ақ кельттік Toutatis-пен, оның аты кельттік *teuta түбірінен шыққан, яғни "отбасы" деген мағынаны білдіреді, бірақ Родты үнді Рудрасымен байланыстыруға келіспейді. Оның өнімділік және байлық функцияларына байланысты, ол оны белорус Spor-ымен теңестіреді, оның аты "молдық", "көбейту" дегенді білдіреді.
Анджей Сзыевский
Анджей Сзиевскийдің айтуынша, Род "отбасылық туыстық идеяларын рухани байланыстың (родослово) символы ретінде бейнелейді". Род өлгендердің жандарын Вираджға бағыттап, содан кейін оларды жер кесектері арқылы біздің әлемізге қайтарады немесе түнгі құстар мен лелектерге сеніп тапсырады.
Федор Капица
Фолклоршы Федор Капицаның айтуынша, Род пен ата-анаға табыну уақыт өте келе көбінесе ұмытылып кеткен. Род – отбасының қамқоршысы, «үйдің атасы» сияқты әуеге айналды, кейіннен жаңа туған нәрестелердің қамқоршысы және ата-бабаларды құрметтеумен байланысты болды. Родтың культінің іздері көбінесе күнделікті өмірде көрінетін. Род культінің қалдықтары – өлгендерге табыну рәсімдерімен байланысты орыс православиелік мерекелер, мысалы, өлгендер күні (Қасиетті бейсенбі) және Радоница (Пасхадан кейінгі бірінші аптаның сейсенбісі). Киев Русі дәуірінде, 11-12 ғасырларда Род культі әсіресе князьдер үшін маңызды болды, себебі ол рудың бірлігінің қамқоршысы саналды, ал таққа және ата-бабалардың жеріне құқық соған байланысты болды. Ұрпақ тудыру әрқашан әйелдікпен байланысты болғандықтан, Род культі дәстүрлі түрде әйелдік сипатта болды. Сондықтан, Род культімен әйел дін қызметкерлері байланысты болды, олар жыл бойы бірнеше рет оған құрбандық шалып немесе арнайы тойларды ұйымдастырды. Тойға нан, ботқа, ірімшік және бал дайындалып, содан кейін қасиетті орындарға қойылған. Сол жерде құдайлар адам көзіне көрінбейтін күйде пайда болады деп сенді. Род кейде адамдарды аурудан қорғау үшін шақырылған, бірақ розжаницы осы рәсімде маңызды рөл атқарды.
Олег Кутарев
Кутарев Род культі мен Оңтүстік славян Стопаны және Шығыс славян Домовойы культтерінің ұқсастығын атап көрсетеді – барлығына тағам ұсынылды, олардың тағдырды басқаруы тиіс болды және олар ата-бабаларға табынумен байланысты еді.
Вильо Мансикка
Бұл орыс және фин филологы кейде славян тілдерінде грек термині "τύχη" (týchi, "сәттілік") таяқ деп, ал "είμαρμένη" (eímarméni, "тағдыр") рожаница деп аударылатынын айтады.
Ян Махал
Бұл чех слависті Родті еркек ата-тегін, ал рожаницаларды әйел ата-тегін бейнелейтін құдай деп мәлімдеді.
Халина Лозко
Галина Лосконың айтуынша, украиндықтар үшін Род – құдайлардың құдайы болған. Ол – өмір сыйлаушы, көкте тұрып, бұлттармен жүріп, адамдардың тағдырын белгілейтін болған. Род – бір атадан тараған ұрпақтардың символы, яғни ол бүкіл отбасымен байланысты: қайтыс болған ата-бабалар, қазіргі тірі адамдар және туып келер ұрпақтар. Уақыт өте келе Род Домовойға айналып, көптеген отбасылар оның мүсіндерін сақтап жүрген. Род пен рожаница бейнелері рушниктерде де өмір ағашының мотивтері ретінде кездесетін. 20 ғасырдағы этнографиялық зерттеулер үйлердің есіктеріндегі туыстық ағаш суретін көрсетіп тұр: ер адамдар жапырақтармен, ал әйелдер осы ағаштың гүлдерімен бейнеленген. Біреу өлгенде – оның атына қатар айқыш салынатын, ал біреу дүниеге келгенде – жаңа бұтақ, жапырақ немесе гүл салынған.
Родноверлердің пікірлері
Ресейлік волхвтар Велеслав (Илья Черкасов) және Доброслав (Алексей Добровольский) Родты өмірлік күш, "әрқашан қатысатын" және "әр жерде бар" құдай ретінде сипаттайды. Космологияда, ол құдайлар иерархиясында көрінетін ғарыштық эманацияның бастауы болып есептеледі.