Кіріспе

Тәуелсіздік – халықтың, елдің немесе мемлекеттің өзін-өзі басқару қабілеті мен құқығын білдіретін жағдай. Бұл жағдайда елдің азаматтары немесе олардың бір бөлігі өз аумағында өзін-өзі басқарып, әдетте егемендікке ие болады. Тәуелсіздіктің қарама-қарсысы – тәуелді аумақ немесе колония мәртебесі. Елдің тәуелсіздік күні – елдің барлық түрдегі колониализмнен азаттығын және басқа елдердің араласуынсыз өзін құру құқығын мерекелеу.

Тәуелсіздіктің анықтамасы

Тәуелсіздікке қол жеткізудің революциядан ерекшелігі ұзақ жылдар бойы даулы болып келді, және егемендікке жетудің заңды құралы ретінде зорлық-зомбылық мәселесі жиі талқыланды. Жалпы алғанда, революциялар билікті қайта бөлуге, сондай-ақ мемлекет ішінде демократияландыру сияқты бостандық элементімен немесе онсыз, бағынады, бұл ретте мемлекеттің өзі өзгермей қалуы мүмкін. Мысалы, Мексика революциясы (1910) көбінесе жаңа конституцияға әкелген көп фракциялық қақтығысты білдіреді; Испанияға қарсы қарулы күрес (1821) туралы айту үшін оны сирек қолданады. Дегенмен, кейбір тәуелсіздік соғыстары революция ретінде сипатталған, мысалы, АҚШ-тағы (1783) және Индонезиядағы (1949) соғыстар, ал кейбір революциялар саяси құрылымдағы өзгерістерге байланысты жаңа мемлекеттердің құрылуына әкелді. Мысалы, Моңғолия мен Финляндия Қытайдағы (1911) және Ресейдегі (1917) революциялар кезінде тәуелсіздік алды. Елдің немесе провинцияның тәуелсіздікке ұмтылу себептері көп, бірақ олардың көпшілігін үстем билікке қарағанда теңсіздік сезімі деп қорытуға болады. Осы мақсатқа жету құралдары Үндістанның (1947) жағдайындағыдай бейбіт демонстрациялардан бастап, Алжирдің (1962) жағдайындағыдай зорлық-зомбылық соғысына дейін жетеді. Кейбір жағдайларда, ел тәуелсіздігін жарияласа да, басқа елдер тарапынан толық мойындалмауы мүмкін; мысалы, Косово (2008), оның тәуелсіздігін Косоводан бөлініп шыққан Сербия ресми түрде мойындамады.

Тәуелсіздік пен автономия арасындағы айырмашылық

Автономия – жоғары тұрған билік берген, бірақ сол аумаққа қатысты соңғы билікті өзінде сақтайтын тәуелсіздік түрі (деволюцияны қараңыз). Протекторат – қорғау үшін үлкен үкіметке тәуелді, автономиялы аймақ.

Тәуелсіздікке құқық

20 ғасырдағы отаршылдықтан азат ету толқыны кезінде колониялар 1960 жылғы Колониялық елдер мен халықтарға тәуелсіздік беру туралы декларация сияқты құжаттар арқылы тәуелсіздік құқығына ие болды, бірақ бұл құқық көбінесе колониялар сияқты еркін аумақтық бірліктерге ғана қолданылды. Бұл құқықтардың барлық адамдарға қаншалықты қолданылатыны күрделі мәселе болып келді. Ұлттық және өзін-өзі анықтау құқықтары осы мәселені түсіндіруге көмектеседі. Өзін-өзі анықтау құқығы, мысалы, жергілікті халықтардың жағдайында, өзін-өзі басқаруға мүмкіндік береді, бірақ бұл құқық, ерекше жағдайлардағы зорлық-зомбылықтан құтылудан басқа, бөліну құқығы емес. Сондықтан, бөліну құқығы көбінесе егемен мемлекеттердің заңнамасымен анықталады, ал тәуелсіздік – мемлекет болу мүмкіндігімен.

Тәуелсіздік декларациялары

Кейде үстемдік құруға тырысқан ел тәуелсіздік туралы декларация жариялайды; ең ерте сақталған мысал – 1320 жылғы Шотландияның Арброт декларациясы, ал ең соңғы мысалдар – 2012 жылғы Азавадтың тәуелсіздік декларациясы және 2017 жылғы Каталонияның тәуелсіздік декларациясы. Дегенмен, тәуелсіздік жариялау мен оған қол жеткізу мүлдем басқа нәрсе. 1776 жылы жарияланған АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясы бұл туралы белгілі бір мысал. Тәуелсіздіктің орнатылған күні (немесе, сирек жағдайда, революцияның басталуы) әдетте Тәуелсіздік күні деп аталатын ұлттық мереке ретінде тойланады.

Құрлықтар

Құрлық No. Тәуелсіздік алған ең соңғы ел 54 (2011) 35 (1983) 44 (2002) 50 (2006) 14 (1994) Белгіленбеген де-факто кондоминиум халықаралық