Кіріспе

Фаджада Бут - Нью-Мексиконың солтүстік-батысындағы Чако мәдениеті ұлттық тарихи паркіндегі бут. Фаджада Бутте (Жолақты Бутте) каньон төңірегінен 135 метр биіктікке көтеріледі. Буттеде су көзі болмаса да, оның жоғарырақ бөліктерінде шағын тік жарлы үйлердің қираған қалдықтары бар. Фаджада табылған керамика сынықтарын талдау нәтижесінде бұл құрылыстар 10-13 ғасырлар аралығында пайдаланылғандығы анықталды. Буттедің оңтүстік-батыс бетінде 95 метр биіктігі және 230 метр ұзындығы бар пандустың іздері көрінеді (Форд 1993, 478 б.). Бұл құрылыс жобасының ауқымдылығы, нақты пайдалы мақсаты болмауы, Фаджада Буттенің Чако халқы үшін маңызды салтанатты орын болғанын көрсетеді.

Күн қазығы

1977 жылы суретші Анна Софаер Чако каньонына ерікті ретінде келіп, тас суреттерін тіркеді. Ол сол жерде Фаджада Буттедегі петроглифтерді тіркеді, ол қазір Күн пышағы деп аталады, қазір бұл Чако каньонындағы ең танымал орын, Фаджада Буттесінің шығысқа қарайтын жартасының үстінде орналасқан. Ол жартасқа сүйенген үш үлкен тас тақтаны байқады, олар жартас қабырғасындағы екі спиральді петроглифке жарық пен көлеңке белгілерін бағыттайды. Екінші рет келгенде ол спиральдардың бірін екіге бөлетін «жарық пышағын» көрді. Жазғы күн тоқырауында сағат 11:15-те пышақ пішіндес жарық екі спиральдың үлкенінен өтеді (Sofaer, Zinser және Sinclair 1979, 285-бет). Сол сияқты, күн пышақтары қысқы күн тоқырауын және күн мен түннің теңелуін көрсетеді {Sofaer, Zinser және Sinclair 1979, 286-бет}. Айдың он сегізден он тоғыз жылдық циклының шекті нүктесінде (айдың кіші тоқырауы), ай көтерілгенде үлкен спиральды екіге бөлетін көлеңке пайда болады; ал тоғыз жарым жылдан кейін (айдың үлкен тоқырауы), көтерілген айдың көлеңкесі үлкен спиральдің сол жақ жиегіне түседі (Sofaer, Sinclair және Doggett 1982, 43-бет). Әр жағдайда бұл көлеңкелер ойылып жасалған жолдармен сәйкес келеді (Sofaer және Sinclair 1987, 48–59-беттер). Бір тақтаның шөгуіне байланысты «жарық пышағы» енді жазғы күн тоқырауы кезінде спиральдің ортасынан өтпейді. 1989 жылы «Күн пышағы» орнындағы үш қорғау тақтасының бірі ежелгі орнынан жылғанын анықтағаннан кейін, халыққа кіру шектелді, себебі заманауи жаяу жүргіншілердің эрозиясы осыған себеп болды. Бұл жылжудың нәтижесінде тастардың жиынтығы күн мен ай күнтізбесі ретінде бұрынғы кеңістіктік және уақыттық дәлдігін жоғалтты. 1990 жылы қорғау экрандары бекітіліп, бақылауға алынды, бірақ жылған тақта бастапқы орнына қайтарылмады. Фаджада Буттесінде, «Күн пышағынан» аз жерде орналасқан тағы екі жерде бес петроглиф күннің ортасын күн тоқыраулары мен теңелуде анық көрсететін көлеңке мен жарықтың әсерлі үлгілерімен белгіленген (Sofaer және Sinclair 1987, 59-бет). Алайда, осы бес түскі оқиғаның кездейсоқ оқиғалармен сәйкес келетіні анықталды (McCluskey 1988, S69-бет). 1980-жылдары Ұлттық саябақтар қызметі осы орынның нәзік табиғаты мен туризмнің салдарынан болған зақымдану мен эрозияға байланысты төбеге кіруді тоқтатты. Софаердің Күн тоқырауы жобасының зерттеулері Нью-Мексиконың ежелгі Чако мәдениетінің негізгі құрылыстары күн мен ай космологиясын үш бөлек арқылы қамтиды екенін көрсетті: олардың бағдары, ішкі геометриясы және географиялық байланыстары күн мен ай циклдарымен байланысты дамыған (Sofaer 2007, 225-бет).

Талқылау

Бұл сайтқа қатысты бірнеше мәселе бар. Біріншіден, екі спираль қабырғаларға қашалған кезде, кейбір ғалымдар оның «Чако дәстүрінің өркендеу кезеңінен кейін» жасалғанын ұсынады. Екіншіден, оның маңыздылығы да сөз болады. Пуэбло халқы салған басқа күн обсерваториялары күннің белгілі бір оқиғаларын уақыт өте келе жарықтың қозғалысы арқылы болжаса, бұл жерде мұндай болмайды. Сондай-ақ, бұл орын салынған емес, керісінше, жазуларды жасағандар табиғи түрде құлап қалған тасты пайдаланған деген пікір бар (Кантнер 2004, 99 б.). Сыншылар көбінесе осы жердегі жарық пен көлеңке құбылысының күн тоқырауы мен күннің теңелуі кезінде күннің келуін белгілеу үшін жасалғанына келіседі (Carlson 1987, 86-7 бб.; Zeilik 1985, 84 б.). Ай құбылыстарына қатысты келісім аз; Майкл Зейлик тарихи пуэблоларда айдың тоқтау циклына байланысты этнографиялық деректер таппады (Zeilik 1985, 80-84 бб.). Ол сондай-ақ, қазіргі пуэбло халқының көкжиекті бақылаулары күн пышағы орнынан гөрі әлдеқайда дәл екенін атап өтті, бұл оны Күн пышағы орнының күн құдайына арналған қасиетті орын болуы мүмкін деген қорытындыға жеткізді, бірақ ол күн күнтізбесін реттеу үшін тиімді болмас еді (Zeilik 1985, 71 б., 77-80 бб.).