Кіріспе
Алжирдің тәуелсіздік соғысындағы француз армиясындағы мұсылман алжирліктердің атауы Харки (алжир арабшасының "харака", стандартты арабшаның "харака" [حركة] сөздерінен туындаған, "соғыс партиясы" немесе "қозғалыс" мағынасын береді, яғни, әсіресе сарбаздар, еріктілер тобы) – 1954 жылдан 1962 жылға дейінгі Алжир соғысы кезінде француз армиясында көмекші күш ретінде қызмет еткен мұсылман алжирліктердің жалпы атауы. Бұл сөз кейде соғыста француз Алжирін қолдаған барлық алжирлік мұсылмандарға (азаматтық тұрғындарды қоса) қатыстырылған. Олардың әскерге түсу себептері әртүрлі болды. Тәуелсіз Алжирде олар сатқындықпен айыпталады және ондаған мыңдары Евиан келісіміндегі атысты тоқтату және кешірім туралы шарттарға қарамастан, соғыстан кейін кек қайтардың құрбаны болды. Президент Шарль де Голь Харкилерге Францияда пана беруден бас тарту туралы даулы шешім қабылдады, оларды "ақшаға жұмыс істейтіндер" деп есептеп, мүмкіндігінше тезірек олардан құтылу қажет деп ойлады. Франция президенті Жак Ширак 2001 жылдың 25 қыркүйегін Харкилерді ұлттық деңгейде тану күні деп белгіледі. 2012 жылдың 14 сәуірінде президент Николя Саркози Францияның соғыс кезінде француз мұсылман ардагерлерін тастап кетудегі "тарихи жауапкершілігін" мойындады.
Harki (adjective from the Algerian Arabic "ḥarka", standard Arabic "ḥaraka" [حركة], "war party" or "movement", i. e., a group of volunteers, especially soldiers) is the generic term for native Muslim Algerians who served as auxiliaries in the French Army during the Algerian War from 1954 to 1962. The word sometimes applies to all Algerian Muslims (thus including civilians) who supported French Algeria during the war. The motives for enlisting were mixed. They are regarded as traitors in independent Algeria and tens of thousands of them were killed after the war in reprisals despite the Évian Accords ceasefire and amnesty stipulations. President Charles de Gaulle controversially made the decision to not give the Harkis sanctuary in France, viewing them as "soldiers of fortune" who should be gotten rid of as soon as possible. French President Jacques Chirac established 25 September 2001 as the Day of National Recognition for the Harkis. On 14 April 2012, President Nicolas Sarkozy recognized France's "historical responsibility" in abandoning Harki French Muslim veterans at the time of the war.
Алжир қақтығысынан бұрын
Алжирдің мұсылман азаматтары 1830 жылдан 1962 жылға дейін француз армиясының тұрақты сарбаздары ретінде кең көлемде қызмет етті. Спаги (ат әскері) және тирайлер (жаяу әскер, "skirmisher" деген мағынада) ретінде шақырылған олар, 1870 жылғы Франко-Пруссия соғысында және әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914-1918) маңызды рөл атқарды, онда Императорлық неміс армиясына қарсы шайқаста 100 000 адам қаза тапты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1942-1943 жылдары АҚШ күштері Солтүстік Африкада француз армиясын қайта қаруландырғаннан кейін, француз армиясында қызмет ететін Солтүстік Африка әскерлерінің саны шамамен 233 000-ға жетті (азат француз армиясының құрамының 50% -дан астамы). Олар Оңтүстік Францияны азат етуде (1944) және Италиядағы (Француз экспедициялық корпусы) және 1944-1945 жылдардағы Германиядағы науқандарға үлкен үлес қосты. Алжир, Марокко және Батыс Африкадан келген тирайлерлер француз экспедициялық күшінің құрамында Диен-Бьен-Фу құлдырауына дейін (1954) Индокитайда соғысты.
Алжир соғысы
1954 жылы Алжир соғысының басталуымен алжирлік мұсылман сарбаздардың Францияға деген адалдығы күрт күш сынағына ұшырады. Дезертирлік немесе ұсақ көлемдегі бүліктердің көбеюі салдарынан кейбір тұрақты бөлімшелер Алжирден Францияға немесе Германияға ауыстырылды. Ішінара алмастыру ретінде француз әкімшілігі Харкилерді, бүкіл Алжирдегі өздерінің ауылдары мен қалаларында орналасқан жалдамалы жасақ ретінде тартты. Бастапқыда өзін-өзі қорғау мақсатымен құрылған Харкилер, 1956 жылдан бастап француз армиясымен бірге далалық жағдайда қызмет етті. Олар жеңіл қаруланған (көбінесе оқпаналы мылтықтар мен көне мылтықтармен), бірақ жергілікті жерді және жағдайды жақсы білуі француздың тұрақты бөлімшелері үшін оларды құнды көмекшілерге айналдырды. Генерал Р. Хурдің мәлімдемесіне сәйкес, 1960 жылға қарай шамамен 150 000 алжирлік мұсылман француз армиясында немесе көмекші күштер ретінде қызмет етті. Бұл көрсеткішке тұрақты бөлімшелердегі еріктілер мен мерзімі өткен әскерилерден басқа, 95 000 Харки (оның ішінде 20 000 Мохазны ауданының жеке полиция күштері және 15 000 із кесу командалары) кірді. Француз билігі алжирлік мұсылмандардың саны Алжир Ұлттық Азаттық фронтымен (FLN) салыстырғанда француздың тұрақты армиясында көп қызмет еткенін мәлімдеді. АҚШ армиясының деректерінде, мүмкін басқа уақытта жиналған, Харкилердің саны шамамен 180 000-ға жуық, бұл FLN-нің жалпы күшінен асып түседі. 1995 жылғы генерал Фейврдің зерттеуі 1961 жылы шамамен 210 000 алжирлік мұсылман француз армиясында немесе көмекші күштер ретінде қызмет еткенін, ал FLN-де ең көп дегенде 50 000 адам болғанын көрсетті. 1962 жылдың 13 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымына ұсынылған есепте «француздық мұсылмандардың» жалпы саны 263 000-ға жуық екені, оның ішінде 20 000 тұрақты сарбаз, 40 000 мерзімі өткен әскерилер, 78 000 Харки және Могазнилер, 15 000 мобильді топтардың командалық құрамы және 60 000 азаматтық өзін-өзі қорғау тобының мүшелері бар екені көрсетілді. Қалған 50 000 адам мұсылман үкімет шенеуніктері мен француз армиясының ветерандарынан тұрды. Француздар Харкилерді партизандық стильдегі жасақтар ретінде пайдаланды, бірақ көбінесе дәстүрлі құрылымдарда. Олар әдетте француз офицерлері басқаратын толық алжирлік бөлімшелерде немесе аралас бөлімшелерде қызмет етті. Басқалары француз батальондарына қосылған взводтар мен одан кішігірім бөлімшелерде жұмыс істеді. Үшінші бағыт Харкилерді барлау қызметіне тарту болды, кейбір жағдайларда барлауды қолдау үшін жасалма операциялар жүргізілді. Харкилердің француздық тараппен ынтымақтастығына әртүрлі себептер жетеледі. Мұсылман халқының арасында жұмыссыздық кең таралған, әсіресе сауаттылығы төмен ауылдық аймақтарда. Сондықтан француз армиясының құрамында болу тұрақты күнкөріспен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. FLN бәсекелес ұлтшыл топтардың мүшелеріне, сондай-ақ француздық тараппен ынтымақтастық жасайтын мұсылмандарға шабуыл жасады, ал кейбір алжирліктер FLN-нің саяси қарсыластары болған туыстарының өліміне кек қайтару үшін Харкилерге қосылды. Басқалары FLN-нің көтерілісші күштерінен ауысты, оларды түрлі жолдармен тарап ауыстыруға көндірді. Көптеген Харкилер Францияға дәстүрлі түрде қызмет көрсеткен отбасылардан немесе топтардан шыққан. Француздардың жағында соғысудың басты себебі Францияға деген патриоттық сезім емес, отбасын қамтамасыз ету және мүлікті қорғау болды. Алжир ұлтшылдарының пікірінше, барлық Харкилер сатқын болды, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін 1962 жылғы наурыздағы атысты тоқтату келісімі («Евиан келісімдері», Франция мен Алжирдің FLN қол қойды) Харкилер мен Пид-Нуарлардың (Франция азаматтығымен Алжирде туған еуропалықтар) соғыс кезіндегі әрекеттері үшін тәуелсіздік алғаннан кейін жазаланбайтынына кепілдік берді.
Басқа сілтемелер
Алжирдің 1991-2002 жылдардағы Азамат соғысы кезінде ислам фундаменталистері "харкис" сөзін үкіметтік полиция мен әскерге қатысты ұятты айыптау ретінде қолданды. 2006 жылы француз саясаткері Жорж Фреше Монпельедегі харкилер тобына "адам емес" деп айтқаннан кейін қырқыс дау тудырды. Кейін ол көпшіліктен белгілі бір адамды айтқанын мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдемесі үшін 15 000 евро айыппұл төледі. Фреше кейіннен осы сөздері үшін Социалистік партиядан қуылды. Харкилер – эволюцияланғандардан (Évolués) ерекше топ, алжирліктердің бір тобы, француздықтармен (немесе басқа отарлық аймақтардағы ұқсас топтармен) тығыз байланыста болды. Алжирліктер немесе Солтүстік Африкалықтар білім беру, мемлекеттік қызмет және тіл арқылы француз мәдениетіне жақын болды. Ал, Харкилер көбінесе алжирлік мәдениетін сақтап, француз тілін шектеулі білді және француздық қосымша әскери бөлімдерінде қызмет еткеннен басқа, көптеген қарапайым алжирліктерден ешқандай айырмашылығы болмады. Алжир революциясы кезінде көптеген эволюцияланғандар Францияға көшіп кетсе, кейбіреулері 1962 жылдан кейін тәуелсіз Алжирде қалды.