Кіріспе

Роберт Шварц Штраус (19 қазан 1918 – 19 наурыз 2014) – американдық дипломат, саясаткер және заңгер, американдық саясат, дипломатия және құқық саласындағы ықпалды тұлға. Оның қызметі болашақ президент Линдон Джонсонның 1937 жылғы алғашқы конгресс сайлау кампаниясымен бастау алды. 1950 жылдары ол Техас саясатында Джонсон мен Джон Коннали басқарған Демократиялық партияның фракциясымен байланысты болды. 1972–1977 жылдар аралығында Демократиялық Ұлттық Комитеттің төрағасы қызметін атқарды, ал президент Джимми Картер кезінде АҚШ-тың сауда өкілі және Таяу Шығысқа арнайы елші болып тағайындалды. Кейіннен президент Джордж Буш әкімшілігі кезінде Ресейдегі АҚШ-тың елшісі болды. Штраус АҚШ-тың Кеңес Одағындағы соңғы елшісі де болды. Талантты заңгер Штраус 1945 жылы қазіргі «Akin Gump Strauss Hauer & Feld» деп аталатын заң фирмасын құрды. Бұл фирма әлемдегі ең ірі заң фирмаларының біріне айналды, 15 қалада кеңсесі бар және бүкіл әлемде 900-ден астам заңгер мен маман жұмыс істейді. Оның кәсіби қызметіне Техас банктік комиссиясының мүшесі және АҚШ-Ресей бизнес кеңесінің төрағасы болып сайлануы кірді. 2003 жылы Штраус Ұлттық жетістіктер академиясына қабылданды және 1981 жылдың 16 қаңтарында АҚШ-тың ең жоғары азаматтық наградасы – Президенттік бостандық медалімен марапатталды. Ол Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы мен Халықаралық саясат форумының қамқорлық кеңесінің мүшесі болды, сондай-ақ Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңес пен Үшжақты комиссияға кірді. Штраус академиялық қызметпен де айналысты, Техас университетінің Линдон Б. Джонсон мемлекеттік істер мектебінде Ллойд Бентсен атындағы кафедраны басқарды. Техас университетіндегі Халықаралық қауіпсіздік және құқық жөніндегі Роберт С. Штраус орталығы оның есімімен аталады. Ол биомедициналық мәселелерге қызығушылық танытты және Далластағы Техас университетінің Оңтүстік-Батыс медициналық орталығында екі профессорлық қызмет құрды: балалар неврологиясы бойынша Хелен және Роберт С. Штраус атындағы профессорлық және урология бойынша Хелен және Роберт С. Штраус атындағы профессорлық.

Өмірбаян

Штраус Техас штатының Остин қаласының оңтүстігіндегі Локхарт қаласында дүниеге келген. Ол Эдит Вайолеттің (туған тегі Шварц) және Чарльз Х. Штраустың ұлы. Оның әкесі Германиядан келген еврей иммигрант, ал анасы Техас штатының Хемпстед және Локхарт қалаларындағы еврей саудагерлер отбасында туған. Ол бір жасқа толғанда, отбасы Абилиннің солтүстігіндегі Хамлин кішкентай қалашығына, содан кейін жақын маңдағы Стемфорд қаласына көшіп барды. Штраустың әкесі Стемфордта шағын дүкен ашты. Остиндегі Техас университетінде оқитын екінші курсында ол штат заң шығарушы органының үміткері үшін науқан жүргізді. Оған Техас штатының заң шығарушы жиналысында Комитет хатшысы болып жұмыс істеуге мүмкіндік берілді. 1937 жылы, әлі студент кезінде, ол Джонсонның конгресске өткізілген алғашқы науқанына ерікті болып қатысты. Штраус сондай-ақ Техас университетінің құрметті ұйымы – Техас каубойларының мүшесі болды. Техас университетінің құқық мектебінде ол Коннеллимен танысты, ол оның мансабына үлкен әсер еткен басқа студент еді. Құқықтан кейін, Штраус Федералдық Тергеу бюросының (ФБР) арнайы агенті болып жұмысқа орналасты және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ФБР-де қызмет етті. Соғыстан кейін ол Далласқа қоныстанды, онда ол және ФБР агенті Ричард А. Гамп өздерінің заң фирмасын құрды. Бұл фирма бастапқыда Гамп пен Штраус деп аталды, бірақ ақырында Акин, Гамп, Штраус, Хауэр және Фельд халықаралық заң фирмасына айналды. Фирманың көптеген серіктестерінің арасында белгілі қорғау адвокаты Уильям Г. Хандли де болды.

Техас саяси қызметі

Саяси мансабына әлі де қызығушылық танытқан Штраус және оның әйелі Хелен Джейкобс, көптеген қайырымдылық және қоғамдық шараларға қатысу арқылы қолайлы жағдай тапты. Штраус Демократиялық партияға үлкен қаржы жинаушыға айналды. 1950 жылдары Штраустың құқық факультетіндегі досы Джон Коннели, Линдон Джонсонның штабында қызмет етті, ол жақын арада Сенатта көпшілік көшбасшысы болды. 1960 жылы Джон Ф. Кеннеди мен Джонсон сәйкесінше президент және вице-президент болып сайланғанда, бұрынғы теңізші офицері Коннели Теңіз күштері министрі болып тағайындалды. Бір жыл өткен соң, Штраустың ықпалымен Коннели Техасқа губернаторлыққа кандидат болу үшін оралды. Ол кезде Техаста Республикалық партияның ықпалы шамалы болды. Дегенмен, Коннели Демократиялық партияның ішкі сайлауында күшті қарсылыққа тап болды. Штраустың сайлауалды кеңесші және қаржы жинаушы ретіндегі шеберлігі Коннелидің тар жеңісіне үлкен үлес қосты. Демократиялық партияның үміткерлігін қамти отырып, Коннели жалпы сайлауда оңай жеңіске жетті. Коннелидің сайлануы, Штраустың ұзақ жылдардан бері іздеген Даллас бизнес қауымдастығына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Губернатор Коннели Штраусты Техас Банктік Комиссиясына тағайындады, және Штраустың заң фирмасы өсіп, гүлденді. 1963 жылдың қараша айындағы оқиғалар Техас саясатының әлемін түгелдей өзгертіп жіберді. Коннели және оның әйелі Нелли, Кеннедимен бірге Далласта лимузинде отырғанда, соңғысы қаза тапты. Коннели кісі өлтірушінің оқтарынан ауыр жарақат алды, бірақ жақын арада жазылып кетті. Коннели мен Штраустың ұстазы және демеушісі Джонсон, енді АҚШ Президенті болды. Штраус өзін Президенттің жақын саяси кеңесшілерінің қатарында санамаса да, Коннели олардың арасында болды, және Штраустың Коннелимен байланысы оны Президентке жақындатты. Техаста Коннели партиясының солшыл қанатымен келіспеушіліктер туды. Демократтар ұлттық деңгейде Вьетнам соғысы мәселесінде екіге бөліне бастады. Джонсон бұл мәселе бойынша Штраустың пікірін сұрады. Штраус соғысқа қатысуды жалғастырудың Джонсонның президенттігіне қауіп төндіретін қателік деп ойлады. Алайда, ол Джонсонның қаталдығынан қорқып, шын ниетін айтуға батыл болмады. Штраус Джонсонға шынайы пікірін жеткізбегеніне бірден өкінді. Егер кез келген президент одан кеңес сұраса, Штраус оның қалауынша болмаса да, шындықты айтатынына уәде берді.

Ұлттық саяси қызмет

1968 жылғы президент сайлауы республикашыл Ричард Никсонды билікке алып келді және Демократиялық партияны терең дағдарысқа түсірді. Штраус досы Коннеллидің президенттікке үміттенетінін және келесі сайлауда демократтардың кандидаттығын ілгерілетуге тырысатынын ұзақ уақыттан бері күткен еді. Штраус заң фирмасы үшін Вашингтон қаласында кеңсе ашып, 1970 жылы Демократиялық партияның қазынашысы болды. Бірақ бір жыл өткен соң Коннелли Никсонның Қаржы министрі лауазымына шақыруын қабылдады. 1972 жылы Штраус қазынашы лауазымынан қанағаттанды. 1972 жылы демократтар Джордж Макговернді кандидат етіп ұсынды, ал Коннелли Никсонды қолдады. Макговерн мен демократтар 50 штаттың 49-ында жеңіліске ұшырап, ауыр күйреуге тап болды. Содан кейін Штраус Демократиялық Ұлттық Комитеттің төрағасы болып сайланды. 1974 жылы жеткен жетістіктеріне қарамастан, партияда 1976 жылғы президенттікке кандидат болатын анық жетекші болмады. Номинация үшін күресте бейтараптығын сақтай отырып, Штраус партияның қаржысын қайта жаңғыртты және 1968 және 1972 жылдардағы хаостық жиналыстардың естелігін жою үшін Нью-Йоркте қатаң тәртіпті ұлттық конвент өткізуді жоспарлады. Демократтар Мэдисон Сквер Гарденде бас қосқан кезде, номинацияны күтпеген кандидат, бұрынғы Джорджия губернаторы Джимми Картер жеңіп алды. Штраус конвентті шеберлікпен басқарды. 1972 жылғы конвентте партия ішіндегі талас-тартыс кандидат Макговерннің қабылдау сөзін түнгі уақытқа дейін кешіктірді, сол кезде теледидар көрермендері ұйықтап қалған еді. Штраус Картердің қабылдау сөзі ең жақсы уақытта көрсетілетініне көз жеткізді, ал конвент есте қаларлық көрініспен аяқталды: партияның қарама-қарсы қанаттарының басшылары, консерватор Джордж Уоллес және либерал Джордж Макговерн, Картердің екі жағынан қолдарын көтеріп тұрды. Демократтар күзгі сайлау кампаниясына көп жылдан бері алғаш рет бірігіп кірді. Бұл жетістік үшін төраға Штраусқа алғыс айтылды, ал Картер Штраусты өзінің сайлау кампаниясын басқаруға шақырды. Ұлттық сайлау өте тартысты болды, бірақ Картер жеңіске жетті, ал Штраус саяси шешен ретінде танылды.

Картер

1977 жылы президенттікке сайланғаннан кейін Картер Штраусты АҚШ-тың сауда өкілі деп тағайындады. Бұл лауазым кабинеттік деңгейдегі мәртебеге ие болды және Штраустың Американың сауда серіктестерімен қиын қарым-қатынастарындағы зор келіссөз дағдыларын пайдалануына мүмкіндік берді. Сауда өкілі ретінде Штраус Токио раунды көпжақты сауда келіссөздерін аяқтады және 1979 жылғы Сауда туралы заңда АҚШ Конгресінің келісімді ратификациялауын қамтамасыз етті. Содан кейін Картер Штраусты Таяу Шығыстағы жеке өкілі ретінде одан да қиын міндетті жүктеуді сұрады. Картердің бұрынғы күш-жігері Израиль мен Египет арасындағы Кемп-Дэвид келісімдеріне әкелді, және Картер Штраус бұл жетістіктің негізінде дамитынына үміттенді. Израильдің премьер-министрі Менахем Бегин мен Египет президенті Анвар әл-Садаттың Ақ үйдің ауласында қолдасуы Картердің президенттігінің жарқын сәті болды. 1979 жылдың 24 сәуірінде Картер Штраусты Таяу Шығыс бейбіт келіссөздерінде (Палестина автономиясы туралы келіссөздерде) Президенттің жеке өкілі етіп тағайындады. Иран революциясы американдық дипломаттарды кепілге алуға әкелді, бұл дағдарыс Картердің өкіметтің соңғы жылында басым болды. 1980 жылы Штраустың ескі досы Коннелли президенттікке үміткер болды. Ол республикалық партиясының алғашқы сайлауына консерватор ретінде қатысты. Алайда, ол өзінің қатарының соңында екенін, ал Рональд Рейган көшбасшы болып шығатынын көрді. 1980 жылы Штраус Картердің сайлауалды штабына тағы да төрағалық етті, бірақ Картер қайта сайланбады. Қызметтен кету алдында Картер Роберт Штраусты елдің ең жоғары азаматтық наградасы – «Еркіндік медалімен» марапаттады. Штраус өзінің заң фирмасының Вашингтондағы дамыған кеңсесіне оралды. Сауда өкілі ретіндегі тәжірибесі оны халықаралық сауда мәселелері бойынша ізделіс сарапшыға айналдырды.

Рейган

Картердің орнын баскан Рейган да өз қиындықтарымен кездесті. Оның тағы бір кешірімдік жағдайды шешуге жасаған әрекеттері Иран-Контра ісіне әкеп соқты. Президенттің көптеген қолдаушылары оның Ақ үйдің бас штаб меңгерушісі Дональд Рейганның агрессивті басқару стилі жағдайды нашарлата түседі деп ойлады. Дегенмен Рейган Рейганға адал болды және оны алмастыруды қаламады. Президенттің кеңесшісі Майкл Девер, сондай-ақ Бірінші ханым Нэнси Рейган, Рейганды көндіре алатынына сенген тәжірибелі сыртқы адамға жасырын түрде жүгінді. Басқалары оған құлағына жағып, даудың басылатынын және Дональд Рейганның болмауынан гөрі пайдалырақ екенін айтты. Екі президенттік әкімшіліктің жұмысын жақыннан бақылаған Штраус Рейганға ащы шындықты айтты: Рейган салмақ болып қалды және Ақ үйге, әсіресе Конгресспен қарым-қатынасты жақсарта алатын бас штаб меңгерушісі қажет. Штраус бұрынғы сенатор Говард Бейкерді ұсынды, ол республикашыл және екі партия өкілдері де оның қабілеті мен адалдығына құрметпен қарады. Рейган Штраустың ұсыныстарына наразы екенін көрсетті. Бірақ бірнеше күннен кейін Дональд Рейган отставкаға кететінін мәлімдеді, ал президент Бейкерді оның орнына тағайындады. Бейкер Рейганның даудан арылуына және оның беделін қалпына келтіруге сәтті көмектесті. Содан кейін Штраус бұрынғы көлік министрі Дрю Льюиспен бірге Ұлттық экономикалық комиссияның төрағасы болып тағайындалды. Екі партиялық комиссияға 4 триллион доллардан астам сомаға жеткен федералдық бюджет тапшылығын шешу міндеті жүктелді. Комиссия 1988 жылдан 1989 жылға дейін жұмыс істеді және Джордж Буштің алғашқы мерзімінде таратылды.

Бұта

Реганның вице-президенті Буш 1988 жылғы сайлауда оның орнын басуға жеңіске жетті. Буш та Штраустың кеңесіне мұқтаж екенін түсінді. Кеңес Президенті Михаил Горбачев елдің коммунистік жүйесін реформалауға және АҚШ-пен жаңа қарым-қатынас орнатуға тырысты. Оның бұл әрекетіне Кеңес Одағы Коммунистік партиясының ішіндегі консерваторлар мен жаңадан сайланған басшылар қарсылық көрсетті, олар көбірек тәуелсіздік талап етті. Буш Штраусты Кеңес Одағындағы елші етіп тағайындады, Штраустың тәжірибелі келіссөзші екенін ескеріп, жаңа дәуірге өтуді жеңілдетуді үмітті. Кеңес Одағы да диктатурадан демократияға өтуді бастады, сондықтан партия мүшелігінің саяси лауазымдарға талапкер болу үшін міндетті емес екенін көрсету маңызды болды, сондай-ақ саяси оппозиция енді мемлекетке қарсы қылмыс деп есептелмеуі керек еді, бірақ британдық терминологияны пайдаланумен айтқанда, «лоялды оппозиция» болуы керек. Осы себепті Буштың өзінің қарсыласын таңдауы ерекше маңызға ие болды. Буш Штрауске, Штраусты оның үстінен дауыс бергендігі және олай жасауды жалғастыру ниеті болғандықтан таңдағанын айтқан көрінеді. 1991 жылдың тамызында, Президент Буштың мемлекеттік сапарынан кейін бірнеше апта өткен соң, Коммунистік партияның реакциялық топтары мен әскери және КГБ-нің жоғары шенді офицерлері билікті басып алып, ескі диктатураны қайта орнатуға тырысты. Төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ Горбачевтің беделі күйреп қалды. Штраус Горбачевтің Коммунистік партия төрағасы лауазымынан кеткеннен кейін бірнеше сағаттан соң ғана өзінің сенімхаттарын тапсырды. Штраус Мәскеуде қызмет еткен кезде Ресейдің алғашқы сайланған Президенті Борис Ельцин бұл әлсіз одақта ең ықпалды тұлға болып көзге түсті. Басқа құрамындағы республикалардың сайланған президенттерімен келісім бойынша Кеңес Одағы ресми түрде таратылды және оның орнына шала байланысты Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрылды. Желтоқсан айында Горбачев болған жері жоқ мемлекеттің президенті лауазымынан кетті. Штраус Кеңес Одағының мұрагер мемлекеттерінің ең ірісі – Ресей Федерациясының елшісі қызметіне қайта тағайындалды. Штраустың көмегімен Ельцин АҚШ-пен тез арада жақсы қарым-қатынас орнатты. Штраус 1992 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан кейін көп ұзамай қызметтен кетіп, Акин Гамп фирмасында жеке құқық қызметіне оралды.

Марапаттар

1992 жылы Штраусқа Х. Нил Маллон сыйлығы табысталды. Кеңестің негізін қалаушысының құрметіне аталған және Даллас/Форт-Уорт қаласы Дүниежүзілік істер кеңесі ұйымдастырған Х. Нил Маллон сыйлығы, Солтүстік Техастың халықаралық деңгейдегі беделін жақсартуға үлкен еңбек сінген тұлғаларға жыл сайын беріледі. Осы шарадан түскен қаржы Дүниежүзілік істер кеңесінің қоғамдық және білім беру бағдарламаларын, халықаралық алмасуларын және дипломатиялық қызметтерін қолдауға бағытталатынын атап өту керек.

Кейінгі өмір және өлім

Заңгерлік тәжірибесінен және мемлекеттік қызметтен басқа, Роберт Штраус көп жылдар бойы белгілі қоғамдық сөйлеуші және лекторы болды, сондай-ақ АҚШ және шетелдегі кәсіби журналдарда, журналдарда және газеттерде заң, бизнес және қоғамдық мәселелер туралы жазды. Өліміне дейін ол Xerox және Archer Daniels Midland Company сияқты ірі корпорациялардың директорлар кеңесінде қызмет етті. Академиялық ортада ол Техас университетінің Линдон Б. Джонсон атындағы қоғамдық істер мектебінде Ллойд Бентсен атындағы кафедраны басқарды, онда заң, бизнес және қоғамдық істер саласындағы студенттерге лекция оқыды. Өмірінің соңғы жылдарында Штраус АҚШ-Ресей бизнес кеңесінің төрағасы, Сыртқы қатынастар кеңесінің мүшесі және Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының қамқоршысы болды. Оның қарындасының күйеуінің әйелі, Аннет Штраус 1987 жылдан 1991 жылға дейін Даллас қаласының мэрі болды. 2014 жылдың 19 наурызында Штраус Вашингтондағы үйінде табиғи себептерден 95 жасында қайтыс болды.