Кіріспе

Ресейлік саяси экономист және философ (1870–1944)

Петр (немесе Пётр немесе Петр) Бернгардович Стру́ве (Пётр Бернга́рдович Стру́ве,; 7 ақпан 1870 [е.с. 26 қаңтар 1870] – 22 ақпан 1944) – ресейлік саяси экономист, философ, тарихшы және редактор. Ол мансабын марксист ретінде бастады, кейін либералға айналды және большевиктік революциядан кейін Ақ қозғалысқа қосылды. 1920 жылдан бастап ол Парижде сүргінде өмір сүрді, онда ресейлік коммунизмді қатаң сынады.

Марксистік теоретик

Петр Струв, әлдебір, Струвтер отбасының орыс тармағының ең танымал мүшесі болуы мүмкін. Бернхард Струвтың (Астрахань және кейін Пермь губернаторы) ұлы және астроном Фридрих Георг Вильгельм фон Струвтың немересі, ол 1889 жылы Санкт-Петербург университетінің Табиғат ғылымдары факультетіне түсіп, 1890 жылы заң факультетіне ауысты. Онда ол марксизмге қызығушылық танытып, марксистік және народниктердің (популисттердің) жиналыстарына қатысты (онда ол болашақ қарсыласы Владимир Ленинмен танысты) және заңмен жарияланатын журналдарға мақалалар жазды – осылайша «Заңдық марксизм» термині пайда болды, ол оның басты жақтаушысы болды. 1893 жылдың қыркүйегінде Струв Қаржы министрлігіне жұмысқа қабылданды және кітапханасында жұмыс істеді, бірақ 1894 жылдың сәуір-мамырында тұтқындалып, қысқа мерзімге қамауға алынғаннан кейін 1 маусымда жұмыстан босатылды. 1894 жылы ол өзінің алғашқы маңызды кітабын, «Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России» («Ресейдің экономикалық дамуы мәселесіне қатысты сындық ескертулер») жариялады, онда ол марксизмнің ресейлік жағдайларға қатысты популисттердің сын-ескертулеріне қарсы қолданылуын қорғады. 1895 жылы Струв білімін аяқтады және Земство атынан Николай II-ге ашық хат жазды. Содан кейін ол оқуын жалғастыру үшін шетелге кетті, онда 1896 жылы Лондонда өткен Халықаралық социалистік конгреске қатысты және танымал орыс революционері, эмигрант Вера Засуличпен достық қарым-қатынас орнатты. Ресейге оралғаннан кейін Струв «Новое Слово» («Жаңа сөз», 1897), «Начало» («Бастау», 1899) және «Жизнь» («Өмір», 1899–1901) заңдық марксистік журналдарының редакторларының бірі болды. Струв сонымен қатар 1890-шы жылдардың соңында – 1900-шы жылдардың басындағы Экономикалық еркіндік қоғамындағы заңдық марксистік пікірсайыстардағы ең танымал спикер болды, оның аргументтері қарапайым адамдарға көбінесе түсініксіз болғанымен және сыртқы келбеті шалаң болғанына қарамастан. 1898 жылы Струв жаңадан құрылған Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясының манифестін жазды. Бірақ ол кейін былай түсіндірді:

«Шындығында айтсам, социализм менде ешқандай сезім тудырмады, тіпті қызығушылық та тудырмады. Социализм мені негізінен идеологиялық күш ретінде қызықтырды – ол азаматтық және саяси бостандықтарды жеңіп алуға немесе оларға қарсы қолданылуы мүмкін».

Социализмнен шығу

1900 жылы Струве Ресей марксистерінің ревизионистік, яғни келісімдік қанатының жетекшісіне айналды. Струве мен Михаил Туған-Барановский 1900 жылғы наурыз айында Псковте өткен келіссөздерде партияның радикалды қанатының басшылары – Юлий Мартов, Александр Потресов және Владимир Ленинмен бірге орталықтандырылған топты ұсынды. 1900 жылдың соңында Струве Мюнхенге барып, 1900 жылдың желтоқсаны мен 1901 жылдың ақпаны аралығында радикалдармен ұзақ әңгімелер жүргізді. Екі тарап ақыры келісімге келді: Струве ресейлік либералдардан қаржылай қолдау алуға көмектескені үшін радикалдардың журналы «Заря» («Таң») журналына жоспарланған «Современное обозрение» («Заманауи шолу») қосымшасының редакторы болады. Алайда, бұл жоспар 1901 жылдың 4 наурызында Струве Ресейге оралғаннан кейін бірден Казань алаңындағы танымал демонстрацияда тұтқындалғандықтан орындалмады. Струве елден қуылды және басқа демонстрацияшылар сияқты, өзіне жер таңдау мүмкіндігі берілді. Ол земство радикализмінің орталығы болған Тверьді таңдады. 1902 жылы Струве жасырын түрде Тверьден шығып, шетелге кетті, бірақ сол кезде радикалдар бірлескен журнал идеясынан бас тарды, ал Струведің социализмнен либерализмге қарай эволюциясы да ынтымақтастықты қиын еткен болар еді. Оның орнына ол либералды интеллигенция мен земствоның радикалды бөлігінің көмегімен тәуелсіз либералды жарты айлық «Освобождение» («Азаттық») журналын құрды. Журналды Д.Е. Жуковский қаржыландырды және алғаш рет Германияның Штутгарт қаласында жарық көрді (1 шілде 1902 – 15 қазан 1904). 1903 жылдың ортасында, либералды «Союз Освобождения» («Азаттық Одағы») құрылғаннан кейін журнал Одақтың ресми органына айналды және Ресейге контрабандалық жолмен әкелінді, онда ол үлкен сәттілікке ие болды. 1904 жылдың қазанында Охрананың қысымымен неміс полициясы кеңсеге шабуыл жасаған кезде Струве өзінің жұмысын Парижге көшіріп, журналды тағы бір жыл бойы (15 қазан 1904 – 18 қазан 1905) жариялауды жалғастырды, осыдан кейін қазан манифесі Ресейде баспасөз бостандығын жариялады.

Либералды саясаткер

1905 жылы қазанда Струве Ресейге оралды және либералды Конституциялық Демократиялық партияның негізін қалаушысы болды, сондай-ақ оның Орталық Комитетінің мүшесі де болды. 1907 жылы ол партияны екінші Мемлекеттік Думада өкілдік етті. 1907 жылғы 3 маусымда Дума таратылғаннан кейін Струве 1906 жылдан бері бас редактор және фактически басшысы болып келген жетекші либералды газет «Русская мысль» («Орыс ойы») газетіне жұмысын толыққанды бағыштады. Струве интеллигенция мен оның рационалистік және радикалды дәстүрлерін сынаған эсселердің новаторлық және даулы антологиясы – «Вехи» (Milestones, 1909) туындысының бастамашысы болды. «Русская мысль» газетінің редакторы ретінде Струве Андрей Белыйдың «Петербург» романын қабылдамады, оны революциялық зиялылардың пародиязы деп есептеді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Струве үкіметті қолдау позициясын қабылдады, ал 1916 жылы соғыс уақытында партияның үкіметке қарсы тым күшті оппозиция жасауына байланысты Конституциялық Демократиялық партиясының Орталық Комитетінен кетті.

Большевизмге қарсы

1917 жылы мамыр айында 1917 жылғы ақпан революциясы Ресейдегі монархияны құлатқаннан кейін, Струв Ресей ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, бірақ 1918 жылы большевиктер жасаған қуғынға ұшырап, академиядан шығарылды. 1917 жылғы қазан революциясынан кейін Струв Ресейдің оңтүстігіне кетіп, Еркіндік армиясының кеңесіне қосылды. 1918 жылдың басында ол Мәскеуге оралды, жылдың көп бөлігінде жалған есіммен өмір сүрді, «Из глубины» (De Profundis, From the Deep немесе From the Depths, 1918 деп аударылады), «Вехи» еңбегіне жалғасқан мақалалар жариялады және революцияның себептері туралы бірнеше маңызды мақалалар жазды. Ресей азамат соғысының қайнаған кезінде және өміріне қауіп төнгенде Струв қашуға мәжбүр болды. Үш айлық сапардан кейін ол Финляндияға жетіп, Батыс Еуропаға аттанбас бұрын генерал Николай Юденич пен фин лидері Карл Густав Эмиль Маннергейммен келіссөздер жүргізді. 1919 жылы Струв Париж мен Лондонда генерал Антон Деникиннің большевиктерге қарсы үкіметін өкілдік етті, содан кейін Ресейдің оңтүстігіндегі Деникиннің бақылауындағы аймақтарға оралды, онда ол Ақ қозғалыстың жетекші газетін шығарды. Новороссийск жеңілісінен кейін Деникиннің отставкаға кетуімен және 1920 жылдың басында генерал Петр Врангельдің билікке келуімен Струв Врангель үкіметіндегі сыртқы істер министрі болды. 1920 жылдың қарашасында Врангель армиясының жеңілісінен кейін Струв Болгарияға кетіп, эмигранттардың «Русско-Болгарское книгоиздательство» баспасының қолдауымен «Русская мысль» баспасын қайта іске қосты. Содан кейін Струв Парижге кетіп, 1944 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Болгарияда Струв экономика саласында көптеген ізбасарлар қалдырды, әсіресе оның студенттері, олар эмиграцияға кетіп, болгар университеттерінде академиялық қызметтерге орналасты (олардың ең танымалдары – Симеон Демостенов және Наум Долинский). Оның балалары Ресей православие шіркеуінің шетелдегі бөлімінде белгілі болды.

Дін

Струве әкесі орыс православие дінінде болса, анасы лютеран дінінде болған. Марксистік жылдары Струве дінге күдікпен қараған. Кейін ол православиеге қайта оралып, протестантизмге жақын, өте жекелей көзқарасын сақтап қалды.

Ұрпақтар

Петр Струвтың ұлы Глеб Струв (1898–1985) 20 ғасырдың ең белгілі орыс сыншыларының бірі болды. Ол Калифорния университетінде (Беркли) оқытушылық етті және 1920 жылдары Владимир Набоковпен дос болды. Петрдің немересі Никита Струв (1931–2016) Париж университетінің профессоры және Еуропада шығарылған бірнеше орыс тіліндегі журналдардың редакторы болды.

Ағылшын тіліндегі шығармалары

"Жалпы шығармалар" 15 томдық жинағы, ред. Ричард Пайпс, Энн-Арбор, Мичиган штаты, Университет микрофильмдері, 1970. "Ресей экономикасының өткені мен қазіргісі" кітабы, "Ресейлік шындықтар және проблемалар" жинағындағы Кембриджде 1916 жылдың тамызында оқылған лекциялар, Павел Милюков, Питер Струв, Гарольд Уильямс, Александр Сергеевич Лаппо-Данилевский және Роман Дмовский еңбектері, Кембридж, Университет баспасы, 1917, 229 б. "Алғы сөз", Александр А. Валентинов. "Аспанға шабуыл"; Ресейдегі коммунистік үкіметтің барлық дінге қарсы күресін көрсететін ресми және басқа да ақпараттарды қамтитын қара кітап, [Берлин, М. Маттиссон, ltd., баспа, 1924], xxiv, 266 б. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресейдегі азық-түлікпен жабдықталу, Йель университетінің баспасы, 1930, xxviii, 469 б. Струв, Глеб. "Петр Струведің жарияланбаған хаттарынан". The Russian Review 8, № 1 (1949): 62–69. https://doi.org/10.2307/125475.

Мақалалар

Ресей. Славяндық шолу 1, № 1 (1922): 24–39. http://www.jstor.org/stable/4201584. Струве, Питер және Б. П. «Иван Аксаков». Славяндық шолу 2, № 6 (1924): 514–18. http://www.jstor.org/stable/4201775. «Вальтер Скотт және Ресей». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 11, № 32 (1933): 397–410. http://www.jstor.org/stable/4202783. «Родичевпен байланыстарым». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 12, № 35 (1934): 347–67. http://www.jstor.org/stable/4202898. «Принц А. Д. Оболенский». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 12, № 35 (1934): 447–48. http://www.jstor.org/stable/4202906. «Ленинмен байланыстарым және қақтығыстарым: I». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 12, № 36 (1934): 573–95. http://www.jstor.org/stable/4202926. «Ленинмен байланыстарым және қақтығыстарым: II». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 13, № 37 (1934): 66–84. http://www.jstor.org/stable/4202959. «Александр Потресов». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 13, № 38 (1935): 434–35. http://www.jstor.org/stable/4203015. «Ресейдегі ағылшын мата басып шығару: Ресей экономикалық тарихындағы эпизод». Славян және Шығыс Еуропалық шолу 19, № 53/54 (1939): 303–10. http://www.jstor.org/stable/4203600.

Орыс тіліндегі шығармалары

Субъективизм мен идеализм (Субъективизм және идеализм), 1901, 267 б. Әртүрлі тақырыптар (На разnye temy), 1902, 555 б. Кәсіпорын және баға (Khozyaistvo i tsena), 2 томдық, 1913–1916 жылдары. Коммунистік шаруашылықтың қорытындысы және мәні (Itogi i suschestvo kommunisticheskago khozyaistva), [1921], 30 б. Ресейдің әлеуметтік және экономикалық тарихы (Sotsial'naya i ekonomicheskaya istoriya Rossii), 1952, 386 б.