Қайсар көліктер: Ғимараттарды қирату және жарыс машиналары

Кіріспе

Монстр жүк көлігі – өте үлкен дөңгелектері мен серіппесі бар, арнайы жолдан өтуге бейімделген көлік. Бұл көлік түрі ауыр жүк тасуға арналған, төрт дөңгелекті рульдік басқару, үлкен көлемді V8 қозғалтқыштары және жарыс және ойын-сауық мақсатында жасалған үлкен дөңгелектерімен ерекшеленеді. Бастапқыда стандартты жүк көліктер мен спорттық сыртқы көліктерді (SUV) өзгерту арқылы жасалған, қазір металл емес, құбырлы рама шассиі мен шыны талшықтан жасалған корпусы бар арнайы құрылған көліктерге айналды. Жарысқа арналған монстр жүк көлігінің биіктігі әдетте 4 метрге жетеді және жолдан өтуге арналған дөңгелектерімен жабдықталған. Монстр жүк көліктері 1970-ші жылдардың соңында пайда болды және 1980-ші жылдардың басында танымал мотокросс, трактор тарту және батпақ жарыстары сияқты іс-шараларда қосымша көрініс ретінде танылды, онда олар көліктерді қирату демонстрацияларында қолданылды. Бүгінде олар көбінесе мотокросс, батпақ жарыстары, ATV жарыстары немесе қирату дербилерімен бірге басты көңіл көтеруге айналды.

Оқиғалар

Monster Truck шоуларында әдетте екі негізгі шара болады: жарыс және еркін стильдегі трюктер жарысы. Жарыстар қысқа, симметриялық трассаларда жеңіліс-жеңіліс жүйесі бойынша өтеді, онда металл теріс машиналар немесе топырақ үйінділері сияқты кедергілер болуы мүмкін. Трассаның ұзындығы мен күрделілігі алаңның өлшеміне байланысты өзгеруі мүмкін, ал жабық ареналардағы трассалар көбінесе қысқа болып, аз кедергілерге ие болады. Екінші жағынан, еркін стильдегі жарыстарда әр жүргізуші кедергілерден секіру, кері домалау, дөңгелектеу және «пончик» сияқты трюктерден тұратын өнер көрсетеді. Төрешілер алқасы әр өнерге ұпай береді және ең көп ұпай жинаған жүргізуші жеңімпаз деп жарияланады. Дәстүрлі түрде, жүргізушілердің қиратуы үшін қосымша көліктер, мысалы, жылжымалы үйлер мен мектеп автобустары трассаға арнайы қойылатын, бірақ сынықтардың трибуналарға тиіп, ауыр жарақаттарға себеп болған жағдайлар көптеген шара ұйымдастырушыларын мұндай кедергілерден бас тартуға мәжбүр етті. Қазіргі таңдағы еркін стиль трассалары көбінесе жүк көліктерінің үлкен секірістер мен дөңгелектеулер жасауына мүмкіндік беретін үлкен үйінділер мен пандустардан тұрады. Еркін стиль өнерлерінің уақыты шектеулі және қауіпсіздік шаралары ретінде бір уақытта трассада тек бір жүк көлігі болуына рұқсат етіледі. Еркін стиль жарыстары әдетте шоудың соңғы жарысы болып өтеді, себебі жүк көліктеріне келген зақымдар оларды жарысқа қатысудан айырады.

Тарих

1970 жылдардың соңында ауыр түрлендірілген пикаптар танымал бола бастады, ал саз батпауы мен жүк көлігін сүйреу спорты да үлкен қызығушылыққа ие болды. Көптеген жүк көлігі иелері мұндай жарыстарға қатысу үшін көтерілген жүк көліктерін жасады, жақын арада "ең үлкен жүк көлігі" атағы үшін бәсекелестік туды. Ұлттық назарды ең көп тарқан жүк көліктері – Боб Чандлердің Bigfoot, Эверетт Жасмердің USA 1, Фред Шафер мен Джек Уиллман ағаның Bear Foot және Джефф Дэйннің King Kong болды. Сол кездегі жүк көліктерінде қолданылатын ең үлкен дөңгелектердің диаметрі шамамен бір метр болатын. 1981 жылдың сәуірінде Боб Чандлер Bigfoot көлігімен ескірген машиналардың үстінен өтіп, осымен алғашқы монстр жүк көлігі машиналарды қиратып салған деп есептеледі. Чандлер жүк көлігінің мүмкіндіктерін сынау үшін Bigfoot-ты даладағы екі машинаның үстінен айдап, оның бейнесін төрт дөңгелекті көліктерге арналған дүкенінде жарнамалық материал ретінде пайдалану үшін түсірді. Бір шара ұйымдастырушысы машиналарды қирату бейнесін көріп, Чандлерден оны көпшілық алдында көрсетуін сұрады. Бастапқыда Bigfoot-пен байланысты болатын "қиратушы" имиджге күмәнданып, Чандлер ақырында келісім берді. Бірнеше кішкентай шоулардан кейін Чандлер 1982 жылы Pontiac Silverdome-де өнер көрсетті. Осы шоуда Чандлер сондай-ақ дөңгелектері бар Bigfoot-тың жаңа үлгісін таныстырды. 1980 жылдардың басында, Bigfoot әлі де дөңгелектерді пайдаланып жүргенде, "Truck-a-Rama" атты автоспортты насихаттау компаниясының иелерінің бірі Боб Джордж, кейіннен АҚШ Ыстық таяқ қауымдастығы (USHRA) ретінде танылған, Bigfoot туралы айтқанда "монстр жүк көлігі" деген сөз тіркесін ойлап тапқан деседі. "Монстр жүк көлігі" термині үлкен дөңгелектері бар барлық жүк көліктеріне жалпы атау болды. King Kong және Bear Foot әрқайсысы Bigfoot-ты дөңгелектерге дейін жеткізді, жақын арада King Krunch, Maddog және Virginia Giant сияқты басқа монстр жүк көліктері де құрастырылды. Бұл ертедегі жүк көліктері ауыр күшейтілген, жапырақты серіппелі аспа, стандартты корпус және дөңгелектерді қолдау үшін әскери техникадан алынған ауыр осьтермен жабдықталған стандартты шассилерге орнатылды. 1980 жылдардың басында монстр жүк көліктері негізінен жүк көлігін сүйреу немесе саз батпауы сияқты шараларға қосымша шоу ретінде көрсетілді. 1983 жылдың тамызында Bigfoot және USA 1 алғашқы қатарласып жарысқа түсті, ол That's Incredible телешоуы үшін түсірілді. 1985 жылы USHRA және TNT Motorsports сияқты ірі ұйымдастырушылар монстр жүк көліктерімен үнемі жарыс өткізе бастады. 1988 жылы TNT Motorsports монстр жүк көлігі жарыстарының алғашқы ұлттық чемпионатын құру үшін серия құрды; USA 1 және жаңа жүргізуші Род Литзау, Рич Хузиер басқаратын Bigfoot-ты жеңіп, титулға ие болды. 1988 жылы жүк көлігі құрылысы мен қауіпсіздік ережелерін біркелкі ету үшін Боб Чандлер, Брэден және Джордж Карпентер Монстр жүк көлігі жарыстары қауымдастығын (MTRA) құрды. MTRA монстр жүк көліктерін басқару үшін стандартты қауіпсіздік ережелерін жасады. Бұл ұйым АҚШ және ЕО-да спорттың дамуында маңызды рөл атқарады. Жарысқа басымдық беріліп, бірнеше командалар жүк көліктерін қалай жасауға болатыны туралы жаңаша ойлана бастады. 1988 жылдың соңында Гэри Кук пен Дэвид Моррис Equalizer-ді ұсынды, бұл жүк көлігі жапырақты серіппелер мен соққы сіңіргіштердің орнына серіппелі серіппелер мен соққы сіңіргіштердің үйлесімін негізгі аспа ретінде пайдаланды. 1989 жылы Джек Уиллман аға, енді өзінің жеке жүк көлігімен, Taurus, жаңа жүк көлігін ұсынды, ол параллель төрт буынды аспа және серіппелі соққы сіңіргіштерден жасалған қатты осьті аспа жүйесін қолданды, олардың салмағы шамамен болды. Алайда, ең маңызды жаңалық Чандлерден келді, сондай-ақ 1989 жылы CAD жобалаған Bigfoot #8 толық түтікшелі шассимен және үш бұрышты төрт буынды аспадан, соққы сіңіргіштерден, шекті белдіктерден, кантиллеверлерден және азот газымен зарядталған соққы сіңіргіштерден жасалған ұзақ қозғалысты аспа жүйесімен таныстырылды. Бұл жүк көлігі монстр жүк көліктерін жасау әдісін өзгертіп, бірнеше жыл ішінде жоғары деңгейдегі командалар ұқсас көліктерді жасады. 1991 жылы TNT USHRA сатып алды және олардың ұпайлар жүйелері біріктірілді. Арнайы шаралар чемпионаты командалар арасында танымалдылығы арта бастады, өйткені ол тек шақырумен USHRA чемпионатында болмаған ашық біліктілік орындарына ие болды. 1997 жылы "Special Events" сериясы Pendaliner демеушілігінен айырылды. 2000 жылы қысқа ғұмырлы ProMT сериясы басталды. Жарыс үлкен рөл атқаратын болғанымен, USHRA шараларында 1993 жылдан бастап еркін стильдегі көрсетулер де өткізіле бастады. Бұл көрсетулер жүргізушілердің, әсіресе өте танымал Grave Digger жүргізушісі Деннис Андерсонның, жарыстың алғашқы кезеңдерінде ұтылған жағдайда өнер көрсетуге уақыт сұрауынан пайда болды. Ұйымдастырушылар жанкүйерлер арасында еркін стильдің танымалдығын байқады, ал 2000 жылы USHRA шараларда еркін стильді бағалау бойынша жарыс ретінде өткізе бастады және қазірде еркін стиль бойынша чемпионатты тағайындайды.

In the late 1970s, heavily modified pickup trucks were becoming popular and the sports of mud bogging and truck pulling were gaining in popularity. Several truck owners had created lifted trucks to compete in such events, and soon competition to hold the title of "biggest truck" developed. The trucks which garnered the most national attention were Bob Chandler's Bigfoot, Everett Jasmer's USA 1, Fred Shafer and Jack Willman Sr.'s Bear Foot, and Jeff Dane's King Kong. At the time, the largest tires the trucks were running were in diameter. In April 1981, Bob Chandler drove over junked cars in Bigfoot in what is often believed to be the first monster truck to crush cars. Chandler drove Bigfoot over a pair of cars in a field as a test of the truck's ability, and filmed it to use as a promotional tool in his four wheel drive performance shop. An event promoter saw the video of the car crush and asked Chandler to do it in front of a crowd. Initially hesitant because of the "destructive" image that could be associated with Bigfoot, Chandler eventually agreed. After some smaller shows, Chandler performed the feat in the Pontiac Silverdome in 1982. At this show, Chandler also debuted a new version of Bigfoot with tires. At a prior event in the early 1980s, when Bigfoot was still running tires, Bob George, one of the owners of a motorsport promotion company named Truck a rama – later known as the United States Hot Rod Association (USHRA) – is said to have coined the phrase "monster truck" when referring to Bigfoot. The term "monster truck" became the generic name for all trucks with oversized tires. King Kong and Bear Foot each followed Bigfoot to tires, and soon other monster trucks, such as King Krunch, Maddog, and Virginia Giant were being constructed. These early trucks were built on stock chassis which were heavily reinforced, used leaf spring suspension, a stock body, and heavy axles from military specification vehicles to support the tires. For most of the early 1980s, monster trucks performed primarily exhibitions as a side show to truck pulling or mud bogging events. In August 1983, Bigfoot and USA 1 competed in the first side by side monster truck race, which was filmed for the television show That's Incredible. By 1985 major promoters, such as the USHRA and TNT Motorsports, were racing monster trucks regularly. In 1988, TNT Motorsports created a series to establish the first national championship of monster truck racing; USA 1 and rookie driver Rod Litzau edged out Bigfoot, driven by Rich Hoosier, for the title. In 1988, to standardize rules for truck construction and safety, Bob Chandler, Braden, and George Carpenter formed the Monster Truck Racing Association (MTRA). The MTRA created standard safety rules to govern monster trucks. The organization still plays a major role in the sport's development in the US and EU. With racing taking precedence, several teams began to think in new ways as to how the trucks could be built. Towards the end of 1988, Gary Cook and David Morris debuted Equalizer, a truck with a combination of coil springs and shock absorbers as the main source of suspension rather than the standard of leaf springs and shock absorbers. In 1989, Jack Willman Sr., now with his own truck, Taurus, debuted a new truck which used a solid axle suspension system made of parallel four link suspensions and coilovers that together weighed in at close to However, the biggest innovation came from Chandler, also in 1989, when the CAD designed Bigfoot #8 debuted featuring a full tubular chassis and a long travel suspension system made of triangulated four link suspensions, bump stops, limit straps, cantilevers, and shock absorbers charged with nitrogen gas. The truck revolutionized how monster trucks were built, and within a few years most top level teams built similar vehicles. In 1991, TNT was purchased by the USHRA and their points series were merged. The Special Events championship began to grow in popularity with teams as it had open qualifying spots which the invite only USHRA championship did not have. The Special Events series lost its Pendaliner sponsorship in 1997. The short lived ProMT series started in 2000. Even though racing was dominant as a competition, USHRA events began having freestyle exhibitions as early as 1993. These exhibitions were developed as drivers, notably Dennis Anderson of the extremely popular Grave Digger, began asking for time to come out and perform if they lost in early rounds of racing. Promoters began to notice the popularity of freestyle among fans, and in 2000 the USHRA began holding freestyle as a judged competition at events, and now awards a freestyle championship.

Ұйымдастырушылар

Қазіргі уақытта Feld Entertainment компаниясына тиесілі USHRA-ның Monster Jam сериясы ең ірісі болып табылады және ол АҚШ, Канада және Еуропаның таңдалған аймақтарында гастрольдік сапарлар жасап жүр. Монстр жүк көліктерінің басқа да ұйымдастырушылары – Toughest Monster Truck Tour, Monster X Tour және Hot Wheels Monster Trucks Live.

Жүк машиналарын жасау

Ең алғашқы монстр жүк көліктері үлкен серіппелермен және үлкен дөңгелектермен жабдықталған пикаптар мен SUV-тар болды. Бүгінде жүк көліктері арнайы жасалған түтікше шассиге ие, төрт буынды серіппесі 1 метрге дейін жерден аралықты қамтамасыз етеді, сондай-ақ олар шассиге бөлек бекітілетін шыны талшықтан жасалған корпуспен жабдықталған, ол зақымданған жағдайда оңай алынып, ауыстырылады. Шыны талшық панельді корпус пайдалану монстр жүк көлігінің иелеріне тақырыптық концепт көліктердің кең ауқымын жасауға мүмкіндік берді, олар ертедегі монстр жүк көліктеріне айналған өзгертілген стандартты жүк көліктеріне мүлдем ұқсамайды. Қозғалтқыштар қазір көбінесе жүргізушінің артына орналастырылады және әдетте турбонаддувпен жабдықталған, метанол негізіндегі отынмен жұмыс істейді және сыйымдылығы бар. Остің көп бөлігі ауыр әскери жүк көліктерінен немесе мектеп автобустары сияқты қарапайым көліктерден алынады және дөңгелектерді айналдыруға көмектесу үшін ступицада планетарлық редуктормен жабдықталады. Барлық жүк көліктерінде алдыңғы және артқы рульдерде гидравликалық басқару жүйесі бар (төрт дөңгелекті руль), ал алдыңғы дөңгелектер рульмен, ал артқы дөңгелектер ауыстырғышпен басқарылады. Дөңгелектер әдетте фермалық жабдықта қолданылатын "терра" дөңгелектері болып табылады және диаметрі, ені және диаметрі дөңгелек жиектеріне сәйкес келеді. Көбінесе жүк көліктері өзгертілген немесе арнайы жасалған автоматты беріліс қорабын қолданады, мысалы Turbo 400, Powerglide, Ford C6 немесе TorqueFlite 727. Аз ғана жүк көліктері Lenco беріліс қорабын пайдаланады, ол бастапқыда драг-рейсинг үшін жасалған. Көптеген автоматты беріліс қораптары тежегіштермен, қолмен басқарылатын клапан корпустарымен және күшті беріліс жиынтығымен жабдықталған. Lenco беріліс қорабын пайдаланатын жүк көліктері автоматты беріліс қораптарында қолданылатын момент түрлендіргішінің орнына центрифугалық кездесуді қолданады. Lenco беріліс қораптары әдетте екі немесе үш жылдамдықтан тұрады және олар көбінесе қысылған көмірқышқыл газымен басқарылады. Көліктерде көптеген қауіпсіздік мүмкіндіктері бар, олардың бірнешеуі жүк көліктері жиі болатын жабық ареналарда қатысу үшін міндетті. Жүк көліктері үш өшіру қосқышымен жабдықталған: қашықтан тұтануды тоқтату (RII), бұл шара ұйымдастырушыларына жүк көлігін қашықтан тоқтатуға мүмкіндік береді, жүргізушінің қолы жеткізетін кабинадағы қосқыш және аударылған жағдайда барлық электр қуатын өшіру үшін жүк көлігінің арт жағындағы тағы бір қосқыш. Көптеген жүк көліктері жүргізушіге жақсы көріну үшін кабинаның ортасында отыруға мүмкіндік береді. Көптеген кабиналар Lexan немесе ұқсас поликарбонатпен қорғалған, бұл жүргізушіні трассаның қалдықтарынан қорғайды және көрінуді жақсартады. Жүргізушілер өртке төзімді костюмдер, қауіпсіздік белбеулері, шлемдер және бас және мойын тіреу құралдарын киюі керек. Көліктің көптеген жылжымалы бөліктері де қорғалған, ал жоғары қысымды компоненттерде жарылыс болған жағдайда да, шектеуші белбеулер бар.

The first monster trucks built were pickup trucks and SUVs that were modified with larger suspension and larger tires. Today, trucks now have custom built tubular chassis, with four link suspension to provide up to 4 feet (1 m) of clearance, and they also now have fiberglass bodies that attach to the chassis separately and are designed to be easily removed and easily replaced when damaged. The use of fiberglass panel bodies has allowed monster truck owners to develop a wide variety of thematic concept trucks that scarcely resemble the modified stock trucks that became early monster trucks. Engines are now typically mounted behind the driver on most trucks and are typically supercharged, run on a methanol based fuel, and have displacement of up to Axles are mostly taken from either heavy duty military trucks or road vehicles such as school buses, and are modified to have a planetary gear reduction at the hub to help turn the tires. All trucks have hydraulic steering in both the front and the rear (four wheel steering), with the front wheels controlled by the steering wheel and the rear wheels by a toggle switch. The tires are typically "terra" tires used on farm equipment, and are of size in diameter, in width, and fit on diameter rims. Most trucks use a modified or custom designed automatic transmission, such as a Turbo 400, Powerglide, Ford C6 transmission, or a TorqueFlite 727. A limited number of trucks utilize a Lenco transmission, which traces its roots to drag racing. Most of the automatic transmissions are heavily modified with transbrakes, manual valve bodies, and heavy duty gear sets. Trucks running a Lenco use a centrifugal clutch as opposed to a torque converter, which are used in automatic transmissions. Lenco transmissions are usually found in two speed or three speed configurations, and are commonly shifted using compressed carbon dioxide. The trucks have many safety features, several of which are required just to run in the indoor arenas that the trucks frequent. Trucks are equipped with three shut off switches: a remote ignition interrupt (RII), which allows event stewards to stop a truck remotely, a switch within the driver's reach in the cab, and another at the rear of the truck so that all electrical power may be shut off in the event of a rollover. Many trucks are constructed with the driver sitting in the center of the cab for visibility. Most cabs are shielded with Lexan or comparable polycarbonate, which not only protects the driver from track debris, but also allows for increased visibility. Drivers are required to wear firesuits, safety harnesses, helmets, and head and neck restraints. Most moving parts on the truck are also shielded, and high pressure components have restraining straps, both in case of an explosion.

Апаттар

Төменде қаза болғандар туралы тізім келтірілген. 2009 жылдың 16 қаңтарында Вашингтон штатының Такома қаласында Monster Jam шарасында 6 жасар Себастьян Хизи Natural High жүк көлігінен ұшып келген сынықтарға шалынып, қаза тапты. Хизи ертесі күні таңертең алған жарақаттарынан көз жұмды. 2009 жылдың 25 қаңтарында Самсон монстр-трагі Висконсин штатының Мэдисон қаласында апатқа ұшырап, хабаршы Джордж Айзенхарт кіші, трактің қозғалып тұрғанда алдынан өтіп кеткенінен қаза тапты. 2013 жылдың 6 қазанында Мексиканың Чихуауа қаласында Big Show монстр-трагі көрермендерге шағылысып, 8 адам қаза тауып, 79 адам жарақат алды. Бұл оқиға спорт тарихындағы ең ауыр салдарын келтірген жағдай. 2014 жылдың 29 қыркүйегінде Нидерландының Хааксберген қаласында Eurol's King On Wheels монстр-трагі көрермендерге шағылысып, үш адамның өмірін қиды.

Гиннес рекордтарының кітабы

Әлемдегі ең үлкен жүк көлігі – 1986 жылы жасалған Bigfoot 5, оның шиналары 3 метр (10 фут) өлшемінде. Әлемдегі ең ұзын монстр жүк көлігі – Sin City Hustler, оның ұзындығы 10 метр (32 фут) және оны 2014 жылы Брэд пен Джен Кэмпбелл жасады. Монстр жүк көлігінің ең жылдамдық рекорды 2022 жылдың 6 тамызында Джо Сильвестр Bad Habit көлігімен шапқанда тіркелді.

Монстр жүк көлігінің ең ұзақ пандус секіруі 2013 жылы Джои Сильвестр Bad Habit көлігімен 237.7 фут (72 метр) қашықтықта жасалды. Бірінші монстр жүк көлігінің бәсекедегі артқа қарай айналуы 2010 жылы Кэм Маккуин Nitro Circus бағдарламасында орындалды. Монустерлік жарыста алға қарай айналуды 2017 жылы Ли О'Доннелл VP Racing Fuels командасының Mad Scientist көлігімен Monster Jam World Finals 18-де бірінші болып жасады. 2020 жылдың маусым айында COVID-19 пандемиясынан туризм тоқтатылған кезде, Monster Jam Флорида штатының Брэдэнтон қаласында Monster Jam Breaking World Records деп аталатын төлемақымен көрсетілім ұйымдастырды. Осы шара аясында көптеген жаңа Гиннес рекордтары орнатылды. Олардың ішінде Крайстен Андерсонның Grave Digger көлігімен жасаған ең биік пандус секіруі, Адам Андерсонның Megalodon көлігімен 8 жүк көлігінен секіруі, Бари Мусаувирдің Zombie көлігімен бір минутта 44 рет айналуы, сондай-ақ Мусаувирдің тізбектеп 58 рет айналуы, Том Ментстің Max D көлігімен жасаған ең ұзақ тоқтату (мұрын көтеру), Райан Андерсонның Son Uva Digger көлігімен жасаған ең алыс велосипед (жанама дөңгелекпен тепеу), және Адам Андерсонның Grave Digger көлігімен жасаған ең ұзақ жүк көлігінің тепеуі 190.46 метр (624 фут 10.44 дюйм) құрады.