Кіріспе

Монтана, АҚШ Миссури алқабының сиуан тілі

Диалектілері

Кроу тілі Дакота аймағындағы Хидаца тайпасы қолданатын Хидаца тілімен тығыз байланысты; екі тіл де Миссури аңғарындағы сиуан тілдер тобының жалғыз өкілдері болып табылады. Ұқсастықтарына қарамастан, кроу және хидаца тілдері бір-бірін түсінуге мүмкіндік бермейді.

Мәртебе

1998 жылғы Ethnologue деректері бойынша, 66 жастан асқан Кроу халқының 77%-ы тілді біледі; "кейбір" ата-аналар мен ересектер, "аз" орта мектеп оқушылары және "мектепке дейінгі балалар" Кроу тілінде сөйлейді. Кроу ұлтының 80%-ы ағылшын тілінде сөйлеуді қалайды. Дегенмен, Р. Грачик өзінің "Кроу тілінің грамматикасы" (2007) еңбегінде "[Солтүстік Американың көптеген басқа да жергілікті тілдерінен, әсіресе солтүстік жазықтан айырмашылығы, Кроу тілі әлі де жоғары деңгейде тірілігін сақтап отыр: барлық жастағы білушілер бар, және кем дегенде кейбір балалар оны әлі де ана тілі ретінде меңгеріп жатыр]" деп мәлімдейді. Кроу тілін білмейтін көптеген жастар оны түсіне алады. Кроу тілін білетіндердің басым көпшілігі ағылшын тілінде де еркін сөйлейді. Грачик резервациядағы қауымдастықтың екі тілді Кроу-ағылшын сөйлейтіндердің көптігінің және Кроу тілінің қолданылуын сақтап қалу себебі деп көрсетеді. Жүз жылдан астам уақыт бойы резервациядағы америкалық емес үндістермен күнделікті байланыс ағылшын тілінің кеңінен қолданылуына әкелді. Алайда, қауымдастықтағы дәстүрлі мәдениет діни рәсімдер мен дәстүрлі рулық жүйе арқылы тілді сақтап келді. Қазіргі уақытта Кроу тілін білетіндердің көпшілігі 30 жастан асқан, бірақ бірнеше жас білушілер де бар. Балалардың Кроу тілін ана тілі ретінде үйренуіне басымдық беріліп, Монтана штатындағы Кроу резервациясында, әсіресе 2012 жылы ұйымдастырылған Кроу тіліне шолу мектебі арқылы осы мақсатқа қол жеткізілуде. Тілді дамытуға Кроу тілінің сөздігі және 1980-2007 жылдар аралығында жарық көрген Киелі кітаптың бөліктері кіреді. Қазіргі уақытта ана тілі ретінде білушілердің сауаттылық деңгейі шамамен 15%, ал екінші тіл ретінде білушілердің сауаттылық деңгейі 75-100% құрайды. Жасөспірімдер Кроу ұлтының ұйымдастырған Апсалуки тілдік лагерінде Кроу тіліне терең бойдайды.

Жіктеу

Қарға тілі, Дакота штатындағы Хидаца тайпасы қолданатын Хидаца тілімен тығыз байланысты; екі тіл де Миссури аймағындағы сиу тілдері отбасының жалғыз өкілдері болып табылады.

Морфология

Crow полисинтетикалық тіл.

Номиналды морфологиясы

Негізгі түбірлер бірден төрт буынға дейін құрайды (төрт буындылары сирек кездеседі) және әрқашан дауыстымен аяқталады. Бір буынды түбірлерде ұзын дауыстылар немесе екі дауыстының бірігісі болады, мысалы, биі, 'тас, жартас'; биа, 'әйел'. Кроу тіліндегі есімдердің көп бөлігі туынды түбірлерден жасалған. Есімдердің морфологиясындағы туынды жасау процестеріне қосымшалармен түзу және сөздерді біріктіру жатады.

Префикстер

Алдымен салыстырмалы сөйлемді туынды есімге айналдырады. ak – 'агенттік есім түзеткіш': белсенді етістіктерден немесе етістіктерге қосылған объектілерден агенттік есімдер (мысалы, 'әнші', 'биші') жасайды. ala – 'орналас, уақыт немесе амал номинализаторы': етістіктерден немесе етістіктерге қосылған есімдерден 'қайда, қашан, қалай' сөздерін тудырады. Кейбір жағдайларда ala есімнен кейін тұрып, лексикалық байланысқан салыстырмалы сөйлем құрауы мүмкін. baa – 'белгісіздік номинализаторы': стативті етістіктерден, ажырамас есімдер мен стативті етістіктерден, белсенді өтетін етістіктерден және белсенді өтетін емес етістіктерден алынады. ii – 'құралдық номинализатор': белсенді өтетін және өтетін емес етістіктерден, сондай-ақ өтетін етістіктерге қосылған есімдерден туындайды. bale – 'иеленуден айырғыш': ажырамас есімнің иесіз қолданылуына мүмкіндік береді.

Құрастыру

Crow тілінде құрама сөздердің екі негізгі түрі бар: есім+есім және есім+етістік құрамалары. Есім+есім құрамаларында көбінесе бүтін мен бөлік қатынасы кездеседі: бірінші есім бүтін нәрсені, ал екіншісі – сол нәрсенің бөлігін білдіреді. Құраманың құрамындағы сөздердің өзі де құрама сөздер немесе туынды есімдер болуы мүмкін. Есім+етістік құрамалары есім мен стативтік (жай күйдегі) етістіктен тұрады. Бірақ, кейбір ерекше жағдайлар да бар.

Жеке есімдер

Жеке есімдер Crow тілінде есімдердің ерекше морфологиялық класын құрайды. Олар /sh/ анықтамалы жұрнағымен белгіленеді, ол түбірге, цитаталық формаға емес, жалғанады.

Сөздік морфология

Вербальді деривациялық морфология префикстерден, суфикстерден, бір инфикстен (чи, 'қайта; иеленуші рефлексивті') және редупликациядан құралады, ол түбірдің мағынасына «қайталанатын, таратылатын немесе күшейтілген мағынаны» қосады.

Белсенді-позитивті етістіктер

Кроу тіліндегі морфологиялық етістік кластары семантикалық айырмашылықты көрсетеді: Кроу – активті-стативті тіл, яғни активті етістіктің жолдауы стативті етістіктің жолдауынан өзгеше қарастырылады. Активті және стативті етістіктер ерекше прономиналдық жұрнақтармен белгіленеді: активті етістіктер үшін "A жиынтығы", ал стативті етістіктер үшін "B жиынтығы". Активті етістіктердің бір, екі немесе үш аргументі болуы мүмкін (соның нәтижесінде олар тиісінше интранзитивті, транзитивті немесе дитранзитивті болады). Интранзитивті етістікке жолдау (SV), транзитивті етістікке жолдау және толықтаушы (SOV), ал дитранзитивті етістікке жолдау және екі толықтаушы (SO1O2V) қатысты. Активті етістікке негізделген қатыстырмалы сөйлемде, егер етістіктің жолдауы қатыстырмалы сөйлемнің басы болып, жанды зат есім сөз тіркесі болса, ол "ak" жұрнағымен белгіленеді. Стативті етістіктердің аргументі жоқ (жекеше), бір немесе екі болуы мүмкін. Қатыстырмалы сөйлемде стативті етістіктің жолдауы "м" немесе жоғары стильде "дақ" жұрнағымен белгіленеді. Егер бүкіл қатыстырмалы сөйлем белгісіздікті білдіретін "м" анықтауышымен белгіленсе, бас есімде белгілеу болмауы мүмкін.

Синтаксисі

Crow - субъект-объект-әрекет (SOV) тілі; ол соңғы етістік пен басқа бағынышты тіл. Есімдік тіркестерінде реті - иеленуші-иеленілген, иеленушінің жекеше белгісі иеленілгенге қосылатын префикс арқылы білдіріледі. Бағынышты сөйлемдер негізгі сөйлемдерден бұрын келеді және сөйлем соңындағы жұрнақпен белгіленеді. Туыстық сөйлемдер іштен бағытталады. Crow тілінде постпозициялық тіркестер бар, онда постпозиция көбінесе келесі етістіктің префиксі ретінде қолданылады. Жекелеген сын есімдер санаты жоқ; оның орнына, стативтік етістіктер есімдік тіркестерін өзгертуші ретінде қолданылады. Crow - белсенді-стативтік тіл, етістіктер екі классқа бөлінеді: белсенді (өткіштік және өтімділік) және стативтік, көбінесе семантикалық мағынасына сүйене отырып. Бұл тілді "бөлінген өтімділік" тілі деп те атайды.

Қатынас шарттары

Кроу тіліндегі салыстырмалы сөйлемдер күрделі және теориялық тұрғыдан пікірталастар тудырады. Кроу тілінде салыстырмалы сөйлемдердің екі түрі бар: лексикалық және лексикалық емес. Екі негізгі релятивизатор бар: /ak/ және /ala/, сондай-ақ ала плюс baa 'белгісіздік есімдігі' негізінде құралған бірнеше күрделі формалар мен релятивизаторсыз қолданылу жағдайлары да кездеседі. /ak/ салыстырмалы сөйлемнің тақырыбы салыстырылатындығын көрсетеді және тақырыпты жанды әрі көбінесе әрекет етуші ретінде белгілейді. Ол лексикалық және лексикалық емес сөйлемдердің екесінде де қолданылады. /ala/ салыстырмалы сөйлемнің басы орналасқан жерді, уақытты немесе амалды білдіруі мүмкін. Лексикалық емес салыстырмалы сөйлемдерде /ala/ кейде сөйлемнің өзінің басы ретінде түсіндірілуі мүмкін. Ол да лексикалық және лексикалық емес сөйлемдерде қолданылады. Релятивизаторлар көптеген ерекшеліктермен байланысқан, бірақ олар әдетте салыстырмалы сөйлемдегі етістігі бар сөздің алдына қосылады. Салыстырмалы сөйлемдер соңғы анықтауыштармен белгіленеді. Егер салыстырмалы сөйлемнің нақты мағынасы бұрыннан айтылған болса немесе түсінікті болса, онда ол нақты /sh/ анықтауышымен белгіленеді. Салыстырмалы сөйлемдерді белгісіздік анықтауышы /m/ арқылы да белгілеуге болады; әдетте, бұл мағынаны алғаш рет айтысқа енгізіліп отырғанын білдіреді. Дегенмен, нақты есім әрқашан белгісіздік анықтауышы /m/ арқылы белгіленеді.