Мандан тілі – АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатында сөйленетін, құрылынан жоғалған Сиу тілдерінің бірі. Соңғы сөйлеушісі Эдвин Бенсон болды. Тілді сақтап қалу жұмыстары жүргізілуде.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Манда (Mandan: Nų́ų́ʔetaa íroo) – АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатында сөйленген, қазірде жойылып кеткен сиу тілі.
Siouan language of North Dakota in the United States
Mandan (Mandan: Nų́ų́ʔetaa íroo) is an extinct Siouan language of North Dakota in the United States.
Пайдалану және қайта жаңғырту
2009 жылға қарай мандан тілінде еркін сөйлейтін бір ғана адам қалды, ол – доктор Эдвин Бенсон (1931–2016). Тілді қолдануға ынталандыру мақсатында ол жергілікті мектеп бағдарламаларында оқытылуда. Бенсонның қайтыс болуына дейін эстон тіл білімі маманы Индрек Парк онымен екі жылдан астам уақыт бойы тілді сақтап қалу үшін жұмыс істеді. 2020 жылы түсірілген «Тілді құтқару» атты деректі фильмі Парктің тілді жаңғыртуға жасаған тыранындарын көрсетеді. Мандан тілі Форт Бертольд қауымдастық колледжінде хидаца және арикара тілдерімен бірге оқытылады. МХА Тіл жобасы мандан тілі үшін тіл үйрену материалдарын жасады, олардың ішінде сөздік қосымшасы, сөздік және бірнеше кітап бар. Сондай-ақ, олар жазғы оқу институтын және мұғалімдерге арналған материалдарды ұсынады.
By 2009, there was just one fluent speaker of Mandan, Dr. Edwin Benson (1931–2016). The language is being taught in local school programs to encourage the use of the language. Prior to Benson's death, Estonian linguist Indrek Park worked with him for more than two years to preserve the language as much as possible. The 2020 documentary To Save A Language portrays Park's efforts to revive the language. Mandan is taught at Fort Berthold Community College along with the Hidatsa and Arikara languages. The MHA Language Project has created language learning materials for Mandan, including a vocabulary app, a dictionary, and several books in the language. They also provide a summer learning institute and materials for teachers.
Жіктеу
Манданның бастапқыда Хидаца және Кроумен тығыз байланысты екені ойланды. Дегенмен, Мандан тілінің Хидаца және Кроу тілдерімен көп жылдар бойы тілдік байланыста болуына байланысты, Манданның басқа Сиуан тілдерімен (Хидаца және Кроуды қоса алғанда) арасындағы нақты қарым-қатынасы күңкіреп, қазіргі таңда анықталмаған. Осылайша, Мандан Сиуан тілдер отбасының жеке тармағы ретінде қарастырылады. Мандан тілінің екі негізгі диалектісі бар: Нюптаре және Нуетаре. 20-шы ғасырға дейін тек Нюптаре диалектісі сақталды, ал барлық сөйлеушілер Хидаца тілін де білді. 1999 жылы Мандан тілінде еркін сөйлейтін барлық алты адам ғана тірі болды. 2016 жылы Мандан тілінде еркін сөйлейтін соңғы адам, Эдвин Бенсон қайтыс болды. Мандан халқының терісінің түсінің салыстырмалы түрде ақ болуына байланысты, олардың еуропалық тектен шыққандығы туралы болжамдарға байланысты бұл тіл ақ американдықтардың қызығушылығын тудырды. 1830 жылдары Вид князі Максимилиан Мандан тілін басқа Сиуан тілдерінен көбірек зерттеп, Мандан және Уэльс тілдерінің сөздерін салыстыратын тізім жасады (ол Мандан халқы Уэльстен шыққан болуы мүмкін деп ойлады). Джордж Кэтлин де Мандан мен Уэльс арасындағы байланыс идеясын қолдады. Уилл мен Спиден (188 б.) ділмұрагерлердің өздеріне тән құпия тілдері болғанын хабарлайды.
Mandan was initially thought to be closely related to Hidatsa and Crow. However, since Mandan has had language contact with Hidatsa and Crow for many years, the exact relationship between Mandan and other Siouan languages (including Hidatsa and Crow) has been obscured and is currently undetermined. Thus, Mandan is most often considered to be a separate branch of the Siouan family. Mandan has two main dialects: Nuptare and Nuetare. Only the Nuptare variety survived into the 20th century, and all speakers were bilingual in Hidatsa. In 1999, there were only six fluent speakers of Mandan still alive. Edwin Benson, the last surviving fluent Mandan speaker, died in 2016. The language received much attention from White Americans because of the supposedly lighter skin color of the Mandan people, which they speculated was due to an ultimate European origin. In the 1830s Prince Maximilian of Wied spent more time recording Mandan over all other Siouan languages and prepared a comparison list of Mandan and Welsh words (he thought that the Mandan might be displaced Welsh). The idea of a Mandan/Welsh connection was also supported by George Catlin. Will and Spinden (p. 188) report that the medicine men had their own secret language.