Кіріспе
Когнитивтік бұрылыс
Психология және мінез-құлық экономикасында, иелену эффектісі (сонымен қатар, меншіктен айырылуға қарсылық деп те аталады) – адамдардың өзіне тиесілі нәрсені сақтап қалуға, оған ие болмағанда оны алуға қарағанда көбірек бейімділігін көрсететінін анықтайды. Бұл әдетте екі тәсілмен мысалмен түсіндіріледі. Бағалау үлгісінде, адамдардың бір затты алуға дайын төлеу мөлшері (WTP) әдетте сол затты иеленген кезде одан бас тартуға дайын төлеу мөлшерінен (WTA) төмен болады, тіпті оған ешқандай байланыс болмаса немесе затты бірнеше минут бұрын ғана алған болса да.
In psychology and behavioral economics, the endowment effect (also known as divestiture aversion) is the finding that people are more likely to retain an object they own than acquire that same object when they do not own it. This is typically illustrated in two ways. In a valuation paradigm, people's maximum willingness to pay (WTP) to acquire an object is typically lower than the least amount they are willing to accept (WTA) to give up that same object when they own it—even when there is no cause for attachment, or even if the item was only obtained minutes ago.
Мысалдар
Әдебиеттегі эндоумент эффектісінің ең танымал мысалдарының бірі Дэниел Канеман, Джек Кнеч және Ричард Талердің зерттеуінен алынған. Содан бері эндоумент эффектісіне қатысты кең ауқымды зерттеулер жүргізіліп, көптеген қызықты эмпирикалық және теориялық нәтижелер алынды. Екі теория арасындағы корреляция соншалықты жоғары, эндоумент эффектісі көбінесе тәуекелсіз ортадағы жоғалтудан қашудың көрінісі ретінде қарастырылады. Дегенмен, бұл тұжырымдарға қарсылық білдірілді және басқа зерттеушілер психологиялық инерция, сатып алушылар мен сатушылардың қолданатын сілтеме бағаларындағы айырмашылықтарды атап көрсетті. Осы тұжырым бойынша, сатушылар заттан айырылу үшін сатып алушыларға қарағанда жоғары баға талап етеді, себебі ешкімнің де заттың нақты бағасы туралы анық пікірі жоқ, сондықтан сатып алушылар мен сатушылардың сауда жасауға ынтасы жоқ бағалар диапазоны бар. Мысалы, Канеман және авторлардың (1990) классикалық кружка эксперименттерінде (сатушылар кружкадан айырылу үшін шамамен 7 доллар талап еткен, ал сатып алушылар кружканы алу үшін орташа есеппен 3 доллар төлеуге дайын болған) кружканың 4-тен 6 долларға дейінгі баға диапазоны сатып алушылар мен сатушыларға сатып алуға немесе айырылуға елеулі себеп болмады. Сондықтан сатып алушылар мен сатушылар инерция салдарынан статус-квоны сақтады. Керісінше, жоғары баға (7 доллар немесе одан да көп) иесіне кружкадан айырылуға маңызды ынта берді, ал салыстырмалы түрде төмен баға (3 доллар немесе одан аз) сатып алушыға кружканы алуға маңызды ынта берді.
Анықтамадан тәуелді шоттар
Референцияға тәуелді теорияларға сәйкес, тұтынушылар алдымен қарастырылып отырған әлеуетті өзгерісті пайда немесе залал ретінде бағалайды. Проспект теориясы (Тверски және Канеман, 1979) бойынша, пайдалы функция суперадитивті болған кезде, яғни, тұтастың құны оның бөліктерінің қосындысынан артық болғанда, иелену әсері байқалады. Ху (2020) сондай-ақ, иеленуге байланысты бұрмалауды азайтатын бірнеше объективті шешімдерді ұсынады.
Байланысқа негізделген немесе "психологиялық меншік" теориясы
Байланысқа негізделген теориялар, жақсылыққа ие болу арқылы туындаған өзімен байланыс немесе қауымдастық, сый-құрмет әсеріне жауапты деп санайды (толық шолу үшін қараңыз, Morewedge & Giblin, 2015). Адамдар өздеріне тиесілі тауарларды, өздеріне тиесілі емес тауарлардан жақсырақ есте сақтайды. Иелік еткен тауарларға қатысты өзіне сілтемелік естелік эффекті, эндогендік кадрлау эффекті ретінде әрекет етуі мүмкін. Сауда кезінде, тауардың қасиеттері оның иесіне, сауданың басқа қасиеттерінен гөрі оңай қолжетімді болуы мүмкін. Көптеген тауарлардың жағымды қасиеттері, жағымсыз қасиеттерінен көп болғандықтан, бұл қолжетімділікке байланысты иелер өз тауарларын, иесі жоқтардан жақсырақ бағалайды. Зерттеушілер қатысушыларға өнімдердің бөлшек сауда бағасын ұсынды, содан кейін олардан осы өнімдерді сатып алу немесе сату бағасын көрсетуді сұрады. Нәтижелер көрсетті, сатушылардың бағалары, сатып алушылардың бағаларына қарағанда белгілі бөлшек сауда бағасына жақын болды. Екінші зерттеу бағыты – лотереяларды сатып алу және сатудың мета-талдауы. 30-дан астам эмпирикалық зерттеуді шолу көрсетті, сату бағалары лотереяның күтілетін құнына, яғни лотереяның нормативтік бағасына жақын болды: демек, сый-құрмет әсері, сатып алушылардың лотереяларды нормативтік бағамен салыстырғанда төмен бағалау бейімімен сәйкес келді. Сатып алушылардың төмен баға көрсетуіне себеп болуы мүмкін бір себеп – олардың тәуекелге қарсы болуы. Керісінше, сатушылар нарықтың жеткілікті түрде әртүрлі екенін, тәуекелге бейтарап сатып алушыларды қамтитынын болжауы мүмкін, сондықтан олар өз бағаларын тәуекелге бейтарап күтілетін құнға жақындата алады.
Ақпаратты бейтарап өңдеу теориясы
Бірнеше когнитивтік түсіндірмелерде меншік құру эффектісінің (endowment effect) меншік статусының транзакцияға қатысты ақпаратты іздеу, назар аудару, еске түсіру және бағалау жолдарын өзгерту арқылы туындайтыны айтылады. Тауарды иелену арқылы шақырылған жағдайлар (мысалы, сатып алу, басқа тауардың орнына оны таңдау) ақшаны сақтап қалу және тауарды сатып алмау шешімін қолдайтын ақпараттың танымдық қолжетімділігін арттыруы мүмкін. Керісінше, тауарды сату арқылы шақырылған жағдайлар (мысалы, сату) тауарды сату немесе ақшаға айырбастаудың орнына сақтап қалу шешімін қолдайтын ақпараттың танымдық қолжетімділігін арттыруы мүмкін (толық шолу үшін Morewedge & Giblin, 2015-ке қараңыз). Зерттеушілер ыдыс сатып алуға ниеттенген адамдар ыдысты сатып алу себептерін еске түсіргенге дейін ақшасын сақтап қалу себептерін еске түсіретінін, ал сатушылар ыдысты сату себептерін еске түсіргенге дейін ыдысты сақтап қалу себептерін еске түсіретінін анықтады.
Эволюциялық аргументтер
Huck, Kirchsteiger & Oechssler (2005) және иелену әсері мәдениетпен реттеледі (Maddux және тағы басқалар, 2010 Hanemann (1991))
Салдары
Эндаумент әсеріне қатысты салдарлар жеке және корпоративтік деңгейде де байқалады. Оның болуы нарықтағы тиімсіздіктерге және ұқсас мәмілелерде (шағын немесе ірі) сатып алушылар мен сатушылар арасындағы құнның өзгешеліктеріне әкелуі мүмкін.
Жеке тұлға
Герберт Ховенкамп (1991) осыған ұқсас, тағы бір зерттеу стратегиялық қайта бөлуді (Strategic Reallocations) және қорландыруды (Endowment) талдайды, егер олар өздерінің қорландыруларын өзгертсе, экономикалық агенттердің әл-ауқаты арту мүмкіндігін қарастырады. Бұдан әрі, қорландыру эффекті әртүрлі деңгейде экономикалық және психологиялық әсерлермен байланысты. Мысалы, адамдар көбінесе үйлерін сатудан бас тартады немесе оның бағасын арттырады, себебі оларға эмоционалдық байланысы күшті және оған көп еңбек сіңірген. Бұл олардың басқа нұсқаларға қарағанда ыңғайсыздық туғызатын мүлікті ұстап қалуына немесе оны сатумен байланысты қиындықтардың артуына әкелуі мүмкін. Мұнда тұтынушыларға бизнестің иелігіне иелік ету сезімі беріледі, соның нәтижесінде когнитивтік бұрылыс (cognitive bias) пайда болады.
Тегін сынақтар
Таңдаулы қызметтерге тегін қолданыс ұсыну арқылы бизнес пайдаланушылар санын ғана емес, сонымен қатар осы сынақ мерзімінде тұтынушыларға меншік құру сезімін сыйлайды. Тұтынушының психологиялық қабылдауы осылайша сынақ аяқталғанда қызметтен айырылуға көбірек кедергі келтіреді, нәтижесінде жазылушылар саны артады.
Тегін қайтару
Бұл маркетингтік стратегия тұтынушылардың өнімді сатып алу ықтималдығын арттырады, себебі ол оны құндырақ етеді деп қабылданады. Бірақ, сатып алынғаннан кейін, тіпті бір деңгейдегі қанағатсыздық болған жағдайда да, клиенттер оны қайтаруға көбінесе құлықсыз болады. Сән және жиһаз бизнесі өз өнімдерін сату үшін көбінесе тактильдік бейнелерге сенеді. Олар міндетті түрде клиенттерге өнімдерін қолдануға мүмкіндік бермейді, бірақ онлайн көру мүмкіндігін ұсынады немесе адамның қиялын ояту арқылы болашақта қандай болуы мүмкін екенін көрсетеді.