Кіріспе

Басқа тіршілік иесінің қайғысын немесе қажеттілігін қабылдау, түсіну және оған реакция білдіру. Философ Дэвид Юмның пікірінше, бұл жанашырлық көңіл білдіру жеке перспективадан мұқтаж басқа топтың немесе жеке адамның перспективасына көшу арқылы туындайды. Юм түсіндіргендей, бұл "барлық адамдардың санасы сезімдері мен қызметтерінде ұқсас" және "бір адамның сезімі басқаларына таралады", сондықтан "эмоциялар бір адамнан екіншісіне оңай өтіп, сәйкес әрекеттерге әкеледі". Юммен бірге Адам Смит және Артур Шопенгауэр де жанашырлықты жақсырақ анықтауға еңбек етті. Юм көбінесе эпистемология саласында, Смит экономикалық теориясымен, ал Шопенгауэр ерік философиясымен танымал болды. Америкалық профессор Бренé Браун жанашырлықты өз эмоцияларынан алшақтатудың бір жолы деп қарастырады. Олар жағдайды түсінуге тырысып, оны жанашырлық сезімді қабылдаған адамның көзқарасынан қарастырады.

Этимология

"Симпатия" сөзі грек тіліндегі sym ("бірге") және pathos ("сезім немесе эмоция") сөздерінен шыққан. Толық ақпарат алу үшін "Симпатия" § Этимология бөлімін қараңыз.

Жағымталдылық пен байланысты ұғымдар арасындағы айырмашылықтар

Эмпатия деген сөз көбінесе симпатиямен шатастырылып қолданылады. Эмпатия – бұл басқа адамның сезімін түсініп, өзің де соны сезіну қабілеті. Мейірім мен аяу сезімі де осыған қатысты ұғымдар.

Себептер

Жанашырлық сезінудің алғышарттары: бір нәрсеге назар аудару, оның мұқтаж жағдайда екеніне сену және оның өмірінде болып жатқан оқиғаларды түсіну. Бір адамға немесе топқа жанашырлық таныту үшін, ең алдымен оларға назар бөлген жөн. Адам алаңдағанда, оның күшті эмоционалдық реакция жасау қабілеті шектеледі. Адам көңілі сергек болғанда, түрлі эмоционалдық тақырыптар мен тәжірибелерге назар аударып, оларға жауап бере алады. Бір адамның/топтың қажеттілігі жанашырлықты тудырады. Мұқтаждықтың түрлі жағдайлары (мысалы, осалдық немесе ауырсыну сезімі) әртүрлі реакцияларды тудырады, олар назардан бастап жанашырлыққа дейін жетеді. Мысалы, қатерлі ісікпен ауыратын адамға, қарапайым суық тиген адамға қарағанда, көбірек жанашырлық сезімі тууы мүмкін. Оқиғаның мән-жайына байланысты, жанашырлық білдірудің жолдары да өзгеруі мүмкін. Жағымдылық таныту дағдарысқа берілген әлеуметтік жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Адамдардың бір-біріне тәуелділігіне сенім жанашырлық мінез-құлқына ықпал етеді. Жанашырлық, күштілердің әлсіздерге (жас, қарт, науқас) көмектесу қағидасына негізделген деп саналады. Американдық Психологиялық Ассоциация және басқа да көптеген мамандар, бейшараларға көмектесуге деген құштарлықтың балаларды және әлсіздерді қорғауға және көмектесуге бағытталған әкелік және аналық сезімдерден туындайтынын болжайды. Бұл теория бойынша, адамдар өз балаларына немесе отбасына қамқорлық жасауға байланысты аналық және әкелік инстинкттерін басқа адамдарға да таратып, оларға көмектеседі. Көңіл-күй, бұрынғы тәжірибелер, әлеуметтік байланыстар, жаңалық, маңыздылығы және кеңістіктік жақындық та жанашырлық сезіміне әсер етеді. Зерттеушілер эмпатиялық эмоциялар, яғни басқалардың эмоцияларымен байланысты эмоциялар, өзара көмектесуге ұмтылыс, ана мен бала арасындағы байланыс және болашақтағы әрекеттерді дұрыс болжау қажеттілігінен пайда болды деп санайды. Эмпатиялық эмоциялар өзара тиімді қарым-қатынас құру қажеттілігінен және қауіптен сақтану немесе жағымды нәтижелерге жету үшін басқалардың сезімдерін жақсырақ түсінуден туындады. Әлеуметтік байланысқа түскен шағын топтар, егер белгілі бір алғышарттар орындалса, эмпатиялық алаңдаушылықты, содан кейін жанашырлықты дамытуы мүмкін. Осы қауымдастықтағы адамдардың жанашырлықпен әрекет етуге жеткілікті мүмкіндіктері болуы үшін, олардың өмір сүру ұзақтығы жеткілікті болуы керек. Ата-аналық қамқорлық, қақтығыстар кезінде одақтастық және әлеуметтік иерархия құру адамдар арасындағы қарым-қатынаста жанашырлықтың пайда болуымен байланысты. Жанашырлық мінез-құлқы бастапқыда қауіпті жағдайларда, мысалы, жыртқыштарды көру кезінде және науқастар мен жарақат алғандарға көмек қажет болғанда пайда болды. Жанашырлықтың әлеуметтік катализатор ретінде эволюциясын басқа приматтардың және адамның дамуында байқауға болады.

Байланыс

Адамдар өздерінің жанашырлық сезімін ауызша білдірудің бір жолы – осы. Адамдар өздерінің және басқалардың сезімдерін айқындай алады, сондай-ақ қазіргі ортаның жағдайын мойындап, неге жанашырлықтың білдірілуі орынды екенін түсіндіре алады. Сөзбен емес қарым-қатынасқа сөйлеу интонациясы, бет-әлпеті, дене қимылдары, адамдар арасындағы физикалық байланыс, дауыс ырғағы, адамдардың бір-біріне қатысты орналасуы, дене тіркейісі және сыртқы түрі жатады. Мұндай тәсілдер эмоциялармен қатар пікірлерді, физикалық жағдайды (мысалы, шаршауды) және түсінікті де жеткізе алады. Адамдар эмоцияға тән бет-әлпетін жасайды, ол көбінесе мәдениеттерде бірдей болады және көбінесе байқаушылар тарапынан қайталанады, бұл олардың эмоцияны және/немесе жағдайды түсінуіне көмектеседі. Жалпы алты негізгі эмоция бар: қуаныш, қайғы, қорқыныш, таңғалу, жирену және ашу. Сөзбен емес қарым-қатынас көбінесе санадан тыс болады және оны басқару қиын. Эмоцияны және сөзсіз білдірілуді әдейі реттеу көбінесе толық емес болады. Сондай-ақ, сөзсіз ишаралар мен бет-әлпеттерін оны бірінші рет көретін адамға қарағанда байқаушылар жақсырақ түсінеді. Денеге тигізу арқылы қарым-қатынас жасау, байланыс кезінде эмоциялық ақпаратты жеткізудің ерекше мүмкіндігін береді. Бұл ақпаратты түсіндіру жағдайға байланысты. Мысалы, жаназа кезінде иыққа қолын тигізу – жанашырлықты білдірудің ең жылдам жолы болуы мүмкін. Адамның арқасын, қолын немесе басын бірнеше секунд бойы шапалақтау, адамдар арасындағы жанашырлық сезімін тиімді жеткізе алады. Сөзбен емес қарым-қатынас жанашырлықты шынайы түрде білдіреді, себебі сөзсіз ишараларды бақылау қиын, сондықтан осы ортада әдейі жалғандыққа салу да қиын. Ауызша және ауызша емес қарым-қатынастың үйлесімі жанашырлықты тану мен түсінуді жеңілдетеді.

Адамның мінез-құлқы

Адамдар шешімдерді қабылдау үшін шығындарды және мүмкін болатын нәтижелерді салыстырады. Шешім қабылдау саласындағы зерттеулер көбінесе "System 1" (немесе "ішек сезімі") және "System 2" (немесе "ақыл") деп аталатын екі механизмді ажыратады. System 1 шешімдерді қабылдауда эмоционалдық белгілерді пайдаланады, ал System 2 логика мен ақылға негізделген. Мысалы, жаңа үйдің сезіміне байланысты қайда тұруға шешім қабылдау – System 1 шешімі, ал мүліктің құны мен жеке жинақтарға негізделген шешім – System 2 шешімі болар еді. Симпатия – System 1 факторы. Ол басқа адамның жағдайын немесе жағдайын, жақсы немесе жаман, олардың әл-ауқатына назар аудара отырып, түсінуге мүмкіндік береді. Эмоционалдық ақпаратқа негізделген шешімдерді қабылдау көбінесе оңай, өйткені барлық адамдар эмоцияларды жалпы түсінеді. Осы эмоцияларды түсіну адамдарға симпатияны пайдаланып шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Симпатия қайырымдылыққа немесе көмек көрсетуге, мысалы, қайырымдастықтарға немесе қоғамдық қызметке ынталандырады. Қайырымдастық жасауды таңдау және одан кейін қанша беру керектігін шешу – бұл екі эмоцияға негізделген шешім қабылдау процесіне бөлінеді: Көңіл-күйді басқару, яғни адамдардың көңіл-күйін сақтау үшін жасайтын әрекеттері, өзімшілдікпен байланысты (өкініштен немесе жақсырақ сезіну үшін) бастапқы шешімге әсер етеді. Алайда, адамның күткен иегердің лайықтылығы туралы пікірі қанша беру керектігін анықтайды. Адамның симпатиясы қайырымдылық көрсетуде мұқтаж адамдар мен аймақтарға берілетін көмектің мөлшеріне әсер етуі мүмкін. Сипаттаманың эмоционалдығын арттыру, үлкен топтардың орнына жеке жағдайларды көрсету және ақпаратты және сандық деректерді азайту беруге ынталандыруға оң әсер етеді. Симпатия әлеуметтік тәртіпті сақтауда да маңызды рөл атқарады. Адамдардың мінез-құлқын бағалау әлеуметтік тәртіпті сақтауға көмектеседі, мұқтаж адамдарға тиісті күтім көрсетіледі. Өзара байланыстылық ұғымы симпатиялық мінез-құлықты күшейтеді; мұндай мінез-құлық өзін-өзі қанағаттандырады, өйткені сізге қандай да бір жолмен (отбасы, әлеуметтік байланыстар) байланысты адамға көмектесу көбінесе жеке сыйақыға (әлеуметтік, қаржылық және т.б.) әкеледі. Өзімшілдікке немесе жомарттыққа қарамастан, симпатия қоғамның жұмыс істеуі үшін қажетті беру мен алу циклын жеңілдетеді.

Денсаулық сақтау

Жағымдылық дәрігерлердің, медбикелердің және қоғамның басқа да мүшелерінің әртүрлі аурулар мен жағдайларға ұшыраған адамдарға қалай ойлауы мен қарым-қатынас жасауына әсер етеді. Денсаулық сақтау ұстаздарының жанашырлық деңгейі науқастың сипаттамалары мен ауру түріне байланысты болады. Жанашырлыққа әсер ететін бір фактор – бақылау мүмкіндігі: ауру немесе медициналық жағдайды жұқтырмау үшін зардап шеккен адамның қаншалықты мүмкіндігі болған. Мысалы, адамдар ВИЧ жұқтырған кезде жағдайды өз бақылауында ұстаған адамдарға аз жанашырлық көрсетеді. ВИЧ немесе ЖҚТБ жұқтырған гомосексуал еркектер мен жыныс жұмыскер әйелдер гетеросексуал еркектер мен әйелдерге қарағанда аз жанашырлыққа ие болуы мүмкін. Денсаулыққа қатысты шешімдерді қабылдауда жанашырлық ауруға байланысты стигмаға күшті әсер етеді. Ауруға байланысты стигма жұмыс орнында және сақтандыруда кемсітуге алып келуі мүмкін. Жанашырлық ауруға байланысты стигманың төмен деңгейімен байланысты. ВИЧ жұқтырған науқастарға жанашырлық таныту ВИЧ туралы білімді арттырады және ВИЧ жұқтырған адамдардан қашықтау туралы ойды азайтады. Жанашырлық кезінде негізгі моторлық аймақтар да белсенді болады. Бұл эмоционалды бет-әлпеттерге эмпатиялық моторлық реакциялардың нәтижесі болуы мүмкін (өз бетіндегі көріністерді бейнелеу арқылы), бұл басқа адамның сезімдерін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Зерттеушілер эмоцияларды жеке басынан сезінген кезде белсенді болатын нейрондық механизмдердің басқа адамның сол эмоцияларды сезінуін көргенде де белсенді болатынын ұсынады (көзбені нейрондар арқылы). Ауырсыну, жоғарыда аталған нейрондық механизмдерді белсенділендірумен қатар, cingulate cortex деп аталатын аймақты да белсенділендіреді. Temporal parietal junction, orbitofrontal cortex және ventral striatum да эмоцияны тудыруда рөл атқарады деп есептеледі. Жалпы, эмпатиялық эмоциялар (соның ішінде жанашырлық) жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға қарай белсенділікті қажет етеді. Жоғарыдан төменге қарай белсенділік – алдыңғы ми бөлігінен бастау алатын және саналы ойлауды қажет ететін танымдық процестерді білдіреді, ал төменнен жоғарыға қарай белсенділік – қоршаған ортадағы тітіркендіргіштерді сезінуден басталады. Осы сезім деңгейінен адамдар басқа адамның эмоциялық белгілерін сезінеді және түсінеді. Сонымен қатар, жоғарыдан төменге қарай жауап беру эмоционалдық әсерлерді түсінуге көмектеседі және жағдайды жақсырақ түсіну үшін мотивация мен қоршаған ортаның әсерін талдауды қолданады. Жоғарыдан төменге қарай процестерге эмоцияға назар аудару және эмоцияны реттеу кіреді. Жанашырлық игілік тудыратын жағдайларда қолданылуы мүмкін. Бұл ата-аналық тәрбиеде көрініс табуы мүмкін. Ата-ананың тәрбиелеу стилі (әсіресе, махаббат деңгейі) жанашырлықтың дамуына әсер етеді. Әлеуметтік және моральдық даму жасөспірімдікке және ерте ересектікке дейін созылады, өйткені адамдар басқалардың сезімдерін жақсырақ бағалауды және түсіндіруді үйренеді. Бір және екі жастағы балаларда әлеуметтік мінез-құлық байқалады. Осындай жастағы балалардың эмоциялық реакциясын тікелей сұрау арқылы өлшеу қиын, өйткені олар ересектер сияқты жауаптарын айқын жеткізе алмайды. Моральдық ойлау бес санатқа бөлінеді, гедонистік өзімшілдікпен басталып, эмпатиялық эмоцияларды қоса, басқалардың қажеттіліктерін ішкі сезінумен аяқталады.

Туған ерекшелік

Бір зерттеу балалардың көрсеткен қайырымдылығы тек жеке мүдде үшін ме, әлде осы сезім дамудың туа біткен бөлігі ме екенін анықтауға бағытталды. Ата-аналар, мұғалімдер және 1300 бала (алты және жеті жастағы) әр баланың мінез-құлқы туралы сұраққа жауап берді. Бір жыл ішінде әр баланың үлгерімі мен мінез-құлқына қатысты сауалнамалар толтырылды. Одан кейін сұхбаттасу өтті. Зерттеудің қорытындысы бойынша, балалар қайырымдылық пен эмпатияны ата-аналық кеңеске тәуелсіз дамытады. Сондай-ақ, зерттеу қыздардың ұлдарға қарағанда көбірек қайырымды, әлеуметтік және моральдық жағынан жігерлі екенін көрсетті. Әлеуметтік мінез-құлық он екі айлық балаларда-ақ ата-аналарына ойыншықтарды көрсету және беру арқылы байқалады, бұл мақтау арқылы ынталандырылмаған және күшейтілмеген.