Кіріспе
Бронза дәуіріндегі қала-мемлекет Армана хаттарында еске алынған Субарту (аккад тілінде Шубартум/Субартум/ина Шу бари, ассириялық мât Шубарри) немесе Субар (сумер тілінде Су бир4/Субар/Шубур, угарит тілінде ṯbr) елі Бронза дәуірі әдебиеттерінде кездеседі. Бұл атау Амарна хаттарында Субари, ал Угаритте Шбр түрінде де қолданылған. Субарту, көрінетіндей, Жоғарғы Месопотамиядағы мемлекет болған, Жоғарғы Тигр өзені маңында орналасып, кейіннен Месопотамияның бір аймағын білдірген. Көптеген ғалымдар Субартуды Тигр және одан батысқа қарайғы Жоғарғы Месопотамия халқының ертедегі атауы деп санайды, бірақ оны кейде шығысқа және/немесе солтүстікке қарай орналастыратын басқа да теориялар бар. Оның нақты орналасқан жері әлі анықталған жоқ. Акад империясы тұрғысынан Субарту солтүстік географиялық шекарасын көрсетеді, дәл Амурру, Элам және Шумер "батыс", "шығыс" және "оңтүстік" сияқты, "солтүстік" мағынасын білдіретін термин ретінде қолданылған.
The land of Subartu (Akkadian Šubartum/Subartum/ina Šú ba ri, Assyrian mât Šubarri) or Subar (Sumerian Su bir4/Subar/Šubur, Ugaritic 𐎘𐎁𐎗 ṯbr) is mentioned in Bronze Age literature. The name also appears as Subari in the Amarna letters, and, in the form Šbr, in Ugarit. Subartu was apparently a kingdom in Upper Mesopotamia, at the upper Tigris and later it referred to a region of Mesopotamia. Most scholars suggest that Subartu is an early name for people of upper Mesopotamia proper on the Tigris and westward, although there are various other theories placing it sometimes a little farther to the east and/or north. Its precise location has not been identified. From the point of view of the Akkadian Empire, Subartu marked the northern geographical horizon, just as Amurru, Elam and Sumer marked "west", "east" and "south", respectively, functioning as a term to mean 'north'.
Тарих
Шумер мифологиясындағы "Энмеркар және Араттаның Иесі" эпосында "тілдер шатасқан" елдер ретінде Субарту, Хамази, Шумер, Ури ки (Аккад) және Марту жері (Амориттер) тізімделеді. Сол сияқты, Аққад патшаларының "төрт жақ" туралы алғашқы сілтемелері Аққадтың төңірегіндегі Марту, Элам және Шумермен бірге Субартуды да осы төрт жақтың бірі деп атайды. Ертедегі мәтіндерде Субарту көбінесе таулы аймақта егіншілікпен айналысып, құлдар үшін жиі шабуылға ұшыраған халық ретінде сипатталады. Лагаш патшасы Эаннатум Субарту немесе Шубурды жеңгендігі айтылады, ол Лугал Энн Мунду империясының провинциясы болып саналды; кейінірек Аққадтың Саргоны Субарға жорық жасады, ал оның немересі Нарам Син Субарды Алеппо қаласымен байланысты Арманимен бірге өзінің билігіндегі жерлердің қатарына қосты. Исиннің Ишби Эрасы мен Хаммурапи де Субарды жеңгендері туралы мәлімдеме жасады. Мысырда табылған 14 ғасырға жататын Амарна хаттарының үшi – аккад клинопись хаттары – Субариді жер-су атауы ретінде еске алады. Олардың барлығы Ахнатонға жолданған; екі хатта (EA 108 және 109) Библос патшасы Риб Хадда, Амурру билеушісі Абди Аширтаның тұтқындарды Субариге сатқанына шағымданады, ал тағы біреуі (EA 100), Ирката қаласынан, олжаланған заттарды Субариге бергенін көрсетеді. 8 ғасырға жататын Эра поэмасының (IV, 132) мәтінінде де "Субарту" есімі кездеседі, ол Жаңа Вавилон дәуірінде (Набополасар, Набуходоносор II және Набонид тұсында) Вавилонияны мазалаған басқа да елдермен бірге аталған. Субарту Хуриттердің ықпал аймағында болған болуы мүмкін.
Амарна хаттар корпусы
Субарту (әріптердегі Субару) – Амарна хаттарында (б.з.д. 14 ғасыр) айтылған жер-атау. Хаттар шамамен б.з.д. 1350–1335 жылдар аралығында жазылған. Көптеген зерттеушілер бұл хаттарда көрсетілген аймақ – Субарту деп санайды. Субарту Амарна хаттарының тек үш хатында ғана кездеседі: EA 100, 108 және EA 109. Барлық үш хатта да Субаруда ақшаға сату үшін адамдар немесе "тауарлар" қажет екені жазылған.
EA 108, "Білімсіз іс-әрекеттер"
Риб Хадда өзінің иесіне, барлық елдердің патшасына, Ұлы Патшаға, Соғыс Патшасына хат жазады: Губла ханым патшаға билік берсін, мырза. Мен иемнің, Күннің алдына жеті рет, жеті рет жығыламын. Әрі, Баал мен аспандағы Шамаш сияқты патшаның ұлдары Әбді Аширтаның қалауынша істегеніне патшаның разылығы бар ма? Олар патшаның аттары мен күймелерін тартып алды, күймешілерді және сарбаздарды Субару еліне құл ретінде сатты. Мұндай іс кімнің өмірінде жасалды? Күн патшасының алдында жалған сөздер айтылуда. Мен сенің адал құлыңмын, мен не білсем не естісем, соның бәрін патшаға, мырзаға жазамын. Күн патшасының садақшыларына қарсы тұра алатын иттің балалары кімдер? Мен сенің әкеңе (яғни Әменхотеп III-ке) жазған едім, ол менің сөзіме құлақ қойып, садақшылар жіберді. Ол Әбді Аширтаны өзіне алған жоқ па? Сонымен қатар, қала басшылары оларға қарсы тұрмағандықтан, олар күшті. Әскер оларға қажеттінің бәрін береді, сондықтан олар билеушілерден қорқа алмайды. Олар аттарды алғандықтан, батыл. Біз олардың күшті екенін білгендіктен, патшаға: «Олар күшті, бірақ жеңіске жете алмайды», - дедік. Мен Сумурға (Земарға) екі елші жіберген кезде, осы адамды патшаға хабар беру үшін қалдырдым. Неге сен басқаларды тыңдайсың? Патшаның елшілері түнде хабар алып, итке байланысты түнде қайтаруы керек. Егер Күн патшасы қаласа, оларды бір күнінде қолға алуға болады. Ол сенің үстіңнен жамандықтар ойластырып, көтеріліс жасаған жоқ па? Ал менің құдайымның адамы Апиру оны тұтқындауға келді, бірақ мен оны тапсырмадым. Ей, патша, құлыңның сөзіне құлақ сал! Маған Мелухадан 20 адам және Мысырдан 20 адам (Мысырлықтар) жібер, олар Күн патшасына, мырзаға қаланы күзету үшін келсін. (Мен) Сенің адал құлыңмын. EA 108, 1-69 жолдар (толық).