Кіріспе

Гавайи Кай, Оаху, Гавай, АҚШ. Ханаума (,/h//ɑː//n//ə/'/uː//m//ə/; ) – Гавай аралдарындағы Шығыс Гонолулудың Гавайи Кай ауданындағы Оаху аралының оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан, туф сақинасының ішінде пайда болған теңіз шығанағы. Ханаума аралдағы ең танымал туристік орындардың бірі және шамадан тыс туризмнен зардап шегуде. Бұрын бұл танымал орынға жылына үш миллионнан астам келуші келіп тұратын. 1956 жылы Гавайиді АҚШ-тың батыс жағалауымен байланыстыратын телефон кабельдері үшін рифтің бір бөлігін ашу үшін динамит қолданылды.

Атауы

Хана префиксі гавай тілінде шығанақ дегенді білдіреді, сондықтан оның аты – Uma шығанағы. Оның атының екінші бөлігінің екі этимологиялық түсіндірмесі бар. Бірі, "Ума" деп аталатын жергілікті қол күресі ойынынан шыққан. Заң бойынша, келушілер теңіз жануарларына зиян келтірмеуі керек, сондай-ақ мұхит түбіндегі үлкен тастарға ұқсас кораллдарға тиіспеуі, олардың үстінен өтпеуі немесе олармен кездейсоқ байланысқа түспеуі тиіс (мұнда, көбінесе жағажайға жақын, көлденең рифтің теңізге қарайғы бөлігінде). Кораллдарға немесе теңіз жыныстарына тиіспеу ұсынылады, себебі теріге жаралар түсуі мүмкін, ал оларды емдемеу медициналық проблемаларға әкелуі мүмкін. Бұл шығанақта шамамен 400 түрлі балық мекендейді. Ханаума шығанағы Хону деп аталатын Chelonia mydas жасыл теңіз тасбақаларының көптігімен белгілі. Ханаума – бұл жас тасбақалар үшін өркендейтін орын, олар француз фрегаттары атоллында ұялайды. Бұл аймақ көптеген балық тұяқтарымен де танымал. Глобалды жылыну салдарынан кораллдардың ағаруы Ханаумадағы коралл рифтеріне әсер етті. 2014 және 2015 жылдары Ханаума шығанағының табиғи қорығындағы кораллдардың 47%-ы кораллдардың ағаруынан зардап шекті, ал табиғат қорығындағы кораллдардың шамамен 10%-ы қурап қалды.

Геология

Гавай аралдары – жер бетінің ұзақ уақыт бойы жанартаулық белсенділікті көрсеткен бөлігі болып табылатын ыстық нүктеден пайда болған жанартаулар тобы. Гавай аралдары сияқты жанартау тізбектері тектоникалық тақтаның қозғалған ыстық нүкте үстінен өтуі нәтижесінде қалыптасады. Гавай аралдарының жағдайында Тынық мұхиты тақтасы солтүстік-батысқа қарай баяу жылжыды. 3,9 миллион жыл бұрын Вайанаэ жанартауы Оаху аралын жасады. 2,5 миллион жыл бұрын Кулау жанартауы мұхиттың бетін бұзып, 1,7 миллион жылға дейін биіктігін арттырып, содан кейін белсенділігі тоқтады. Оахудың шығыс, немесе жел соғатын бөлігінің көп бөлігі осы жанартаудың қалдықтарынан тұрады. Шығыс Оахудың танымал географиялық нысандарының көпшілігі шамамен 500 000 – 10 000 жыл бұрын Кулау жанартауынан шыққан лава ағындарынан пайда болды. Кулау жанартауының шығыс беткейі, оның ішінде кратер теңізге құлап, бүгін жел жағынан көрінетін Кулау тауларының қатарын қалдырды. Ханаума кратері шамамен 32 000 жыл бұрын Гонолулу жанартаулық сериясы кезінде пайда болды, бұл Оахудағы соңғы (немесе ақырғы) жанартаулық белсенділік кезеңі болды. Он мыңдаған жылдар бұрын Оахудың оңтүстік-шығыс жағалауында бірнеше жанартаулық тесіктер ашылды. Гавай аралын құрып жатқан жұмсақ лава ағындарынан айырмашылығы, Оахудағы соңғы кезеңдегі жарылыстар көбінесе қысқа мерзімді, күшті жарылыстар болды. Ханаума кратерін құраған жанартаулық тесіктер теңіз түбінде ашылды. Көтерілген магма мұхит суын буландырып, будың жарылысы магманы ұсақ күлге айналдырды. Жарылыстар күл конустарын немесе сақиналарын құрды, олар туфқа айналды. Жарылыс теңіз түбін – коралл рифтерін және базальтты – қиратты және қазір туфтың ішіне енген бөлшектерді шашыратып жіберді. Толқынның эрозиясы кратердің төменгі оңтүстік-шығыс қабырғасын кесіп өтіп, қазіргі шығанақты құрады. 1967 жылы Балық және аңшылық басқармасы оны теңіз қорғалатын аймағы деп жариялады, бұл термин теңіз ресурстарының бір бөлігі немесе барлығы қорғалған кез келген теңіз аймағын сипаттау үшін қолданылады. Ханаума шығанағының жағдайында балықтан бастап рифке, тіпті құмға дейін барлығы қорғалды. Еріктілер тобы жағажайда стенд орнатып, келушілерге рифті және онда тұратын балықтарды қорғау туралы білім беруді бастады. 1970 жылдары қала тарапынан жасалған өзгерістер рифте жүзуге арналған аумақты кеңейтті, қосымша тұрақ орны жасады және Солтүстік жағалаудан ақ құм әкеліп төседі, бұл Ханаума шығанағын келушілер үшін одан да тартымды етті. 1980 жылдардың соңында шығанақ Оахудағы маңызды тарту орталығына айналды. Туристер автобуспен әкелінді және кейде бір күні 13 000-ға жуық адам жағажайға келді. Көпшілігі мұхиттың нәзік экожүйесі туралы білмейтін, сондықтан олар еңсеруге тырысқан "көпшілік тұнбаларды қоздырып, кораллдар мен балдырларды таптап, қоқыс тастап, балықтарды тамақтандырып, жағажай бетіне күннен қорғану кремінен майлы қалдырды". Нәтижесінде жағажайға жақын орналасқан әдемі түрлі-түсті коралл рифі құрып кетті, бүгін тек қараңғы қаңқасы ғана көрінеді. 1990 жылға қарай жағажай мен оның айналасындағы аумақтың шамадан тыс пайдалануы үлкен проблемаға айналды, келушілер рифте жүріп, айналасындағы аумақтарға жиналады, шөпке және жолдың бойында тұрақтап қойды. Сол жылы коммерциялық фильм түсіруге тыйым салынды. 2002 жылдың тамызында шығанақтың кіреберісінде Теңіз білім беру орталығы ашылды, онда бүгін де жаңа келушілер қысқа фильм көріп, шығанақтың ресурстарын қорғау туралы нұсқау алады. Фильмді көріп болғаннан кейін келушілер формаға қол қойып, егер келесі 365 күн ішінде қайта келсе, келесі фильмдерді жіберіп алуға құқылы.

Сапарға

2020 жылға дейін Ханаума шығанағына күніне орта есеппен 3000 адам келіп, ең көп күндері 10 000-ға дейін жетеді, яғни жылына шамамен 1 миллионға жуық адам келеді. Олардың басым көпшілігі туристер. Бұл шығанақтың ең үлкен қауіптерінің бірі – күн сайын Ханаума шығанағына құйылатын күннен қорғау кремінің шамамен мөлшері. Оксибензон және октиноксат құрамындағы күннен қорғау кремі Гавай аралдарында коралл рифтеріне тигізетін зиянды әсеріне байланысты тыйым салынды; алайда, бұл қатал химиялық заттардан басқа күннен қорғау кремі де рифтің өмір сүруіне әсер етеді. Жағалаулық мұхит ғылымдарының ұлттық орталығы (NCCOS) жүргізген мұхит зерттеулері нәтижесінде, бір күні жиналған күннен қорғау кремінің Ханаума шығанағынан шығуына шамамен 50 сағат уақыт қажет екені анықталды. Ханаума шығанағына екі күнде жойылатын күннен қорғау кремі түссе де, шығанақ жабылмағандықтан рифтің қалпына келуіне қажетті уақыт болмайды. COVID-19 пандемиясы мемлекеттік саябақтың рекордтық деңгейде төмендеуіне себеп болды, осыған байланысты Ханаума шығанағының рифінің жаңаруы да анықталды. Жазба жүйесі күніне 1000 келушіге дейін шектеу қойды, сондай-ақ саябақ дүйсенбі, сейсенбі күндері мен мерекелерде балықтарға тамақтану, көбейту және табиғи циклдарына кедерес келтіретін адамдардан демалу үшін жабылады, бұл рифке күннен қорғау кремінің ластауынан келген зиянды өңдеуге мүмкіндік береді. Алғаш рет келушілер кірген кезде, шығанақтың тарихы, оның нәзік экожүйесі және аймаққа мүмкіндігінше аз зиян келтіре отырып, қалай тұрақты түрде саяхаттауға болатыны туралы 9 минуттық видеоны қарауға міндетті.

Туалет табағы

Сол жақтағы нүктеде "Кастрөл" (Toilet Bowl) – табиғи ванна орналасқан, ол толқындармен бірге ақырындап көтеріліп, төмендейді. Дегенмен, "Кастрөлдегі" су нашар ауа-райы кезінде күштірек көтеріліп, төмендеуі мүмкін, бұл жарақаттарға себеп болған. Осы себепті, "Кастрөл" мұрағатталды және тоқтатылды.