Кіріспе

Петрошевский шеңбері – 1840 жылдары Санкт-Петербургтегі прогрессивті ойлы зиялылардың орыс әдеби талқылау тобы. Оны француз утопиялық социалисі Шарль Фурье ізбасары Михаил Петрашевский ұйымдастырды. Оның құрамында жазушылар, мұғалімдер, студенттер, кіші мемлекеттік қызметкерлер және әскери офицерлер болды. Саяси көзқарастары әртүрлі болғанымен, көпшілігі патшалық автократия мен Ресейдегі крепостнойлыққа қарсы болды. Бұл шеңбердің мақсаты – ғасыр басында құрылған Любомудри тобы сияқты, патша Николай І-нің императорлық үкіметі ресми түрде тыйым салған Батыс философиясы мен әдебиетін талқылау еді. Шеңбермен байланысы бар адамдардың арасында жазушылар Достоевский мен Салтыков-Щедрин, ақындар Алексей Плещеев, Аполлон Майков және Тарас Шевченко болды. 1848 жылғы төңкерістердің Ресейге таралуынан алаңдаған Николай І, Петрошевский шеңбері сияқты ұйымдарда үлкен қауіп көріп, оларды қадағалаған. 1849 жылы шеңбер мүшелері тұтқындалып, түрмеге қамалды. Көптеген тұтқындар, Достоевский де солардың арасында, Семенов алаңына өлім жазасын оқуға жіберілді. Олар алаңда атуды күтіп тұрғанда, хабаршы кешірім туралы бұйрықпен келіп, орындалуын тоқтатты. Бұл патшаның алдын ала жоспарланған қасақана алдауының бір бөлігі болды – ол генерал-адъютант Сумароковқа өлім жазасын түрме жазасына ауыстыру туралы хат дайындаған еді. Кейбір тұтқындар Сібірге, ал қалғандары түрмеге жіберілді. Достоевскийдің сегіз жылдық жазасы кейін Николай І-нің бұйрығымен төрт жылға дейін қысқартылды.

Доңғалақтың пайда болуы және қызметі

1840-шы жылдардың басында Петрашевский Санкт-Петербург университетінде Виктор Порошиннің социалистік жүйелер туралы лекцияларына қатысты. Ол Чарльз Фурьедің утопиялық идеяларына қатты әсерленді және «өзін жаңа сенімін таратуға арнады». Ол тыйым салынған кітаптардан үлкен кітапхана жинауға кірісіп, жаңа идеяларды талқылау үшін достарын шақырды. 1845 жылға қарай топ едәуір өсті, ал Петрашевский Петербургтың әлеуметтік және интелектуалдық өмірінде белгілі бір тұлғаға айналды. Достоевский 1847 жылы Петрашевскийдің «жұмалық» жиындарына қатыса бастады, сол кезде ол бұл талқылауларды ешқандай құпия жоспарлары жоқ, қарапайым әлеуметтік кездесулер деп есептеді. Гегель мен Фейербахтың ықпалындағы атеист социалистерден бастап, терең діншіл ақындар мен әдебиетшілерге дейін түрлі көзқарастар болды, бірақ барлығының ортақ ниеті – орыс қоғамындағы еркіндіктің артуы және орыс шаруаларының құлдыққа түсуіне қарсы күшті оппозиция еді. Николай патша да құлдықты жоқ деп мәлімдегендіктен, сол кезде саяси құпия жоспарлар туралы көп ойланбады. Бірақ 1848 жылғы Еуропадағы төңкерістерден кейін жағдай өзгерді, себебі онда болып жатқан әлеуметтік өзгерістер Ресейдегі билеуші топтар тарапынан қатаң түрде тоқтатылатыны анық болды. Топқа мүшелердің саны артты, ал талқылаулар күрделірек, ресмиленген және құпияға толы болды. Өзінің дәстүрлі нанымдарға қарсы шығуымен әрдайым мақтанған Петрашевский біраз уақыттан бері құпия полицияның қызығушылығын тудырған еді, бірақ енді оны қатаң бақылауға алуға шешім қабылдады. 1849 жылдың қаңтарында Антонелли атты агент Петрашевскийдің бөліміне орналастырылып, оның сенімін жеңіп алды, топтың жиындарына қатыса бастады және жоғары лауазымды тұлғаларға есеп берді.

Спешневтің құпия қоғамы

Үкіметтің алаңдаушылығы негізсіз емес еді. 1848 жылдың басында жұма күндеріне қатыса бастаған аристократ Николай Спешнев, социалистік мақсатты кез келген жолмен, тіпті терроризмді де қолдана отырып, ілгерілетуді қатысты қолдады және шеңбер ішінде өзінің құпия қоғамын құруға тырысты. Спешнев пікірінше, құпия қоғам үшін үш әдіс – инфильтрация, пропаганда және бүлік болуы керек. Ол Петрашевскиймен бірге Сибірдің харизматикалық тұлғасы Рафаэль Черносвитовпен қарулы көтерілістер мүмкіндігін талқылап кездесулер өткізді. Спешневтің серігі, армия лейтенанты Николай Момбелли, үкіметтік шараларға қарсы тұру үшін бюрократияға ұйымдасқан түрде ену идеясын талқылаған бірнеше әңгіме бастады. Момбелли барлық мүшелер өмірбаян жазбасын ұсынуын және сатқындарды жазалауды ұсынды. Петрашевский әңгімелерге қатысқан болса да, зорлық-зомбылыққа құрылған әдістерді қабылдауға үнемі қарсылық көрсетті. Сондықтан Спешнев онысыз қоғамды құруды жалғастырды және Достоевскийді қоса алғанда, бірқатар талантты мүшелерді қабылдауға қол жеткізді. Топ нақты әрекет етпесе де, Достоевский «ниеттегі қастандық» бар екеніне күмәнданбады, ол қазіргі тәртіпке наразылықты күшейту және діни диссиденттер мен крепостнойлар сияқты наразы топтармен байланыс орнатуды қамтыды. Оның тұтқындалғаннан кейін қағаздарынан қол қоюшы орталық комитетке адалдық серт беруді және мақсатқа жету үшін қажет деп саналған кез келген зорлық шараларын орындауға дайын екенін уәделеуді көздейтін «адалдыққа ант» прототипі табылды. Спешневтің құпия қоғамы билік органдарына ешқашан белгілі болған жоқ, бірақ азаптау қорқынышымен Петрашевский шеңберіндегі бастапқы талқылауларды мойындады.

Палм-Дюров шеңбері

Дөңгелек өскен сайын бірнеше серіктес топтар құрылды, олардың ең танымалсы – жазушылар Александр Палм мен Сергей Дуровтың ортақ пәтерінде жиналған Палм-Дуров шеңбері. Достоевскийдің сөзіне қарағанда, бұл топтың бастапқы мақсаты әдеби альманах жариялау болған. Шпешневтің ізбасары Павел Филиппов оларды үкіметке қарсы насихатты белсенді түрде өндіруге және таратуға көндірді, нәтижесінде осы сияқты екі жұмыс жасалды, екеуі де кейін полицияның қолына тиді. Біріншісі – «Әскердің сөйлесуі» атты очерк, ол Франциядағы халық көтерілісін шаруаларға бағытталған үгіт ретінде бейнеледі, және оны Шпешневтің тағы бір серіктесі, әскери офицер Николай Григорьев жазған. Екіншісі, Филипповтың туындысы, он қағиданы қайта жазу болды, онда әртүрлі көтеріліс әрекеттері Құдайдың еркіне сай келеді деп сипатталды. Мақалаларды литографиямен көбейту жоспарланғанда Палм мен Дуров шеңберді жалғастыру туралы алаңдады, соның салдарынан оның қызметі тоқтап қалды. Петрошевский бұл жоспарды естіген соң, ол да қарсылық білдірді, көтеріліс деспотизмге алып келуі мүмкін екенін және сот реформасы олардың басты мақсаты болуы керек деп мәлімдеді. Бұл қақтығыс шеңберде белсенділер мен орташа топтардың арасындағы айқын жікке себеп болды.

Белинскийдің Гогольге жазған хаты

Петрашевский шеңберімен байланысты ең белгілі жазушылардың екеуі – Валерий Майков пен Виссарион Белинский, оның таратылуына дейін қайтыс болды. Майков Петрасшевскийге өте жақын болды және Кирилловтың "Шетел сөздерінің сөздігі" атты еңбегін құрастыруға зор үлес қосты, ол сот процесіндегі қылмыстық дәлелдердің бір бөлігіне айналды. "Гогольге хат" авторы Белинский қауіпті қылмыскер ретінде қарастырылар еді, себебі Петрасшевский шеңберінің көптеген мүшелерінің жалғыз кінәсі – осы хаттың мәтінін таратуға қатысқандығы. Бұл хат Николай Гогольдің автократияға және Ресей православие шіркеуіне адалдығын қызыл жолмен сынап, жазғырды. Мысалы, шіркеу "әрқашан да зорлық-зомбылықтың тірегі және оның құлы болды" деп мәлімдеді. Достоевский бұл хатты оқып берді, ол шеңбердегі тереңдейтін дау-жанжалдардан асып, жалпы мақұлдау мен құштарлықты тудырды. Филиппов пен Момбелли одан көшірмелер жасап, таратуға кірісті, бірақ Петрасшевский тағы да шаруалар үшін ең дұрыс жол – сот реформасы екенін айтып, жағдайдың ушығуына тыйыс салуға тырысты.

Тұтқындау және сотталу

Белинскийдің хатына арналған мәжілістерден кейін көп ұзамай тұтқындаулар басталды. Хатпен байланысы барлардың бәрі қатал жазаланды, кейбіреулері оны жариялауға қатысқандар туралы 'хабарлама бермегені' үшін ғана. Олардың арасында ақын Плещеев те болды, ол сот шешімі бойынша "Белинскийдің хатын таратуы үшін мемлекеттік барлық құқықтарынан айырылып, 4 жылға зауыттарда қажырлы еңбекке жіберілді". Кейбір мүшелері қудалаудан құтылды. Олардың қатарында В. А. Энгель (кейін Герценнің "Полярлық жұлдыз" басылымына белсенді қатысқан), Достоевскийдің ағалары Андрей мен Михаил (олар осыратушы материалдарды жариялауға қарсы болған), танымал славянофильдік теоретик Николай Данилевский, жазушы Михаил Салтыков-Щедрин және ақын Аполлон Майков (Валерианның інісі) болды. 1849 жылдың 22 сәуірінде тұтқындалғаннан кейін, топ мүшелері алдымен Петр мен Павел бекінісінде ұсталды. Генерал Набоков басқарған тергеу комиссиясы тұтқындарды Антонелли ұсынған мәліметтер және тұтқындау кезінде тәркіленген құжаттар негізінде жеке-жеке тексерді. Сот азаматтық емес, әскери заң бойынша өтуі керек еді. Бастапқыда тұтқындалған алпыс адамның он бесiн атуға кесті, ал қалғандары қажырлы еңбекке және жер аударуға жіберілді. Жоғарғы әскери сот, Бас аудиторлық, шешімді қайта қарап, сот қатесі жасалғанын және қалған тұтқындардың барлығын өлім жазасына кесу керектігін шешті. Бірақ, үкімді патшаға жібергенде, олар кешірім сұрап, жеңіл жазалардың тізімін қосты.

Шынайы жазалау және жер аударылу

Патша жеңілдетілген жазаларға келісті, бірақ жазалау рәсімін толық аяқтағаннан кейін ғана тұтқындарға олардың өмірі императорлық кешіріммен сақталғанын хабарлауды қатаң тапсырды. 22 желтоқсан күні таңертең тұтқындар ешқандай түсіндірме берілмей, камераларынан алынып, Семоновский алаңына жеткізілді. Оларға өлім жазасы – ату арқылы жазалануы жарияланды, ал алғашқы үш тұтқын – Петрашевский, Момбелли және Григорьев қолға түсіріліп, ату отрядының алдында тіреуге байланды. Бір минут өткен соң, кері шегінуді білдіретін барабан соғылысы естілді және сарбаздар мылтықтарын түсірді. Түрмеде психикалық тұрақсыздық белгілерін көрсеткен Григорьев толығымен санасын жоғалтып, қалған өмірін көмекке мұқтаж психикалық науқас ретінде өткізді. Келесі кезекте тұрған Достоевский жиырма жылдан кейін «Идіот» романында осы оқиғаны еске алды: «Оны бірден қамтитын жаңа нәрсеге деген белгісіздік пен жирену сезімі қорқынышты еді». Патшаның кешірімін және жеңілдетілген жазаларын әкелген адъютант келді. Тұтқындардың бастарына қылыштар сындырылды, осылайша олардың енді азаматтық өмірге қатысуына тыйым салынғанын білдірді. Олар тізбекке бұғауланып, Сибірге тасымалдауға дайындық басталды. Төрт-алты жыл түрмеде жазасын өтегеннен және қажырлы еңбек еткеннен кейін, тұтқындардың жазалары жер аударылуға және әскерде қызмет етуге ауыстырылды. Сібірге жер аударылған және қазақ даласына көшірілген осы топтың мүшелері жаңа ғана қалыптасып келе жатқан қазақ зиялыларына әсер етті. Достоевскийдің жер аударылу кезіндегі ең белгілі әңгімелесушілерінің бірі – қазақ ғалымы және әскери офицері Шоқан Уәлиханов болды. Шпешнев 1857 жылдан 1859 жылға дейін Иркутскіде газет шығарды. Кейбіреулері, мысалы, Петрашевский жер аударылуда қайтыс болды, бірақ Спешнев пен Достоевскийге 1859 жылдың соңында, кеткеніне дәл он жыл өткен соң, Санкт-Петербургқа оралуға рұқсат берілді. 1860 жылы Достоевский «Өлілер үйінен жазбалар» романын жариялады, ол оның каторга мен жер аударылудағы тәжірибесіне негізделген. 1871 жылы ол «Жындылар» романын шығарды, ол біршама дәрежеде Петрашевский үйірмесімен және Шпешневтің құпия қоғамымен байланысты тәжірибесіне негізделген. Романның басты кейіпкері Николай Ставрогин Шпешневтің прототипі болды.