Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Петрошевский шеңбері – 1840 жылдары Санкт-Петербургтегі прогрессивті ойлы зиялылардың орыс әдеби талқылау тобы. Оны француз утопиялық социалисі Шарль Фурье ізбасары Михаил Петрашевский ұйымдастырды. Оның құрамында жазушылар, мұғалімдер, студенттер, кіші мемлекеттік қызметкерлер және әскери офицерлер болды. Саяси көзқарастары әртүрлі болғанымен, көпшілігі патшалық автократия мен Ресейдегі крепостнойлыққа қарсы болды. Бұл шеңбердің мақсаты – ғасыр басында құрылған Любомудри тобы сияқты, патша Николай І-нің императорлық үкіметі ресми түрде тыйым салған Батыс философиясы мен әдебиетін талқылау еді. Шеңбермен байланысы бар адамдардың арасында жазушылар Достоевский мен Салтыков-Щедрин, ақындар Алексей Плещеев, Аполлон Майков және Тарас Шевченко болды. 1848 жылғы төңкерістердің Ресейге таралуынан алаңдаған Николай І, Петрошевский шеңбері сияқты ұйымдарда үлкен қауіп көріп, оларды қадағалаған. 1849 жылы шеңбер мүшелері тұтқындалып, түрмеге қамалды. Көптеген тұтқындар, Достоевский де солардың арасында, Семенов алаңына өлім жазасын оқуға жіберілді. Олар алаңда атуды күтіп тұрғанда, хабаршы кешірім туралы бұйрықпен келіп, орындалуын тоқтатты. Бұл патшаның алдын ала жоспарланған қасақана алдауының бір бөлігі болды – ол генерал-адъютант Сумароковқа өлім жазасын түрме жазасына ауыстыру туралы хат дайындаған еді. Кейбір тұтқындар Сібірге, ал қалғандары түрмеге жіберілді. Достоевскийдің сегіз жылдық жазасы кейін Николай І-нің бұйрығымен төрт жылға дейін қысқартылды.
The Petrashevsky Circle was a Russian literary discussion group of progressive minded intellectuals in St. Petersburg in the 1840s. It was organized by Mikhail Petrashevsky, a follower of the French utopian socialist Charles Fourier. Among the members were writers, teachers, students, minor government officials and army officers. While differing in political views, most of them were opponents of the tsarist autocracy and Russian serfdom. Like that of the Lyubomudry group founded earlier in the century, the purpose of the circle was to discuss Western philosophy and literature that was officially banned by the Imperial government of Tsar Nicholas I. Among those connected to the circle were the writers Dostoevsky and Saltykov Shchedrin, and the poets Aleksey Pleshcheyev, Apollon Maikov, and Taras Shevchenko. Nicholas I, alarmed at the prospect of the revolutions of 1848 spreading to Russia, saw great danger in organisations like the Petrashevsky Circle. In 1849, members of the Circle were arrested and imprisoned. A large group of prisoners, Dostoevsky among them, were sent to Semyonov Place for execution. As they stood in the square waiting to be shot, a messenger interrupted the proceedings with notice of a reprieve. As part of a pre planned intentional deception, the Tsar had prepared a letter to general adjutant Sumarokov, commuting the death sentences to incarceration. Some of the prisoners were sent to Siberia, others to prisons. Dostoevsky's eight year sentence was later reduced to four years by Nicholas I.
Доңғалақтың пайда болуы және қызметі
1840-шы жылдардың басында Петрашевский Санкт-Петербург университетінде Виктор Порошиннің социалистік жүйелер туралы лекцияларына қатысты. Ол Чарльз Фурьедің утопиялық идеяларына қатты әсерленді және «өзін жаңа сенімін таратуға арнады». Ол тыйым салынған кітаптардан үлкен кітапхана жинауға кірісіп, жаңа идеяларды талқылау үшін достарын шақырды. 1845 жылға қарай топ едәуір өсті, ал Петрашевский Петербургтың әлеуметтік және интелектуалдық өмірінде белгілі бір тұлғаға айналды. Достоевский 1847 жылы Петрашевскийдің «жұмалық» жиындарына қатыса бастады, сол кезде ол бұл талқылауларды ешқандай құпия жоспарлары жоқ, қарапайым әлеуметтік кездесулер деп есептеді. Гегель мен Фейербахтың ықпалындағы атеист социалистерден бастап, терең діншіл ақындар мен әдебиетшілерге дейін түрлі көзқарастар болды, бірақ барлығының ортақ ниеті – орыс қоғамындағы еркіндіктің артуы және орыс шаруаларының құлдыққа түсуіне қарсы күшті оппозиция еді. Николай патша да құлдықты жоқ деп мәлімдегендіктен, сол кезде саяси құпия жоспарлар туралы көп ойланбады. Бірақ 1848 жылғы Еуропадағы төңкерістерден кейін жағдай өзгерді, себебі онда болып жатқан әлеуметтік өзгерістер Ресейдегі билеуші топтар тарапынан қатаң түрде тоқтатылатыны анық болды. Топқа мүшелердің саны артты, ал талқылаулар күрделірек, ресмиленген және құпияға толы болды. Өзінің дәстүрлі нанымдарға қарсы шығуымен әрдайым мақтанған Петрашевский біраз уақыттан бері құпия полицияның қызығушылығын тудырған еді, бірақ енді оны қатаң бақылауға алуға шешім қабылдады. 1849 жылдың қаңтарында Антонелли атты агент Петрашевскийдің бөліміне орналастырылып, оның сенімін жеңіп алды, топтың жиындарына қатыса бастады және жоғары лауазымды тұлғаларға есеп берді.
In the early 1840s, Petrashevsky had attended Viktor Poroshin's lectures on socialist systems at the University of St Petersburg. He was particularly impressed by the utopian ideas of Charles Fourier, and "devoted himself to propagating his new faith". He began accumulating a large library of forbidden books and invited friends to visit for the purpose of discussing the new ideas. By 1845 the circle had grown considerably, and Petrashevsky became a well known figure in Petersburg social and intellectual life. Dostoevsky began attending the Petrashevsky 'Fridays' in 1847, at the time seeing the discussions as ordinary social occasions with nothing particularly conspiratorial about them. There was a wide diversity of points of view, from atheistic socialists influenced by Hegel and Feuerbach to deeply religious poets and literary artists, but all held in common a desire for greater freedom in Russian social life and a passionate opposition to the enslaved status of the Russian peasantry. As Tsar Nicholas had made it clear that he too opposed enslavement, there was not much sense of political conspiracy in the circle at that time. That changed after the 1848 revolutions in Europe, when it became apparent that the kinds of social transformation occurring there would be aggressively stifled by the ruling classes in Russia. Membership of the circle increased, but discussions became more serious, formal and secretive. Petrashevsky, who had always tended to flaunt his iconoclasm, had for some time been a person of interest to the secret police, but they now decided to place him under close surveillance. An agent, Antonelli, was deployed in Petrashevsky's department in January 1849, ingratiated himself, began attending the meetings of the circle and reported to his superiors.
Спешневтің құпия қоғамы
Үкіметтің алаңдаушылығы негізсіз емес еді. 1848 жылдың басында жұма күндеріне қатыса бастаған аристократ Николай Спешнев, социалистік мақсатты кез келген жолмен, тіпті терроризмді де қолдана отырып, ілгерілетуді қатысты қолдады және шеңбер ішінде өзінің құпия қоғамын құруға тырысты. Спешнев пікірінше, құпия қоғам үшін үш әдіс – инфильтрация, пропаганда және бүлік болуы керек. Ол Петрашевскиймен бірге Сибірдің харизматикалық тұлғасы Рафаэль Черносвитовпен қарулы көтерілістер мүмкіндігін талқылап кездесулер өткізді. Спешневтің серігі, армия лейтенанты Николай Момбелли, үкіметтік шараларға қарсы тұру үшін бюрократияға ұйымдасқан түрде ену идеясын талқылаған бірнеше әңгіме бастады. Момбелли барлық мүшелер өмірбаян жазбасын ұсынуын және сатқындарды жазалауды ұсынды. Петрашевский әңгімелерге қатысқан болса да, зорлық-зомбылыққа құрылған әдістерді қабылдауға үнемі қарсылық көрсетті. Сондықтан Спешнев онысыз қоғамды құруды жалғастырды және Достоевскийді қоса алғанда, бірқатар талантты мүшелерді қабылдауға қол жеткізді. Топ нақты әрекет етпесе де, Достоевский «ниеттегі қастандық» бар екеніне күмәнданбады, ол қазіргі тәртіпке наразылықты күшейту және діни диссиденттер мен крепостнойлар сияқты наразы топтармен байланыс орнатуды қамтыды. Оның тұтқындалғаннан кейін қағаздарынан қол қоюшы орталық комитетке адалдық серт беруді және мақсатқа жету үшін қажет деп саналған кез келген зорлық шараларын орындауға дайын екенін уәделеуді көздейтін «адалдыққа ант» прототипі табылды. Спешневтің құпия қоғамы билік органдарына ешқашан белгілі болған жоқ, бірақ азаптау қорқынышымен Петрашевский шеңберіндегі бастапқы талқылауларды мойындады.
The government's concerns were not without foundation. The aristocrat Nikolay Speshnev, who began attending the Fridays in early 1848, was resolutely in favour of promoting the socialist cause by any means possible, including terrorism, and sought to form his own secret society within the circle. According to Speshnev, infiltration, propaganda and revolt should be the three methods of illegal action for a secret society. He and Petrashevsky held meetings with a charismatic Siberian figure, Rafael Chernosvitov, to discuss the possibility of co ordinated armed revolts. Speshnev's associate, the army lieutenant Nikolay Mombelli, initiated a series of conversations promoting the idea of organised infiltration of the bureaucracy to counter government measures. Mombelli suggested that all members should submit their biography and that traitors be executed. Petrashevsky, though party to the conversations, consistently urged against the adoption of violent methods. Speshnev, therefore, continued the formation of the society without him and succeeded in recruiting a number of talented members, including Dostoevsky. Although no real action was taken by the group, Dostoevsky had no doubt that there was a "conspiracy in intent", which included promoting dissatisfaction with the current order and establishing connections with already discontented groups such as religious dissidents and serfs. Found among Speshnev's papers after his arrest was a prototype "oath of allegiance" in which the signer would pledge obedience to a central committee and a willingness to be available at any time for whatever violent means were deemed necessary for the success of the cause. Speshnev's secret society was never discovered by the authorities, but under threat of torture he confessed to the original discussions within the Petrashevsky Circle.
Палм-Дюров шеңбері
Дөңгелек өскен сайын бірнеше серіктес топтар құрылды, олардың ең танымалсы – жазушылар Александр Палм мен Сергей Дуровтың ортақ пәтерінде жиналған Палм-Дуров шеңбері. Достоевскийдің сөзіне қарағанда, бұл топтың бастапқы мақсаты әдеби альманах жариялау болған. Шпешневтің ізбасары Павел Филиппов оларды үкіметке қарсы насихатты белсенді түрде өндіруге және таратуға көндірді, нәтижесінде осы сияқты екі жұмыс жасалды, екеуі де кейін полицияның қолына тиді. Біріншісі – «Әскердің сөйлесуі» атты очерк, ол Франциядағы халық көтерілісін шаруаларға бағытталған үгіт ретінде бейнеледі, және оны Шпешневтің тағы бір серіктесі, әскери офицер Николай Григорьев жазған. Екіншісі, Филипповтың туындысы, он қағиданы қайта жазу болды, онда әртүрлі көтеріліс әрекеттері Құдайдың еркіне сай келеді деп сипатталды. Мақалаларды литографиямен көбейту жоспарланғанда Палм мен Дуров шеңберді жалғастыру туралы алаңдады, соның салдарынан оның қызметі тоқтап қалды. Петрошевский бұл жоспарды естіген соң, ол да қарсылық білдірді, көтеріліс деспотизмге алып келуі мүмкін екенін және сот реформасы олардың басты мақсаты болуы керек деп мәлімдеді. Бұл қақтығыс шеңберде белсенділер мен орташа топтардың арасындағы айқын жікке себеп болды.
The growth of the circle led to the formation of a number of satellite groups, most notably the Palm Durov Circle which met at the shared apartment of the writers Alexander Palm and Sergey Durov. According to Dostoevsky, the original purpose of this group had been to publish a literary almanac. Speshnev follower Pavel Filippov convinced them to actively produce and distribute anti government propaganda, and two works of this kind were in fact produced, both of which were later discovered by the police. The first—a sketch entitled "A Soldier's conversation"—was an exhortation of the popular uprising in France aimed at a peasant audience, and was written by another Speshnev associate, the army officer Nikolay Grigoryev. The second, by Filippov, was a rewriting of the Ten Commandments that characterized various acts of revolt against oppression as being in conformity with the will of God. When a plan was made to reproduce the articles on a lithograph, Palm and Durov became anxious about continuing the circle, and its activities wound down. When Petrashevsky heard about the plans he too voiced his opposition, arguing that revolts could lead to despotism and that judicial reform should be their primary goal. The conflict brought into the open a clear division in the circle between activists and moderates.
Белинскийдің Гогольге жазған хаты
Петрашевский шеңберімен байланысты ең белгілі жазушылардың екеуі – Валерий Майков пен Виссарион Белинский, оның таратылуына дейін қайтыс болды. Майков Петрасшевскийге өте жақын болды және Кирилловтың "Шетел сөздерінің сөздігі" атты еңбегін құрастыруға зор үлес қосты, ол сот процесіндегі қылмыстық дәлелдердің бір бөлігіне айналды. "Гогольге хат" авторы Белинский қауіпті қылмыскер ретінде қарастырылар еді, себебі Петрасшевский шеңберінің көптеген мүшелерінің жалғыз кінәсі – осы хаттың мәтінін таратуға қатысқандығы. Бұл хат Николай Гогольдің автократияға және Ресей православие шіркеуіне адалдығын қызыл жолмен сынап, жазғырды. Мысалы, шіркеу "әрқашан да зорлық-зомбылықтың тірегі және оның құлы болды" деп мәлімдеді. Достоевский бұл хатты оқып берді, ол шеңбердегі тереңдейтін дау-жанжалдардан асып, жалпы мақұлдау мен құштарлықты тудырды. Филиппов пен Момбелли одан көшірмелер жасап, таратуға кірісті, бірақ Петрасшевский тағы да шаруалар үшін ең дұрыс жол – сот реформасы екенін айтып, жағдайдың ушығуына тыйыс салуға тырысты.
Two of the best known writers associated with the Petrashevsky Circle, Valerian Maykov and Vissarion Belinsky, died before it was broken. Maykov was very close to Petrashevsky and took a large part in the compilation of Kirillov's work Dictionary of Foreign Words, which became part of the corpus delicti of the trial process. Belinsky, the author of Letter to Gogol, would have been classified as a dangerous criminal since many of the Petrashevsky Circle members' only fault had been participation in the dissemination of the text of the letter. The letter was a passionate and extreme denunciation of Nikolai Gogol's loyalty to the autocracy and the Russian Orthodox Church. It claimed, for example, that the church "has always served as the prop of the knout and the servant of despotism." The letter was read aloud by Dostoevsky and produced a response of universal approval and excitement that transcended the deepening divisions within the circle. Filippov and Mombelli made copies and began distributing them, but Petrashevsky again tried to calm the rising sense of urgency by insisting that judicial reform was the best way forward for the peasantry.
Тұтқындау және сотталу
Белинскийдің хатына арналған мәжілістерден кейін көп ұзамай тұтқындаулар басталды. Хатпен байланысы барлардың бәрі қатал жазаланды, кейбіреулері оны жариялауға қатысқандар туралы 'хабарлама бермегені' үшін ғана. Олардың арасында ақын Плещеев те болды, ол сот шешімі бойынша "Белинскийдің хатын таратуы үшін мемлекеттік барлық құқықтарынан айырылып, 4 жылға зауыттарда қажырлы еңбекке жіберілді". Кейбір мүшелері қудалаудан құтылды. Олардың қатарында В. А. Энгель (кейін Герценнің "Полярлық жұлдыз" басылымына белсенді қатысқан), Достоевскийдің ағалары Андрей мен Михаил (олар осыратушы материалдарды жариялауға қарсы болған), танымал славянофильдік теоретик Николай Данилевский, жазушы Михаил Салтыков-Щедрин және ақын Аполлон Майков (Валерианның інісі) болды. 1849 жылдың 22 сәуірінде тұтқындалғаннан кейін, топ мүшелері алдымен Петр мен Павел бекінісінде ұсталды. Генерал Набоков басқарған тергеу комиссиясы тұтқындарды Антонелли ұсынған мәліметтер және тұтқындау кезінде тәркіленген құжаттар негізінде жеке-жеке тексерді. Сот азаматтық емес, әскери заң бойынша өтуі керек еді. Бастапқыда тұтқындалған алпыс адамның он бесiн атуға кесті, ал қалғандары қажырлы еңбекке және жер аударуға жіберілді. Жоғарғы әскери сот, Бас аудиторлық, шешімді қайта қарап, сот қатесі жасалғанын және қалған тұтқындардың барлығын өлім жазасына кесу керектігін шешті. Бірақ, үкімді патшаға жібергенде, олар кешірім сұрап, жеңіл жазалардың тізімін қосты.
Shortly after the meetings centering on Belinsky's letter, the arrests began. All those associated with the letter were treated harshly, some merely for 'failure to report' on those who took part in publishing it. Among these was the poet Pleshcheyev who, according to the verdict, "for distributing Belinsky's letter, was deprived of all rights of the state and sent to hard labor in factories for 4 years." Some members escaped prosecution. These included V. A. Èngel (later an active participant in Herzen's Polar Star), Dostoevsky's brothers Andrey and Mikhail (who had strenuously opposed the publication of provocative material), well known Slavophile theorist Nikolai Danilevsky, writer Mikhail Saltykov Shchedrin, and the poet Apollon Maykov (Valerian's brother). After the arrests on April 22, 1849, the members of the circle were at first detained at the Peter and Paul Fortress. The Commission of Inquiry headed by General Nabokov questioned the prisoners individually on the basis of information supplied by Antonelli, and documents confiscated at the time of the arrest. The trial was to take place according to military law rather than the far more lenient civil law. Of the sixty men originally arrested, fifteen were sentenced to execution by firing squad, others to hard labour and exile. Reviewing the decision the highest military court, the General Auditariat, ruled that a judicial error had been made and that all the remaining prisoners should be executed. However, when submitting the sentence to the Tsar they included a plea for mercy and a list of lesser sentences.
Шынайы жазалау және жер аударылу
Патша жеңілдетілген жазаларға келісті, бірақ жазалау рәсімін толық аяқтағаннан кейін ғана тұтқындарға олардың өмірі императорлық кешіріммен сақталғанын хабарлауды қатаң тапсырды. 22 желтоқсан күні таңертең тұтқындар ешқандай түсіндірме берілмей, камераларынан алынып, Семоновский алаңына жеткізілді. Оларға өлім жазасы – ату арқылы жазалануы жарияланды, ал алғашқы үш тұтқын – Петрашевский, Момбелли және Григорьев қолға түсіріліп, ату отрядының алдында тіреуге байланды. Бір минут өткен соң, кері шегінуді білдіретін барабан соғылысы естілді және сарбаздар мылтықтарын түсірді. Түрмеде психикалық тұрақсыздық белгілерін көрсеткен Григорьев толығымен санасын жоғалтып, қалған өмірін көмекке мұқтаж психикалық науқас ретінде өткізді. Келесі кезекте тұрған Достоевский жиырма жылдан кейін «Идіот» романында осы оқиғаны еске алды: «Оны бірден қамтитын жаңа нәрсеге деген белгісіздік пен жирену сезімі қорқынышты еді». Патшаның кешірімін және жеңілдетілген жазаларын әкелген адъютант келді. Тұтқындардың бастарына қылыштар сындырылды, осылайша олардың енді азаматтық өмірге қатысуына тыйым салынғанын білдірді. Олар тізбекке бұғауланып, Сибірге тасымалдауға дайындық басталды. Төрт-алты жыл түрмеде жазасын өтегеннен және қажырлы еңбек еткеннен кейін, тұтқындардың жазалары жер аударылуға және әскерде қызмет етуге ауыстырылды. Сібірге жер аударылған және қазақ даласына көшірілген осы топтың мүшелері жаңа ғана қалыптасып келе жатқан қазақ зиялыларына әсер етті. Достоевскийдің жер аударылу кезіндегі ең белгілі әңгімелесушілерінің бірі – қазақ ғалымы және әскери офицері Шоқан Уәлиханов болды. Шпешнев 1857 жылдан 1859 жылға дейін Иркутскіде газет шығарды. Кейбіреулері, мысалы, Петрашевский жер аударылуда қайтыс болды, бірақ Спешнев пен Достоевскийге 1859 жылдың соңында, кеткеніне дәл он жыл өткен соң, Санкт-Петербургқа оралуға рұқсат берілді. 1860 жылы Достоевский «Өлілер үйінен жазбалар» романын жариялады, ол оның каторга мен жер аударылудағы тәжірибесіне негізделген. 1871 жылы ол «Жындылар» романын шығарды, ол біршама дәрежеде Петрашевский үйірмесімен және Шпешневтің құпия қоғамымен байланысты тәжірибесіне негізделген. Романның басты кейіпкері Николай Ставрогин Шпешневтің прототипі болды.
The Tsar agreed to the lesser sentences, but gave explicit instructions that only after the entire ritual of preparation for execution had been completed should the prisoners be told that their lives had been spared by an act of imperial grace. On the morning of December 22 the prisoners were taken from their cells without explanation and transported to Semonovsky Square. The sentence of death by firing squad was read out over them, and the first three prisoners—Petrashevsky, Mombelli and Grigoryev—were seized and tied to stakes in front of the firing squad. A minute elapsed before the drum roll indicating retreat was heard and the soldiers lowered their rifles. Grigoryev, who in prison had been showing signs of derangement, completely lost his senses, and spent the remainder of his days as a helpless mental invalid. Dostoevsky, who had been next in line, recalled the experience twenty years later in The Idiot: "The uncertainty and feeling of aversion for the new thing which was going to overtake him immediately, was terrible". An aide de camp arrived carrying the Tsar's pardon and the commuted sentences. Swords were broken over the heads of the prisoners, signifying exclusion from civilian life henceforth. They were placed in shackles, and preparations began for their transport to Siberia. After serving four to six years of imprisonment and hard labour, the prisoners' sentences were commuted to exile and service in the army. The members of the circle exiled to Siberia and the Kazakh steppe influenced the nascent Kazakh intelligentsia. One of the most notable interlocutors of Dostoevsky during his time of exile was the Kazakh scholar and military officer Chokan Valikhanov. Speshnev edited a newspaper in Irkutsk from 1857 to 1859. Some, such as Petrashevsky, died in exile, but both Speshnev and Dostoevsky were allowed to return to Petersburg in late 1859, exactly ten years after their departure. In 1860 Dostoevsky published Notes From the House of the Dead, a novel based on his experiences in katorga and exile. In 1871 he published Demons, a novel that drew to some extent on his experiences with the Petrshevsky Circle and Speshnev's conspiratorial group. The central character of the novel, Nikolai Stavrogin, was inspired by Speshnev.