Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік шейіт (1613 жылы қайтыс болған)
Russian martyr (died 1613)
Иван Сусанин (; 1613 жылы қайтыс болған) – 17 ғасырдың басындағы Апат заманының Ресейдің ұлттық батыры және шейіті. Халық арасында кең тараған аңыз бойынша, патша Михаилды өлтіруді мақсат еткен польша әскерлері Сусанинді өздеріне жол көрсетуші ретінде жалдады. Сусанин оларды Ресей ормандары арқылы құпия жолмен бастап кетті, және одан кейін олардың ешқайсысы туралы хабар келген жоқ.
Ivan Susanin (; died 1613) was a Russian national hero and martyr of the early 17th century Time of Troubles. According to the popular legend, Polish troops seeking to kill Tsar Mikhail hired Susanin as a guide. Susanin persuaded them to take a secret path through the Russian forests, and neither they nor Susanin were ever heard from again.
Дәлел
1619 жылы Кострома маңындағы Домнино ауылынан Богдан Собинин патша Михаилдан Деревищи ауылының жартысын (Лит. Деревичи) алды. Патша жарғысына сәйкес, оған жерлер оның қайын атасы Иван Сусанинге сыйлық ретінде берілді, ол поляктарға патша отбасының қайда екенін жасырудан бас тартты. Бұл жаңадан құрылған аңыз, жақында патшаның жерлерін басып алған Литваға деген шаруалардың ашуын күшейту мақсатында жасалған. Келесі жарғылар (1641, 1691 және 1837 жылдарғы) 1619 жылғы жарғыдағы Иван Сусанин туралы мәліметтерді қайталап, оның "поляк және литвалықтармен тексерілгенін, ұлы патшаның қайда екенін білу үшін қатты және қасіретті азаптарға ұшырағанын, бірақ бәрін білсе де, қорлыққа төтеп беріп, ештеңе айтпағанын және осы үшін поляктар мен литвалықтардың аяусыз қырғанын" айтады. Сусаниннің өмірі мен өлімі туралы аңыз уақыт өте келе өзгерді. 19 ғасырдың басында жарғылар жаңадан пайда болған орыс тарихнамасының назарын аударды, Сусанин Ресейдің ұлттық батыры және орыс шаруаларының патшаға адалдығының символы деп жарияланды. Сусанин ресми түрде ұлттық батыр ретінде мойындалды және Михаил Глинканың 1836 жылғы "Цар үшін өмір" операсы сияқты өлеңдер мен операларда бейнеленді.
In 1619, Bogdan Sobinin from the village of Domnino, near Kostroma, received from Tsar Mikhail half of the village of Derevischi (Lith. Derevičiai). According to the extant royal charter, the lands were granted him to reward his father in law, Ivan Susanin, who supposedly refused to reveal to the Poles the location of the Tsar's family according to a newly created legend meant to increase the peasants hatred toward Lithuania whose lands the new Tsar had recently annexed. Subsequent charters (from 1641, 1691 and 1837) diligently repeat the 1619 charter's phrases about Ivan Susanin being "investigated by Polish and Lithuanian people and subjected to incredible and great tortures in order to learn the great tsar's whereabouts but, though aware of that and suffering incredible pains, saying nothing and in revenge for this being tortured to death by the Poles and Lithuanians". The legend of Susanin's life and death evolved over time. In the early 19th century, the charters attracted the attention of nascent Russian historiography, and Susanin was proclaimed a Russian national hero and a symbol of the Russian peasants' devotion to the tsar. Susanin was officially promoted as a national hero and commemorated in poems and operas, such as Mikhail Glinka's 1836 opera A Life for the Tsar.
Аңыз
Домнино ауылы Федор Романовтың әйелі, Михаил Романовтың анасы Ксения Шестоваға тиесілі болған. 1613 жылы Михаил Ресей тағына сайланғанда, Земский Собор князь Воротинскийді және басқа да бірнеше боярды Домнинода тұратын Михаилға оның сайланғаны туралы хабарлауға жіберді. Бірақ, көптеген поляк отрядтары әлі де Ресейді аралап жүрді. Олар жеңілісін мойындамай, Ресей тағына талапкер Зигмунд III Вазаны қолдады. Олардың бірі жаңалықты естіп, жас патшаны іздеп, өлтіру үшін Костромаға әскер жіберді. Домниноға қалай баруға болатынын білмей, олар жергілікті тұрғындардан жол сұрады. Ауылға жақын орман ішінде олар ағаш кесуші Иван Сусанинмен кездесті, ол оларды орман арқылы "қысқа жолмен" тікелей Михаил жасырынып жатқан Гипатий монастырына жеткізе алатынын айтты. Оның жауыздары Сусаниннің соңынан ерді және одан кейін ешкімнен хабар болмады. Сусанин оларды орманда соншалықты тереңге алып кетті деседі, олар жол табуға тырысып, ақпан айының аязды түнінде қаза тапты. Сусаниннің алдын ала, басқа жолмен жіберген күйеу баласы Михаилды ескертті, ал монахтар оны поляктардың келесі шабуылдарынан қорғады. Михаил патша болып тағайындалды, 32 жыл бойы Ресейді басқарды және Романовтар әулетін құрды.
The village of Domnino was owned by Xenia Shestova, the wife of Fyodor Romanov and the mother of Mikhail Romanov. Upon Mikhail's election to the Russian throne in 1613, the Zemsky Sobor sent Prince Vorotynsky and several other boyars to inform Mikhail, who lived in Domnino, about his election. Many Polish detachments still roamed Russia, however. They supported Sigismund III Vasa, who refused to accept his defeat and still claimed the Russian throne. One of them discovered the news and sent troops to Kostroma to find and to kill the young tsar. It is said that they were unsure of the road to Domnino and so they started to ask locals for directions. In woods near the village, they met a logger, Ivan Susanin, who promised to take them via a "shortcut" through a forest directly to the Hypatian Monastery, where Mikhail was apparently hiding. His enemies followed Susanin and were never heard from again. It is presumed that Susanin led them so deep into the forest that they could not find a way out and so they perished in the bitter cold February night. Susanin's son in law, whom Susanin had secretly sent ahead via a different route, warned Mikhail, and the monks concealed him from further Polish raids. Mikhail was crowned as tsar, ruled Russia for 32 years and founded the Romanov dynasty.
Мұра
Иван Сусанин туралы әңгімелер мен бейнелер көптеген суретшілерді, композиторларды және жазушыларды, әсіресе Ресей империясында шабыттандырды. Кондратий Рылеев Сусаниннің ерліктерін өлеңінде жырлады, ал Михаил Глинка халықаралық деңгейде танымал алғашқы орыс операларының бірін – «Иван Сусанин» немесе «Цар үшін өмір» деп жазды. Операның бастапқы атауы «Иван Сусанин» болуы тиіс еді, бірақ Николай I репетицияға келгенде Глинка оны «Цар үшін өмір» деп өзгертті. Бұл атау Ресей империясында Революцияға дейін сақталды, содан кейін «Иван Сусанин» атауына қайта оралды. Операның ашық монархиялық либреттосы кеңес идеологиясына сәйкес өңделді. Чайковскийдің 1812 жылғы финалындағы патша әнұранының мелодиясы Глинка операсынан алынған «Славься, славься, святая Русь!» (Даңқ, даңқ саған, қасиетті Ресей!) хорымен ауыстырылды. 1838 жылы Николай I Кострома қаласында Сусанинге ескерткіш орнатуға бұйрық берді, бірақ оны большевиктер қиратты, себебі ескерткіште патшаның мүсіні болды, бұл оларды ренжітті. Кейін олар батырға тағы бір ескерткіш орнатты. Николайдың режиміне қарсы болған тарихшы Николай Костомаров 1612 жылы Михаил Романовтың Домнинода емес, Ипатьев монастырында тұрғандығын айтып, аңыздың тарихи дұрыстығына күмән тудырды. Оның аргументтерін Михаил Погодин мен Сергей Соловьев сияқты консервативті ғалымдар жоққа шығарды. «Сусанин» есімі орыс тілінде жол көрсетуді уәде етіп, бірақ соңында жолды білмейтін адамды бейнелейтін ирониялық клишеге айналды. Мұндай жағдайларда қолданылатын белгілі бір халық лимеригі бар, оны шамамен былай аударуға болады: «Иван Сусанин, біз қандай құрдымға түстік? – Сенің қамыңды көрсін! Мен орманды өз алақанымдай білемін деп ойладым!» Глинканың «Цар үшін өмір» операсы Романовтардың 300 жылдығын тойлау кезінде жиі орындалды. Ол Мариинский театрында өткен гала-концертте қойылды.
Stories and images of Ivan Susanin as an iconic Russian patriot inspired many artists, composers and writers, especially in the Russian Empire. Kondraty Ryleyev glorified Susanin's exploits in a poem, and Mikhail Glinka wrote one of the first Russian operas of international renown, "Ivan Susanin", or "A Life for the Tsar". The opera's original title was to be "Ivan Susanin", after the hero, but when Nicholas I attended a rehearsal, Glinka changed the title to "A Life for the Tsar" as an ingratiating gesture. That title was retained in the Russian Empire until the Russian Revolution, when it reverted to "Ivan Susanin". The opera's openly monarchist libretto was edited to comply with Soviet ideology. The tsar's anthem melody on Tchaikovsky's 1812 finale was, in turn, replaced by the chorus "Glory, glory to you, holy Rus'!" (Славься, славься, святая Русь! ), from Glinka's opera. In 1838, Nicholas I ordered a monument built to Susanin in Kostroma, but it was destroyed by the Bolsheviks, who were offended by statue of the tsar that the monument incorporated. Later, they erected another monument to the hero. Mykola Kostomarov, a historian opposed to Nicholas' regime, was the first to raise the issue of the legend's doubtful historicity because it was in the Ipatiev Monastery, not Domnino, that Mikhail Romanov lived in 1612. His arguments were dismissed by more orthodox scholars such as Mikhail Pogodin and Sergey Solovyov. The name "Susanin" has become an ironic cliché in the Russian language for a person who leads somewhere claiming to know the way but eventually proves not to. A famous folk limerick is quoted to invoke the cliche in such situations, which can be translated roughly as: "Ivan Susanin, in what godforsaken trap did we land? / Screw you! I thought I knew the forest like the back of my hand!" Glinka's opera A Life for the Tsar was featured heavily throughout the Romanov tercentenary celebrations. It was performed in a gala performance at Mariinsky Theatre,