Кіріспе
Мифологияны түсіндірудің рационализациялау әдісі – белгілі бір тірі адамның құдайға айналуы туралы талқылау.
Евгемеризм (/j//uː/'/h//iː//m//ər//ɪ//z//əm//, // //h//ɛ//m// /) – мифологияны түсіндіруге қатысты тәсіл, онда мифологиялық әңгімелер нақты тарихи оқиғалар немесе тұлғалардан туындаған деп есептеледі. Евгемеризмнің пікірінше, тарихи оқиғалар айтылып жеткізілгенде мифке айналады, оларға мәдени нормаларды көрсететін әшекейлер мен өзгерістер жиналады. Бұл тәсіл б.з.д. IV ғасырында өмір сүрген грек мифографы Евгемердің есімімен аталған. Миф әдебиетінің жаңағы әдебиеттерінде, мысалы, Бульфинчтің мифологиясында, евгемеризм мифологияның "тарихи теориясы" деп аталады. Евгемер мифологияны тарихи тұрғыдан түсіндіруге тырысқан алғашқы адам емес: евгемеристік көзқарастар Санхуниатон, Ксенофан, Геродот, Абдералық Геккатей және Эфор сияқты ертерек жазбаларда да кездеседі. Дегенмен, Евгемердің классикалық ақын Эннийге (б.з.д. 239 ж.) және қазіргі заманғы автор Антуан Баньерге (1673 ж.) тигізген ықпалы оны осы ойлау мектебінің негізін қалаушысы ретінде бекітті.
Euhemerism (/j//uː/'/h//iː//m//ər//ɪ//z//əm//, // //h//ɛ//m// /) is an approach to the interpretation of mythology in which mythological accounts are presumed to have originated from real historical events or personages. Euhemerism supposes that historical accounts become myths as they are exaggerated in the retelling, accumulating elaborations and alterations that reflect cultural mores. It was named for the Greek mythographer Euhemerus, who lived in the late 4th century BC. In the more recent literature of myth, such as Bulfinch's Mythology, euhemerism is termed the "historical theory" of mythology. Euhemerus was not the first to attempt to rationalize mythology in historical terms: euhemeristic views are found in earlier writings including those of Sanchuniathon, Xenophanes, Herodotus, Hecataeus of Abdera and Ephorus. However, the enduring influence of Euhemerus upon later thinkers such as the classical poet Ennius (b. 239 BC) and modern author Antoine Banier (b. 1673 AD) identified him as the traditional founder of this school of thought.
Тәңірлік ету
Еугемердің көзқарасы адамдарды, әсіресе патшаларды, құдайларға айналдыру, яғни қасиеттілікке көтеру дәстүріне қатысты болды. Көптеген мәдениеттерде патшалар құдайлар деңгейіне көтеріліп, құрметке ие болды және олардың өлімінен кейін, тіпті кейде билік кезінде де оларға табынушылық жасалды. Сиракузаның зұлым билеушісі Дион тірі кезінде-ақ құдай деп жарияланды, ал қазіргі ғалымдар оның қасиеттілікке көтерілуінің Еугемердің барлық құдайлардың пайда болуы туралы пікірлеріне әсер еткенін айтады. Еугемер грек және египеттік дәстүрлердің бірігіп, Селевкидтердің құдайландырылуы және Птолемейлердің "фараондануы" кезеңінде өмір сүрді.
Зевстің қабірі
Евхемер Зевстің Критіде қайтыс болған өлімге ұшыраған патша екенін және оның есімі жазылған жазумен оның қабірі әлі де сол жерде бар екенін айтты. Алайда, бұл талап Евхемерден туындаған жоқ, өйткені шамамен б.з.д. 600 жылы Кносстың Эпименидесі тұсында Критіде Зевс бір жерде Критіде жерленген деген жалпы пікір болған. Осы себепті криттіктер көбінесе атеисттер деп есептелді, ал Эпименид оларды жалғаншылар деп атады (Эпименид парадоксына қараңыз). Евхемердің мифологияға қатысты көзқарастарына қарсы шыққан Каллимах Зевстің Критідегі қабірі жасалма екенін, ол мәңгілік екенін дәлелдеді:
Каллимахтың Гимндеріне қатысты латынша сцилиум Зевстің қабірі туралы түсінік беруге тырысты. Сцилиумға сәйкес, қабірдің бастапқы жазуы: «Минос, Юпитердің ұлының қабірі» деп жазылған, бірақ уақыт өте келе «Минос, ұлының» деген сөздер тозып, тек «Юпитердің қабірі» ғана қалды. Бұл криттіктерді Зевс өлген және сол жерде жерленген деп ойлауға итермеледі. Евхемердің ықпалымен, біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Порфирий Пифагордың Критіде Зевстің қабірін тауып, қабір бетіне «Зан осы жерде өлді және жерленді, оны Зевс деп атайды» деген жазу жазғанын мәлімдеді. Варон да Зевстің қабірі туралы жазған.
Мәсіхшілер
Пайғамбарлыққа қарсы тұрған ерте христиандар, атап айтқанда, шіркеу әкелері, ескі діндердің құдайларының дұрыстығын жоққа шығару үшін еухемеризмді қабылдады. Еухемеризмнің ерте христиан жақтастарына тигізген пайдасын Александриялық Клименттің "Cohortatio ad gentes" еңбегіндегі қуанышты айғағымен түйіндеуге болады: "Сендерге сәжде ететіндердің бәрі де бір кезде сендер сияқты адамдар болған".
Даналық кітабы
Сүлейменнің даналығы кітабында, канонды емес кітаптың бірінде, құдайлардың пайда болуын эвхемеризм тұрғысынан түсіндіретін бір бөлім бар.
Ертедегі христиан апологеттері
Ертедегі христиан апологеттері еухемеризм аргументін қолданып, жалған мифологияның адам ойлап тапқан аңыздар жиынтығы екенін дәлелдеуге тырысты. Солтүстік Африкадан христиан дініне келген Киприан 247 жылы «Бұттардың әлсіздігі туралы» (De idolorum vanitate) атты қысқаша эссе жазды, онда еухемеристік ұстанымды ешқандай дәлелдеусіз қабылдайды. Киприан былай дейді: «Халықтың жалпы табынатын құдайлар – бұрын патшалар болған, содан кейін халқы оларды тірі кезінде еске алу үшін, тіпті өлгеннен кейін де құдай санап, табына бастады. Осыдан табыну орындары салынды, өлгендердің келбетін сақтау үшін мүсіндер жасалды, құрбандық шалынды және мерекелер тойланды. Осылайша, бастапқыда жұбаныш ретінде қабылданған рәсімдер киелі саналды». Киприан тікелей мысалдар келтіреді: Меликерт пен Левкотеяның қасиеттілікке көтерілуі; «Касторлар [Кастор мен Поллюкс] өмір сүру үшін кезекпен өледі», яғни олардың екеуі де күнделікті өмір мен өлімді бөліседі. «Кретте Юпитердің үңгірін көруге болады, оның қабірі көрсетілген», – дейді Киприан, Зевс пен Дионис есімдерін шатастырып, бірақ Миной үңгірлік культының үшінші ғасырда Критте әлі де бар екенін көрсетеді. Киприанның баяндамасында, пұтқа табынушылықтың сан алуандығын жоққа шығарып, жергілікті құдайлардың ерекшелігін атап өту үшін оның аргументі маңызды: «Осы себепті, әрбір ұлт пен провинцияда құдайлардың діні әртүрлі болып келеді, өйткені барлығы бір құдайға табынбайды, әрқайсысы өз ата-бабаларын ерекше құрметтейді». Евсевий өзінің «Хроникасында» еухемеризмді қолданып, вавилондық Баал құдайының құдайлық статусын алған билеуші екенін, ал Белус құдайының – бірінші ассириялық патша екенін дәлелдеді. Еухемеристік көзқарастар Тертуллианның («Бұтқа табыну туралы»), Марк Минуций Феликстің «Октавий» және Оригеннің еңбектерінде де кездеседі. Арнобийдің бесінші ғасырдағы пұтқа табынушылықты жоққа шығаруы, ақылға қонымды негіздерге сүйенгендіктен, Киприанның оқылымдарынан туындауы мүмкін, оның егжей-тегжейлі мазмұны кеңейтілген. Севильский Исидор, ерте ортағасырлық энциклопедияның ең ықпалды авторы, «Құдайлар туралы» (De diis gentium) тарауында көптеген мысалдар мен құдайлардың шежіресін түсіндіріп, Лактанцийден алынған принципті ұстанады: «Пұтпарастар құдай деп есептейтіндер бұрын жай ғана адамдар болған». Ол логикалық тұрғыдан ойлап, осы құдайлық тұлғаларды тарихтың алты кезеңіне орналастыруға тырысып, мифологиялық династияларды құрды. Исидордың еухемеристік бейілі Петрус Коместордың «Historia scholastica» (шамамен 1160 жылы жазылған) еңбегіне қосымшасында қасиетті тарихпен қатаң қатар қойылды, бұл Исидорды қысқартып, ежелгі аңыздардан алынған тұлғалар мен Ескі өсиеттің патриархтарының құдіретті рухтары арасындағы қатаң параллельдерді ұсынды. Мартин Брага «De correctione rusticorum» еңбегінде Нұхтың отбасынан аман қалған адамдардың пұтқа табынушылықты бастағанын, олар Құдайға емес, күн мен жұлдыздарға табына бастағанын жазды. Оның пікірінше, грек құдайлары – Нұхтың шын мәнінде болған ұрпақтары.
That those are no gods whom the common people worship, is known from this: they were formerly kings, who on account of their royal memory subsequently began to be adored by their people even in death. Thence temples were founded to them; thence images were sculptured to retain the countenances of the deceased by the likeness; and men sacrificed victims, and celebrated festal days, by way of giving them honour. Thence to posterity those rites became sacred, which at first had been adopted as a consolation. Cyprian proceeds directly to examples, the apotheosis of Melicertes and Leucothea; "The Castors [i. e. Castor and Pollux] die by turns, that they may live", a reference to the daily sharing back and forth of their immortality by the Heavenly Twins. "The cave of Jupiter is to be seen in Crete, and his sepulchre is shown", Cyprian says, confounding Zeus and Dionysus but showing that the Minoan cave cult was still alive in Crete in the third century AD. In his exposition, it is to Cyprian's argument to marginalize the syncretism of pagan belief, in order to emphasize the individual variety of local deities:
From this the religion of the gods is variously changed among individual nations and provinces, inasmuch as no one god is worshipped by all, but by each one the worship of its own ancestors is kept peculiar. Eusebius in his Chronicle employed euhemerism to argue the Babylonian God Baʿal was a deified ruler and that the god Belus was the first Assyrian king. Euhemeristic views are found expressed also in Tertullian (De idololatria), the Octavius of Marcus Minucius Felix and in Origen. Arnobius' dismissal of paganism in the fifth century, on rationalizing grounds, may have depended on a reading of Cyprian, with the details enormously expanded. Isidore of Seville, compiler of the most influential early medieval encyclopedia, devoted a chapter De diis gentium to elucidating, with numerous examples and elaborated genealogies of gods, the principle drawn from Lactantius, Quos pagani deos asserunt, homines olim fuisse produntur ("Those whom pagans claim to be gods were once mere men"). Elaborating logically, he attempted to place these deified men in the six great periods of history as he divided it, and created mythological dynasties. Isidore's euhemeristic bent was codified in a rigid parallel with sacred history in Petrus Comestor's appendix to his much translated Historia scholastica (written c. 1160), further condensing Isidore to provide strict parallels of figures from the pagan legend, as it was now viewed in historicised narrative, and the mighty human spirits of the patriarchs of the Old Testament. Martin of Braga, in his De correctione rusticorum, wrote that idolatry stemmed from post deluge survivors of Noah's family, who began to worship the sun and stars instead of God. In his view, the Greek gods were deified descendants of Noah who were once real personages.
Орта ғасырлар
Орта ғасырлардағы христиан жазушылары эухемеризмді қабылдауын жалғастырды, мысалы Винсент Бове, Петрус Коместор, Роджер Бэкон және Годфри Витербо. "Шын мәнінде, осы кезеңде христиан ақтаушылары рационалист грек философтарының көзқарастарын қабылдады және эллиндік құдайлардың қарапайым шығу тегін түсіндіру мақсатын эухемеризм арқылы жүзеге асырды. Эухемеризмді екі жолмен қарапайым түсіндіруге болады: біріншісі, эухемеризмнің ең қатаң мағынасында, ол Эухемердің «Hiera Anagraphe» еңбегіндегі Панхайяға және Сатурн мен Уран әулетінің тарихилығына қатысты белгілі көзқарастарын көрсететін қозғалыс ретінде. Бұл көзқарастардың негізгі деректері – Лактанций мен Диодордың жеткізілген жазбалары; немесе екіншісі, кең мағынада, барлық эллиндік құдайлар мен батырлардың дүниелік шығу тегін, олардың өмір сүрген адамдар екенін түсіндіруге тырысқан рационалистік қозғалыс ретінде". Басқа заманауи теоретиктер эухемеризмді "орта ғасырлардағы адамдардың санасында қалыптасқан классикалық пұтқа табынушылықтың тақырыбы деп атады, бұл ежелгі гректер мен римдіктер көп жағдайда өздерінен жоғары болғанын түсіну арқылы дамыды, бірақ олар діни сенімдерінде қателік жасады. Орта ғасырдағы ағылшын тіліндегі маңызды жазбаларды және ағылшын тілінен басқа әдебиеттерді жан-жақты зерттеу көрсетіп тұр, орта ғасырлардағы адамдар әдеттегі құдайларды тек қиял өнімдері деп санамады, керісінше, олардың нақты болған немесе болған, кейде нақты күшке ие болған тұлғаларға сенді" (Джон Дэниел Кук).
Қазіргі әлемде
Мифологияның эвгемеристік түсіндірмелері 16 ғасырдан бастап, қазіргі заманға дейін жалғасты. 1711 жылы француз тарихшысы Антуан Банье өзінің «Мифология және жұмбақтар, тарих арқылы түсіндірілген» («Mythologie et la fable expliqués par l'histoire») еңбегінде грек мифологиясын эвгемеристік тұрғысынан қарастырып, нақты дәлелдер келтірді. Джейкоб Брайанттың «Ежелгі мифологияның жаңа жүйесі немесе талдауы» (1744) – бұл кезеңдегі эвгемеризм туралы маңызды еңбектердің бірі болды, бірақ ол оны Киелі кітап негізінде дәлелдеді. 19 ғасырдың басында Джордж Стэнли Фабер де Киелі кітапты зерттеуші болды. Оның «Пұтқа табынудың шығу тегі» (1816) атты еңбегінде барлық пұтқа табынушы халықтар бір құдайға табынып, олардың барлығы қасиетті тұлғалар екендігі айтылды. Киелі кітаптан тыс әдебиеттердегі кейбір археологтар эвгемеристік көзқарастарды қабылдады, себебі мифтер археологиялық жағдайларды растауға көмектесетінін анықтады. Генрих Шлиманн 19 ғасырдың белгілі археологы, ол мифтерде тарихи шындықтар жатқанын айтты. Шлиман Гомердің еңбектеріндегі орындар мен кейіпкерлердің тарихи жағдайына сенді. Ол Трояны қазып, грек мифологиясындағы кейбір тұлғаларға қатысты артефактілерді тапқанын мәлімдеді, соның ішінде Агаммнонның маскасы мен Приамның қазынасы болды. Герберт Спенсер діннің антропоцентрикалық шығу тегін ата-бабаларға табыну арқылы түсіндіру үшін кейбір эвгемеристік аргументтерді қолданды. Мифтерді тарихи оқиғаларға негізделген дәстүрлі баяндамалар ретінде қарастыратын интерпретацияның рационалды әдістері мифологияның кейбір қазіргі заманғы оқуларында жиі кездеседі. 20 ғасырдың ақыны және мифографы Роберт Грейвс «Ақ құдай» (1948) және «Грек мифтері» (1955) еңбектерінде осындай «эвгемеристік» интерпретацияларды ұсынды. Оның мұндай мифтер бұрынғы культтардың саяси және діни құлауын жазып, ақтаған деген пікірлері көп сынға ұшырады және көптеген ғалымдар оны қабылдамайды.
Эухемеризация
Автор Ричард Карриер "эухемеризацияны" "космикалық құдайды алып, оны кейіннен қасиетті саналған нақты адам ретінде тарихтың белгілі бір кезеңіне орналастыру" деп анықтайды. Эухемер Зевс пен Уран бұрын патшалар болғандығын білетін, ойдан туған ғалымды бейнелеген. Осы процесте Эухемер осы "құдай-патшаларға" тарих құрастырады, тіпті Зевс пен Уранның нақты тұлғалар болғанына ешқандай сенімді дәлел жоқ екенін білсек те. Бұл тұрғыда, мифологиялық әңгімелер нақты тарихи оқиғалар немесе тұлғалардан туындаған деп есептеудің орнына, мифологиялық баяндардың мұндай тегі болған деп мәлімделеді, ал тарихи баяндар соған сәйкес ойлап табылады. Сондықтан, "эухемеризмнің" қалыпты мағынасына керісінше, "эухемеризацияда" мифологиялық тұлға, іс жүзінде (жалған) тарихи тұлғаға айналады.