Кіріспе

Үндістанның үстірт алабы

Шота-Нагпур үстірт алабы – Шығыс Үндістанда орналасқан үстірт. Ол Жарханд штатының көп бөлігін, сондай-ақ Шатисгарх, Одиша, Батыс Бенгал және Бихар штаттарының іргелес аймақтарын қамтиды. Үстірттің солтүстігі мен шығысында Индо-Ганга жазығы, ал оңтүстігінде Маханади өзенінің бассейні жатыр. Шота-Нагпур үстірт алабының жалпы ауданы шамамен .

Этимология

Нагпур атауы, бұл өлкеде билік еткен Нагаваншилерден шыққан болуы мүмкін. "Чхота" (хинди тілінде "кішкентай") – Раччи қаласының шетінде орналасқан "Чуита" ауылының бұрмаланған аты, онда Нагаваншилерге тиесілі ежелгі қамалдың қирандылары сақталған.

Құрылу

Шота Нагпур платосы – жалпы жер бетінен көтеріліп, кең аумақты құрайтын континенттік плато. Плато жердің терең қабаттарындағы күштердің әсерінен құрлықтың көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Гондваналық негіздер платоның ежелгі тегін көрсетеді. Бұл – Креда кезеңінде оңтүстік құрлығынан бөлініп, 50 миллион жылдық саяхатқа шыққан, бірақ Еуразия құрлығымен соқтығысудан тоқтап қалған Деккан тақтасының бір бөлігі. Осы экологиялық аймақ орналасқан Деккан платосының солтүстік-шығыс бөлігі Еуразиямен алғашқы байланысқан жер болды.

Бөлімдер

Шота Нагпур платосы үш деңгейден тұрады. Ең жоғары деңгей платоның батыс бөлігінде орналасқан, онда "пат" деп аталатын жазықтар теңіз деңгейінен жоғары көтерілген. Ең биік нүктесі 3819 фут (1164 м). Келесі бөлікке бұрынғы Ранчи және Хазарибаг аудандарының ірі бөліктері, сондай-ақ ескі Паламу ауданының бір бөлігі кіреді, бұл аудандар кішігірім әкімшілік бірліктерге бөлінгенге дейін осылай болған. Жалпы биіктігі 2000 фут (610 м). Топографиясы толқынды, ерекше граниттік төбелермен, көбінесе дөңгелек пішіндес. Платоның ең төменгі деңгейі шамамен 1000 фут (305 м) биіктікте орналасқан. Ол бұрынғы Манбхум және Сингхбхум аудандарын қамтиды. Бұл бөліктің ерекшелігі – биік төбелер. Парсанат төбелері 4480 фут (1366 м), ал Далма төбелері 3407 фут (1038 м) биіктікке жетеді. Мысалдарға Нетархат Пат, Жамира Пат, Хамар Пат, Рудни Пат және тағы басқалар жатады. Бұл аймақ Батыс Ранчи жазығы деп те аталады. Ол Декан базальты лавасынан тұрған деп саналады.

Ранчи үстірт

Раччи платосы – Чота Нагпур платосының ең ірі бөлігі. Осы бөлігіндегі плато бетінің биіктігі шамамен 600-700 метрді құрайды және оңтүстік-шығысқа қарай Сингхбхумның (бұрын Сингхбхум ауданы немесе қазіргі Колхан бөлігі) төбелі және жарысқан аймағына қарай біртіндеп төмендейді. Плато күшті тілімделген. Дамодар өзені осы жерден басталып, жарық аңғары арқылы ағып өтеді.

Хазарибаг үстіртіні

Хазарибаг үстірті көбінесе екі бөлікке бөлінеді: жоғары және төменгі үстірттер. Мұнда жоғары үстірт Хазарибаг, төменгі үстірт Кодерма деп аталады. Хазарибаг қаласы орналасқан Хазарибаг үстіртінің ұзындығы шамамен 40 миль (64 км), ал ені 15 миль (24 км) және орташа биіктігі 2000 фут (610 м) құрайды. Солтүстік-шығыс және оңтүстік беткейлері көбінесе тік, бірақ батысқа қарай тарылып, Симария және Джабра аудандарында баяу төмендейді, онда оңтүстікке қарай иіліп, Тори парганасы арқылы Ранчи үстіртімен қосылады. Әдетте, ол Дамодар ойысы арқылы Ранчи үстіртінен бөлінеді, немесе Чаупаран-Кодерма-Гириги кіші үстірті болып табылады. Бихар жазығынан биік орналасқан Кодерма үстіртінің солтүстік беті бірнеше төбелі таулардың қатарын еске түсіреді, бірақ шындығында ол Гайя жазығынан 800 фут (244 м) биіктікте орналасқан үстірттің жиегі. Шығысқа қарай осы солтүстік жиек Гайя және Баракар өзендерінің салалары арасында анық суайырық құрайды, ол Кодерма және Гиридih аудандарынан шығысқа қарай өтеді. Бұл үстірттің шығыс беткейі біркелкі және көлбеу, өзеннен өткеннен кейін оңтүстік-шығысқа қарай Сантал Парганасына қарай жалғасады және Бенгалияның төменгі жазықтарында біртіндеп жоғалады. Үстірттің батыс шекарасын Лайлажан өзенінің терең арнасы құрайды. Оңтүстік шекарасы жоғары үстірттің беткейінен оның шығыс шетіне дейін созылады, онда қысқа және айқын емес суайырық шығысқа қарай Параснат тауларының батыс етегіне дейін жетеді. Осы төменгі сызықтың оңтүстігіндегі су ағындары Жамуния өзені арқылы Дамодарға құяды.

Манбхум-Сингбхум

Чото Нагпур үстіртінің ең төменгі бөлігінде Манбхум аймағы қазіргі Батыс Бенгалия штатындағы Пурулия ауданы, сондай-ақ Жаркханд штатындағы Дханбад ауданы мен Бокаро ауданының бір бөлігін қамтиды, ал Сингхбхум аймағы Жаркханд штатының Колхан бөлігінің көп бөлігін қамтиды. Манбхум аймағының жалпы биіктігі шамамен 1000 фут (305 м) және ол шашыраңқы төбелермен және төбелі жерлерден тұрады – Багхмунди және Аджодхья жоталары, Панчакот және Жалда төңірегіндегі төбелер ең ірілері. Жанындағы Батыс Бенгалия штатының Банкура ауданы «шығыстағы Бенгалия жазықтары мен батыстағы Чото Нагпур үстірті арасындағы байланыс көпірі» деп сипатталған. Бардаман ауданының Асансол және Дургапур кіші аудандары үшін де осы айтуға болады. Сингхбхум аймағында көбінесе төбелі және қираған жерлер көп. Батыс бөлігінің барлығы – оңтүстік-батыста 3000 футқа (914 м) дейін көтерілетін төбелі жоталардың жиынтығы. Джамшедпур теңіз деңгейінен жоғары орналасқан ашық үстіртте орналасқан, ал оның оңтүстігінде биік үстірт орналасқан. Шығыс бөлігі көбінесе төбелі, бірақ Батыс Бенгалия шекарасына жақын жерде аллювиалды жазыққа дейін тегістеледі. Сингхбхум аймағындағы төбелер мен аңғарлар, тік таулар, тау беткейлеріндегі тығыз ормандар, ал өзен алаптарында салыстырмалы түрде тегіс немесе төбелі жерлер кездеседі. Аймақтың орталығы – төбелі жоталармен қоршалған биік үстірт. Бұл жолақ шығыста Субарнарекха өзенінен басталып, Чайбасаның батысындағы Ангарбира жотасына дейін созылады және өте құнарлы аймақ болып табылады. Саранда орман Азиядағы ең жақсы сал ормандарына ие деп есептеледі.

Климат

Шота Нагпур платосының климаты тартымды. Қазан айынан бастап бес-алты ай бойы күндіз ашық әрі сергінек болады. Желтоқсан айының орташа температурасы – түндері салқын және қыс айларында көптеген жерлерде температура нөлден төмен түседі. Сәуір және мамыр айларында күндізгі температура жоғарылайды, бірақ ауа құрғақ, көршілес жазықтардағыдай ылғалды емес. Жаңбырлы маусым (маусымнан қыркүйекке дейін) жағымды. Шота Нагпур платосы жылдық орташа 1400 мм шамасында жауын-шашын алады, бұл Үндістанның көп бөлігіндегі жаңбырлы ормандардан азырақ, және оның көп бөлігі маусым мен тамыз айларындағы муссон кезеңіне толынады.

Минералды ресурстар

Шота Нагпур үстірті мика, боксит, мыс, әк тас, темір кені және көмір сияқты минералды ресурстардың мол қорына ие.