Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дыбыс өзгерісі
Sound change
Дауыссыз дыбыстың өзгеруі – сөздің морфологиялық немесе синтаксистік ортасына байланысты дауыссыз дыбыстың өзгеруі. Мутация әлемнің көптеген тілдерінде кездеседі. Дауыссыз дыбыстың мутациясының классикалық мысалы – қазіргі кельт тілдерінің бастапқы дауыссыз дыбысының өзгеруі. Бастапқы дауыссыз дыбыстың өзгеруі индонезия және малай тілдерінде, нивх тілінде, Оңтүстік Пайют тілінде, сондай-ақ Фула сияқты бірнеше Батыс Африка тілдерінде де кездеседі. Кенияда қолданылатын Дхолуо нилот тілінде сөз түбірінің соңғы дауыссыз дыбысы өзгереді, ағылшын тілінде де мұндай өзгеріс шамалы көрініс береді. Қазіргі иврит тілінде бастапқы, ортаңғы және соңғы дауыссыз дыбыстардың мутациясы бар. Сонымен қатар, жапон тілінде көптеген күрделі сөздерде дауыстың өзгеруімен қатар рендаку деп аталатын сөздің ортаңғы дауыссыз дыбысының мутациясы байқалады. Фин тілі сияқты урал тілдерінде дауыссыз дыбыстардың тізбектелуі, яғни дауыссыз дыбыстардың мутациясы кездеседі.
Consonant mutation is change in a consonant in a word according to its morphological or syntactic environment. Mutation occurs in languages around the world. A prototypical example of consonant mutation is the initial consonant mutation of all modern Celtic languages. Initial consonant mutation is also found in Indonesian or Malay, in Nivkh, in Southern Paiute and in several West African languages such as Fula. The Nilotic language Dholuo, spoken in Kenya, shows mutation of stem final consonants, as does English to a small extent. Mutation of initial, medial and final consonants is found in Modern Hebrew. Also, Japanese exhibits word medial consonant mutation involving voicing, rendaku, in many compounds. Uralic languages like Finnish show consonant gradation, a type of consonant mutation.
Дәл осындай дыбыс өзгерістері
Бастапқы дауыс өзгерісін сандимен шатастыруға болмайды, санди – бұл сөздің басындағы дыбыстық өзгерістерге сілтеме жасайды, олардың себебі фонологиялық ортасы болса, ал дауыс өзгерісінің себебі морфосинтаксикалық ортасы болады. Сандиге мысалдар төменде келтірілген. Испан тілінде: [b] дыбысы мұрындық дауыстар мен үзілістен кейін, ал [β] дыбысы дауыстылар мен сұйық дауыстардан кейін қолданылады. Мысалы: un [b]arco 'каяқ', mi [β]arco 'менің қаяғым'. Бұл құбылыс еврей тілінде де (begedkefet, бұл әсер ететін дауыссыз дыбыстардың аббревиатурасы), арамей және тамил тілдерінде де кездеседі. Шотланд гаэлiк тілінде: кейбір диалектілерде, басылатын буындардағы жарық дауыстар мұрындық дауыстардан кейін дыбысталады, мысалы, cat 'мысық', an cat 'мысық'. Сандидің мұндай әсерлері (немесе басқа фонологиялық процестер) көбінесе морфосинтаксикалық өзгерістердің тарихи себебі болып табылады. Мысалы, house [haus], houses [hauzɪz] және to house [hauz] сөздеріндегі ағылшын тіліндегі фрикативтік дауыс өзгерісі (нақтырақ айтқанда, дауысталу) көне ағылшын тілінің аллофониялық алмасуынан туындаған, онда дауыстылар арасында (немесе дауысты дауыстардың алдында) дауысты фрикатив пайда болса, дауыссыз фрикатив сөздің басында немесе соңында, сондай-ақ дауыссыз дауыстарға жақын орналасқанда пайда болды. Көне ағылшын тіліндегі инфинитивтер (i)an және көпше зат есімдер (бірінші класс зат есімдері) as-пен аяқталды. Осылайша, hūs 'үй' сөзі , ал hūsian 'үй (етістік)' сөзі болды; алайда, hūs сөзінің көпше түрі hūs болды, себебі ол күшті түбірлі классқа жататын бейтарап есім. Орта ағылшын тілі кезеңінде hous~hus сөздері, жыныстың жоғалуы мен аяқталған формалардың тозуының нәтижесінде, көпше түрін дамытты, [hu:s] түрін сақтап, housen [hu:zən] түріне кеңейтілді, ол уақыт өте келе көне ағылшын тілінің 1-ші классындағы есімдерден es көпше түрін қабылдады, соның салдарынан houses [hu:zəz] пайда болды. Ағылшын тілінде көптеген аяқталған формалар жоғалғаннан кейін, дауысты және дауыссыз фрикативтер арасындағы айырмашылық ішінара фонемикаланды (көбінесе француз тілінен алынған сөздердің көптігіне байланысты), ал алмасу морфологиялық өзгеріске ұшырады.
Initial consonant mutation must not be confused with sandhi, which can refer to word initial alternations triggered by their phonological environment, unlike mutations, which are triggered by their morphosyntactic environment. Some examples of word initial sandhi are listed below. Spanish: , occurring after nasals and pause, alternate with , occurring after vowels and liquid consonants. Example: un [b]arco 'a boat', mi [β]arco 'my boat'. This also occurs in Hebrew (as begedkefet, an acronym for the consonants this affects), Aramaic, and Tamil. Scottish Gaelic: in some dialects, stops in stressed syllables are voiced after nasals, e. g. cat 'a cat', an cat 'the cat'. Sandhi effects like these (or other phonological processes) are usually the historical origin of morphosyntactically triggered mutation. For example, English fricative mutation (specifically, voicing) in words such as house [haus], plural houses [hauzɪz], and the verb to house [hauz] originates in an allophonic alternation of Old English, where a voiced fricative occurred between vowels (or before voiced consonants), and a voiceless one occurred initially or finally, and also when adjacent to voiceless consonants. Old English infinitives ended in (i)an and plural nouns (of Class One nouns) ended in as. Thus, hūs 'a house' had , and hūsian 'house (verb)' had ; however, the plural of hūs was hūs, being a neuter noun of the strong a stem class. During the Middle English period, hous~hus, as part of the loss of gender and erosion of endings, developed plural variation, retaining hous [hu:s], the dative plural housen [hu:zən], which became extended to a general plural, and over time taking on the es plural from Old English Class 1 nouns, thus houses [hu:zəz]. After most endings were lost in English, and the contrast between voiced and voiceless fricatives partly phonemicized (largely due to the influx of French loanwords), the alternation was morphologized.
h-протез
h протезі – валли тіліндегі дауысты әріппен басталатын сөздің h әрпімен басталу құбылысы. Ол иелік есімдіктері ei 'оның', ein 'біздің' және eu 'олардың' кейін пайда болады: oedran 'жас', ei hoedran 'оның жасы' (ei oedran 'оның жасы' сәйкес келеді). Бұл құбылыс дәстүрлі санау жүйесінде ar 'үстінде' есімдігінен кейін ugain 'жиырма' сөзімен де кездеседі: un ar hugain 'жиырма бір', сөзбе-сөз "жиырманың үстінде бір".
h prothesis is a phenomenon in Welsh in which a vowel initial word becomes h initial. It occurs after the possessive pronouns ei 'her', ein 'our', and eu 'their': oedran 'age', ei hoedran 'her age' (c. f. ei oedran 'his age'). It also occurs with ugain 'twenty' after ar 'on' in the traditional counting system: un ar hugain 'twenty one', literally "one on twenty".
Ирландия
Ирланд тілінде екі дауыссыз өзгерісі бар: жеңілдету (séimhiú) және жамылу (urú).
Irish has two consonant mutations: lenition (séimhiú ) and eclipsis (urú ).
Күн тұтылуы
Келесі кестелер күн тұтылудың сөздердің басталуына қалай әсер ететінін көрсетеді. Эклипсис орфографияда сөздің басына бір әріп, кейде екі әріп қосу арқылы көрсетіледі. Егер сөзді бас әріппен жазу керек болса, бастапқы әріп бас әріппен жазылады, эклипсис үшін қосылған әріптер емес, мысалы, Ирландияның ұлттық әнұраны "Amhrán na bhFiann". Дыбыс өзгерісіӨзгермегенЭклипсисТүсіндірмеЕскертулер → práta bpráta "картоп"Дауыссыз тоқтау немесе /fˠ, fʲ/ дыбысы дауысты болады. → peann bpeann "қалам" → tráta dtráta "қызанақ" → teanga dteanga "тіл" → cat gcat "мысық" → ceann gceann "бас" → focal bhfocal "сөз" → freagra bhfreagra "жауап" → bainne mbainne "сүт"Дауысты тоқтау мұрынды дыбысқа айналады. → bean mbean "әйел" → droim ndroim "арқа" → dinnéar ndinnéar "кешкі аспаз" → glúin nglúin "тізе" → geata ngeata "қақпа" → éan n éan "құс"Дауысты әріп алдында (бұрынғы) немесе (бұрынғы) әріптері қосылады. → oíche n oíche "түн"
The following tables show how eclipsis affects the start of words. Eclipsis is represented in the orthography by adding a letter, or occasionally two letters, to the start of the word. If the word is to be capitalised, the original first letter is capitalised, not the letter or letters added for eclipsis, e. g. the in Amhrán na bhFiann, Ireland's national anthem. Sound changeUnmutatedEclipsisGlossNotes → práta bpráta "potato"A voiceless stop or /fˠ, fʲ/ is voiced. → peann bpeann "pen" → tráta dtráta "tomato" → teanga dteanga "tongue" → cat gcat "cat" → ceann gceann "head" → focal bhfocal "word" → freagra bhfreagra "answer" → bainne mbainne "milk"A voiced stop becomes a nasal. → bean mbean "woman" → droim ndroim "back" → dinnéar ndinnéar "dinner" → glúin nglúin "knee" → geata ngeata "gate" → éan n éan "bird"A vowel receives a preceding (before ), or (before ). → oíche n oíche "night"
Орал тілдері
Сөз ортасындағы дауыссыздардың өзгеруі бірнеше ұрал тілдерінде кездеседі және дәстүрлі түрде дауыссыздардың түрленуі деп аталады. Бұл құбылыс, әсіресе саам және фин тілдерінің тармақтарында кеңінен таралған.
Word medial consonant mutation is found in several Uralic languages and has the traditional name of consonant gradation. It is pervasive, especially in the Samic and Finnic branches.
Оңтүстік мұхит тілдері
Сөздердің бастапқы дауыссыз дыбысының өзгеруі – австронезия тілдер отбасының Оңтүстік Океандық тармағындағы бірнеше тілге тән ерекшелік.
Mutation of the initial consonant of verbs is a feature of several languages in the Southern Oceanic branch of the Austronesian language family.
Дхолұ
Дхолуо тілінде (лоо тілдерінің бірі) есім түбірінің соңғы дауыстысының дауысты және дауыссыз күйлері арасында ауысулар байқалады. Құрылымдық жағдайда (мысалы, "төбесі", "таяғы" деген мағынада) соңғы дауыстының дауыстылығы абсолют жағдайдан өзгереді. (Сонымен қатар, дауыссыз дыбыстардың өзгеруіне тәуелсіз дауысты дыбыстардың да ауысуы жиі кездеседі.) "Төбе" (абсолют), құдай (құрылымдық) "Таяқ" (абсолют), luð (құрылымдық) "көрініс" (абсолют), жиынтық (құрылымдық) "Сүйек" (абсолют), (құрылымдық) buk "кітап" (абсолют), bug (құрылымдық) "кітап" (абсолют), (құрылымдық).
The Dholuo language (one of the Luo languages) shows alternations between voiced and voiceless states of the final consonant of a noun stem. In the construct state (the form that means 'hill of', 'stick of', etc.) the voicing of the final consonant is switched from the absolute state. (There are also often vowel alternations that are independent of consonant mutation.) 'hill' (abs. ), god (const.) 'stick' (abs. ), luð (const.) 'appearance' (abs. ), kit (const.) 'bone' (abs. ), (const.) buk 'book' (abs. ), bug (const.) 'book' (abs. ), (const.)