Кіріспе

Иосиф Сталиннің бірінші әйелі Екатерина "Като" Сванидзе (2 сәуір 1885 – 22 қараша 1907) – Иосиф Сталиннің бірінші әйелі және оның үлкен ұлы Яков Джугашвилидің анасы. Батыс Грузиядағы Рача аймағында туған Сванидзе екі қарындасы мен інісімен бірге Тифлис қаласына көшіп, тігінші болып жұмыс істеді. Оның інісі Александр Сталиннің жақын серігі болды, сол кезде ол әлі Иосеб Джугашвили деген туған атымен танымал еді, және 1905 жылы оны Сванидземен таныстырды. Олар 1906 жылы үйленді, ал бірнеше айдан кейін Яков дүниеге келді. Тұтқындалудан қашу үшін отбасы Бакуге көшті, бірақ Сванидзе онда ауырып, 1907 жылы Тифлисқа қайтып келді. Оралғаннан кейін көп ұзамай, қызба немесе туберкулезден қайтыс болды. Оның өлімі Сванидзеге деген қамқорлығы зор болған Сталинге терең әсер етті. Ол Яковты Сванидзелер отбасына тәрбиелеуге қалдырып, оларды сирек көріп, революциялық қызметіне толыққанды берілді.

Сванидзелер отбасы

Екатерина Сванидзе Грузияның Баджи ауылында, Рача аймағындағы шағын елді мекенде дүниеге келді. Бұл аймақ сол кезде Ресей империясының Кутаиси губерниясының құрамында болған. Оның әкесі Свимон – теміржол қызметкері және жер иесі, анасы Сепора – кіші грузин ақсүйектерінің ұрпағы болған. Оның екі әпкесі болған: Александра (Сашико; шамамен 1878–1936) және Мария (Марико; 1888–1942), сондай-ақ кіші інісі Александр (Алюша; 1886–1941).

Тбилисидегі ерте өмір

Ата-аналары Кутаисиге көшіп кеткенде, төрт Сванидзе бауырлас Тбилиске (бұрынғы Тифлис) көшіп келіп, Ериван алаңының (қазіргі Еркіндік алаңы) жанында және Оңтүстік Кавказ әскери округі штабының артындағы бір үйде бірге тұрды. Үш әпке француз тігіншісі мадам Гервьеудің шеберханасында жұмыс істеп, әскери шенеуніктер мен олардың әйелдеріне форма мен көйлек тікті. Сашико Михаил Монаселидзеге үйленді, ол да большевик болған және Тбилиси рухани семинариясында оқыған кезде Джугашвилиді білген. Шеберханаға әпкелердің жоғары топтағы клиенттері жиі келіп тұратын, ал оның орталық орналасуы оны жасыруға қолайлы орынға айналдырды. "Біздің үй полиция күдігінен тыс. Менің серіктерім бір бөлмеде заңсыз істермен айналысып жатқанда, әйелім көрші бөлмеде генералдардың әйелдеріне көйлек кигізіп жатты", - деп кейін жазды Монаселидзе. Джугашвили көп ұзамай Сванидзеге қызығушылық танытты; ол кейін қызы Светланаға оны "өте әдемі және мейірімді: ол менің жүрегімді ерітті" деп сипаттады. Иремашвилидің сөзінше, Сванидзе өзі Джугашвилиге "жартылай құдай" сияқты табынып, оны жақсы түсінген. Ол Джугашвилиге ғашық болды және оның идеяларына қызықты. Монаселидзе ақыры дін қызметкерін тапты, ол Кита Тхинвалели еді, ол да семинарияда Джугашвилимен бірге оқыған. Бірақ Тхинвалели тойды түн ортасында өткізуге келісті. Той 1906 жылғы 16 шілдеде сағат 02:00 шамасында Сванидзелердің үйіне жақын шіркеуде өтті. Заң бойынша некелерді паспортқа тіркеу қажет болса да, Сванидзе Джугашвилиді қорғау үшін оны тіркемеді, өйткені ол Охранның, патшалық Ресейдің құпия полициясының белгілі бір тұлғасы еді. Ол большевиктерге көмектесуді жалғастырды және 1906 жылдың қарашасында Мәскеуден келген байланыс адамын қабылдады. Бұл адам қос агент болып шықты және ол кеткеннен кейін Сванидзе мен оның туысы Спиридон Двали 13 қарашада тұтқындалды. Сванидзе түрмеге қамалды, ал Двали бомба жасаған күдікпен өлім жазасына кесілді. Алты аптадан кейін Сванидзе босатылды, себебі ол төрт айлық жүкті болды және Сашико шеберханадағы клиенттерінен көмек сұрады. Двалиның жазасы да жеңілдетілді. Түрмеден босатылғаннан кейін Сванидзе үйіне қайтуға рұқсат алмады, екі ай бойы полиция бастығының үйінде тұрды. Джугашвили онымен жиі кездесетін, өйткені шенеуніктер оны танымады. 1907 жылғы 18 наурызда Сванидзе ұл табалды, оның аты Яков болды. Джугашвили Яковтың дүниеге келгеннен кейін де жұмысын жалғастырды, бірақ кейде онымен ойнап, баланы "Патсан" деп атады. Яковтың туғанына бірнеше ай өткен соң, Джугашвили Тифлистегі банк тонауына қатысты, содан кейін олар тұтқындалудан қашу үшін Бакуге қашып кетті. Олар қаланың шетінде, теңіз жағасындағы Байлов түбегіндегі "төмен төбелі қазақ үйін" жалға алды. Сванидзе жұмыс іздеуге тырысты, бірақ кішкентай баланы күтуге мүмкіндік болмады.

Ауру және өлім

Жугашвили жиі үйден тыс қалып, Сванидзені көп танысы жоқ жерде жалғыз қалдырды. Жугашвилидің жай-күйіне уайымдауы, оқшаулану және жылы климат оның денсаулығына кері әсер етті, Сванидзе көп ұзамай ауырып қалды. Оның қайтысы туралы "Цқаро" (წყარო, "Көз") газетінде жарияланды, ал 25 қарашада сағат 9:00-де Джугашвилиге үйленген шіркеуде жерлеу рәсімі өтті. Сванидзе Тифлис қаласының Кукия ауданындағы шіркеуге жерленді. Грузиялық меньшевик Иосеб Иремашвилидің сөзіне қарағанда, Джугашвили әйелінің өліміне қатты қайғырып, жерлеу кезінде: "Бұл жаратылыс менің тас жүрегімді жұмсартты. Ол қайтыс болды, онымен бірге адамзатқа деген соңғы жылы сезімдерім де өлді" деген. Кейін ол бір қызына "қайғыдан сонша қиналып, жолдастары қаруын алып қойғанын" айтқан. Жерлеу кезінде Джугашвили де оның қабіріне секіріп түсіп, оны сыртқа сүйреп шығаруға тура келді. Охрана агенттерінің артынан қуғанын білген Джугашвили, қызмет аяқталмас бұрын қашып кетті. Ол Тифлис қаласынан Бакуге оралды, ал 8 айлық Якобты Сванидзе туыстарына қалдырып кетті. Бірнеше жыл бойы Жугашвили ұлына барып көрмеді. Эфенди Монтефиоре Якобтың оған Сванидзені және оның өлімін еске салғанын айтады. 1921 жылы ол Мәскеуге әкелінді, бірақ Якоб үшін бұл қиын ауысу болды, себебі ол тек грузин тілінде сөйлейтін, орыс тілін түсінбейтін және әкесімен жаман қарым-қатынаста болды. Сванидзелердің басқа да мүшелері Мәскеуге көшіп келді, ал енді Иосиф Сталин деп танылатын Жугашвили оларды кейде барып көретін. Сванидзенің ағасы Алёша кейін опера әншісі Мария Анисимовна Коронаға үйленді және Коммунистік партия қатарында жоғары дәрежеге көтерілді. Оның әпкесі Марико да Мәскеуге көшіп келіп, Авел Енукидзенің хатшысы болып жұмыс істеді. 1937 жылы Ұлы тазалау кезінде Марико Енукидзеге тағылған айыптамалардың аясында тұтқындалды, ол көп ұзамай өлім жазасына кесілді. 1938 жылы Сталин Алёша мен оның әйелі Марияны тұтқындауға бұйрық берді. Ол Алёшадан өзінің неміс шпионы екенін мойындауын талап етті, бірақ Алёша бас тартты. 1941 жылы Алёша, ал 1942 жылы Марико мен Мария атылып өлтірілді. Алёша мен Марияның ұлы Иван Сванидзе қысқа уақытқа Сталиннің жалғыз қызы Светлана Аллилуеваға үйленді. 1959 жылы ол ажырасуға өтініш берді, Кеңес заңына сәйкес, ажырасу туралы шешім олардың мекенжайларымен бірге газетте жариялануы керек еді.