Тілдердің құқықтары жөніндегі әмбебап декларация және Жирона манифесі
Universal Declaration of Linguistic Rights
Жаһандық тіл құқықтары декларациясы (Барселона декларациясы) – 1996 ж. қабылданған, тілдерді, әсіресе жоғалуға ұшыраған тілдерді қолдайтын маңызды құжат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдік құқықтар жөніндегі жалпыға ортақ декларация (сондай-ақ Барселона декларациясы деп белгілі) – 1996 жылы Халықаралық ПЕН-клуб және бірнеше үкіметтік емес ұйымдар тілдік құқықтарды, әсіресе қауіп төңкеріліп бара жатқан тілдерді қолдау мақсатымен қол қойған құжат. Бұл құжат 1996 жылдың 6-9 маусымында Испанияның Барселона қаласында өткен Тілдік құқықтар жөніндегі әлемдік конференцияның қорытындысында қабылданды. 1996 жылы ол ЮНЕСКО-ның Бас директорына ұсынылды, бірақ декларация ЮНЕСКО-ның ресми бекітілуін алған жоқ.
The Universal Declaration of Linguistic Rights (known also as the Barcelona Declaration) is a document signed by the International PEN Club, and several non governmental organizations in 1996 to support linguistic rights, especially those of endangered languages. The document was adopted at the conclusion of the World Conference on Linguistic Rights held 6–9 June 1996 in Barcelona, Spain. It was also presented to the UNESCO Director General in 1996 but the Declaration has not gained formal approval from UNESCO.
Жирона манифесті
Жирона манифесті 2011 жылдың мамыр айында Халықаралық ПЕН-нің Аударма және тілдік құқықтар бөлімі Декларацияның он бес жылдығын еске алу мақсатымен жасады. Жирона манифесті – UDLR-дің негізгі принциптерін оның іске асырылуына көмектесетін, жаңартылған нұсқасы. 2011 жылдың қыркүйегінде манифест Халықаралық ПЕН Делегаттар Ассамблеясының 77-ші конгресінде бекітілді. Манифестің мазмұны Жалпыға бірдей Декларацияның 10 негізгі принципіне негізделген. Тіл білімі және саясат саласында маңызды рөл атқаратын, толыққанды және күрделі Декларациядан өзгеше, манифест "әлемдегі тілдік әртүрлілікті қорғау құралы ретінде аударылып, таратылуға" арналған, ықшам және қолдануға ыңғайлы форматта жазылған. Мақсаты – тіл құқығы мәселесін халықаралық күн тәртібіне қайтадан көтеріп, назар аудару. Халықаралық ПЕН-нің президенті Джон Ралстон Соулдың айтуынша, «Бұл бізге халық саны аз және жойылу қаупі төнген тілдерді қорғау және дамыту үшін нақты, жария құжатты ұсынуға мүмкіндік береді». Манифест қазірге дейін 32 тілге аударылған.
The Girona Manifesto was developed by International PEN's Translation and Linguistic Rights in May 2011 to commemorate the fifteenth anniversary of the Declaration. The Girona Manifesto is an updated version that condenses the primary principles of the UDLR to aid its implementation. In September 2011, the manifesto was ratified by the International PEN Assembly of Delegates at the 77th Congress. The content of the manifesto is based on the Universal Declaration's 10 central principles. In contrast to the comprehensive and complex declaration which plays an important role in the field of linguistics and politics, the manifesto is laid out in a concise and practical way, intended to be 'translated and disseminated as a tool to defend linguistic diversity around the world'. The goal is to bring attention to the issue of language rights back to the international agenda. As John Ralston Saul, President of International PEN, mentioned, "[It] could give us a clear public document with which to defend and advance languages with smaller populations as well as endangered languages". The manifesto has been translated in 32 languages to date.
Тілдік құқықтар туралы Жирона манифестінің мәтіні
Тілдік алуан түрлілік – әлемдік мұра, оны бағалау және қорғау қажет. Барлық тілдер мен мәдениеттерге құрмет көрсету – әлемде диалог пен бейбітшілікті құру мен сақтау процесінің негізі болып табылады. Әрбір адам өмір беретін, тіл, мәдениет және жеке ерекшелік қалыптастыратын қоғамда сөйлеуді үйренеді. Әртүрлі тілдер мен сөйлеу әдістері – қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар адамдар өсіп-жетіліп, мәдениеттер қалыптасатын орта. Әрбір тілдік қауымдастық өз тілінің өз аумағында мемлекеттік тіл ретінде қолданылуына құқылы. Мектептегі білім беру аумақтағы тілдік қауымдастықтар қолданатын тілдің мәртебесін арттыруға көмектесуі керек. Азаматтардың түрлі тілдерді білуі қажет, себебі ол әудесуге және ой-өрісін кеңейтуге, сондай-ақ өз тілін тереңірек тануға мүмкіндік береді. Мәтіндерді аудару, әсіресе әртүрлі мәдениеттердің көрнекті туындыларын, адамзаттың бір-бірін жақсырақ түсінуі мен құрметтеуіне қажетті маңызды элемент болып табылады. Бұқаралық ақпарат құралдары тілдік алуан түрліліктің тиімді жұмыс істеуіне және оның мәртебесін білікті және қатаң түрде арттыруға ерекше мүмкіндік береді. Біріккен Ұлттар Ұйымы өз тілін қолдану және қорғау құқығын негізгі адам құқықтарының бірі деп мойындауы керек.
Linguistic diversity is a world heritage that must be valued and protected. Respect for all languages and cultures is fundamental to the process of constructing and maintaining dialogue and peace in the world. All individuals learn to speak in the heart of a community that gives them life, language, culture and identity. Different languages and different ways of speaking are not only means of communication; they are also the milieu in which humans grow and cultures are built. Every linguistic community has the right for its language to be used as an official language in its territory. School instruction must contribute to the prestige of the language spoken by the linguistic community of the territory. It is desirable for citizens to have a general knowledge of various languages, because it favours empathy and intellectual openness, and contributes to a deeper knowledge of one's own tongue. The translation of texts, especially the great works of various cultures, represents a very important element in the necessary process of greater understanding and respect among human beings. The media is a privileged loudspeaker for making linguistic diversity work and for competently and rigorously increasing its prestige. The right to use and protect one's own language must be recognized by the United Nations as one of the fundamental human rights.
Доностиа хаттамасы
2016 жылы UDLR бастамашыларының арасында болған бірнеше ҮЕҰ (Үкіметтік емес ұйым) тілдік құқықтарды қамтамасыз ету мақсатындағы Доностиа хаттамасын қабылдады, онда UDLR шабыттандырған көз ретінде көрсетілген.
In 2016, a group of NGOs including some UDLR initiators has adopted Donostia Protocol to Ensure Language Rights, which refers to UDLR as a source of inspiration.
Қолдаушылар
Бүгінгі күнге дейін UDLR көптеген халықаралық тұлғалардың қолдауын алды, олардың арасында: Нельсон Мандела, Мангосуту Гатша Бутелези, Рональд Харвуд, Хомеро Ариджис, Ноам Чомский, Хосе Рамос-Орта, Далай-лама, доктор М. Арам, Десмонд Туту, Ласло Төкeс, Рикардо Мария Карлес Гордо, Адольфо Перес Эскивель, Хосе Каррерас, Семус Хини, Нгуги Ва Тхионг'о, Шимон Перес, Джудит Маско, Питер Габриэль, Дженнифер Клемент және Жоан Оро.
To date, the UDLR has received the support of many international personalities, some of whom have included: Nelson Mandela, Mangosuthu Gatsha Buthelezi, Ronald Harwood, Homero Aridjis, Noam Chomsky, José Ramos Horta, Dalai Lama, Dr. M. Aram, Desmond Tutu, László Tőkés, Ricardo María Carles Gordó, Adolfo Pérez Esquivel, José Carreras, Seamus Heaney, Ngũgĩ wa Thiong'o, Shimon Peres, Judit Mascó, Peter Gabriel, Jennifer Clement and Joan Oró.