Кіріспе

Б.з.д. 2-мыңжылдықтың Жерорта теңізі этносы Шердендер (египеттік: šrdn, šꜣrdꜣnꜣ немесе šꜣrdynꜣ; угариттік: šrdnn(m) және trtn(m); болжам бойынша аккад тілінде: šêrtânnu; сондай-ақ "Шардана" немесе "Шердану" деп те аталады) – Теңіз халықтарының құрамына кірген бірнеше этностардың бірі. Олар б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңындағы Жерорта теңізінің шығыс аймағындағы тарихи және бейнелеу өнер ескертулерінде (ежегіт египеттік және угариттік) фрагменттер түрінде кездеседі. Рельефтерде олар дөңгелек қалқандар мен найзалар, қысқа қанжарлар немесе семсерлер, мүмкін Naue II типіндегі семсерлер ұстаған күйінде бейнеленген. Кейбір жағдайларда олар корсеттер мен белдік киіп бейнеленген, бірақ оларды ерекшелейтін негізгі белгі – мүйізді дулыға, оның жотасында үш жағдайдан басқа барлық жағдайда дөңгелек әшекей орналасқан. Мединет-Хабудағы корсеттер филистиндердің кигеніне ұқсас. Археологтар, Джеймс Генри Брестедтен бастап, Шердендердің семсері еуропалық қанжарлардың үлкейтілуінен пайда болған және Богемия қалайының өндірісімен байланысты болуы мүмкін деп болжайды. Роберт Дрюс бұл қаруды Шерден және филистиндердің жалдамалы әскерлері қолданғандықтан, олар соғыс арбаларының шабуылына қарсы тұра алған және осылайша соғыста құнды одақтастарға айналған десе де, Дрюстің теориясы қазіргі ғалымдар тарапынан кеңінен сынға ұшырады.

Ертедегі тарихи дереккөздер

Срднв деп аталатын халық туралы ең алғашқы белгілі айғақ, көбінесе Шерден немесе Шардна деп аталады, әдетте, Амарна хаттарында Риб Хаддадан, Библостың мэрі (хазанну), перғауын Аменхотеп III немесе Ахенатонға б.з.д. 14 ғасырында жіберілген хаттарда кездеседі. Олар жергілікті жұмыс берушілерге қызмет көрсетуге дайын болған теңіз шабуылдаушылары мен жалдамалы әскерлер ретінде сипатталғанымен, бұл мәтіндер мұндай байланысқа ешқандай дәлел келтірмейді және бұл "širdannu" адамдарының сол кездегі қызметі туралы ештеңе айтпайды. Шердендердің алғашқы нақты айғауы Рамсес II-нің (б.з.д. 1279–1213 жылдары билеген) жазбаларында табылады, ол оларды б.з.д. 1278 жылы Мысырдың жағалауына шабуыл жасауға тырысқанда жеңді. Перғауын кейіннен осы жауынгерлердің көп бөлігін жеке күзетшілеріне қосты. Танис стеласындағы Рамсес II-нің жазуында Шерден пираттарының шабуылы мен одан кейінгі жеңілісі туралы айтылады. Бұл жазуда олардың Мысырдың Жерорта теңізі жағалауларына төнетін тұрақты қауіп туралы сөз болады: ешкім күресу жолын білмейтін бүлікшіл Шердендер, олар теңіздің ортасынан әскери кемелерінде батыл жүзіп келді, ешкім оларға қарсы тұра алмады. Рамсес II басқыншыларды жеңіп, кейбіреулерін тұтқындағаннан кейін, Шерден тұтқындары осы перғауынның күзетшілерінде бейнеленген, олардың ортасынан мүйіздері бар және ортасынан доп шығып тұратын бас киімдері, дөңгелек қалқандары және үлкен Науэ II қылыштары көзге түседі. Олар хеттіктерге қарсы Кадеш шайқасы туралы жазбаларда бейнеленген. Рамзес өзінің Кадеш жазбаларында Кадеш шайқасында Шердендердің кейбіреулерін жеке күзетшілеріне қосып алғанын айтқан. Бірнеше жылдан кейін, теңіз халықтарының басқа толқындары, соның ішінде Шердендер, Рамсес II-нің ұлы және Рамзес III-нің әкесі Мернептадан жеңілді. Шамамен 1100 жылы жазылған Мысырлық еңбек, Аменопаның «Ономастиконы», Шердендердің Қанаанда болғанын куәландырады. Перғауын Рамзес III-тен жеңілгеннен кейін, оларға басқа «теңіз халықтарымен» бірге Мысыр билігіне бағынышты осы аумақта қоныстануға рұқсат етілді. Италиялық шығыстанушы Джованни Гарбини Шердендер қоныстанған аумақты, Киелі кітапта айтылғандай, Саред епонимімен аталған израильдік Зебулон тайпасы мекендеген жер деп атады. Археолог Адам Зертлдің пікірінше, кейбір Шердендер қазіргі Солтүстік Израильге қоныстанған. Ол Киелі кітаптағы Сисара Шерден генералы болған және Эль-Ахваттағы археологиялық орын (архитектурасы Сардиниядағы нураге орындарына ұқсайды) Сисараның астанасы Харошет Хаггоим болған деген болжам жасады, бірақ бұл теория ғалымдар қауымдастығында кеңінен қабылданбады.

Теңіз тұрғындарымен байланыс

Шердендер б.з.д. 13 ғасырында жағалау шабуылдары жасап, сауданы бұзған қарақшылардың бірі болған сияқты. Олар алғаш рет Рамзес II-нің Танис II риторикалық стеласында есімдерімен аталады, онда былай делінген: «Бүлікшіл ойлы, ешкімге қарсы тұра алмайтын Шердендерге келсек, олар батыл жүрекпен келіп, теңіздің ортасынан соғыс кемелерімен келді, оларға ешкім қарсы тұра алмады; бірақ ол оларды батыл қолының жеңісімен жеңіп, Мысырға әкеп қондырды». II Танисте баяндалған шайқаста тұтқындалған Шердендердің кейбіреулері Мысыр қызметіне алынып, тіпті кеме жасаушылар немесе теңіз технологиясы бойынша кеңесшілер ретінде жұмыс істеген болуы мүмкін, бұл Мысыр мен Теңіз халықтары арасындағы теңіз шайқасын бейнелейтін Мединет Хабудағы монументалды бейнеде көрінетін гибридтік Мысыр соғыс кемелерін салуға көмектескен болуы мүмкін. Майкл Вуд олардың шабуылдары Микен өркениетінің құлауына үлкен үлес қосты деп санайды. Дегенмен, Эгей теңізінің кейбір белгілері Темір дәуірінің басында Қанаанның оңтүстік жағалауында қалалар салған Теңіз халықтарының бірі – Филистиялықтардың материалдық мәдениетінде көрінеді. Шерденнің осы географиялық аймақпен байланысы тек осы топпен және Теңіз халықтарымен байланысына негізделген, физикалық немесе әдеби дәлелдерге (олардың көпшілігі олардың шығу портынан емес, Мысырда болуына куәлік етеді) емес.

Шығу тегі

Хетті немесе грек аңыздарында немесе құжаттарында Шерден туралы ешқандай мәлімет табылмаған.

Шығыс шығу тегі теориясы

Ағылшын археологы Маргарет Гвидо (1912–1994) Шерден, Шекелеш немесе Терештің Батыс Жерорта теңізінен келгенін көрсететін дәлелдердің әлсіз екенін тұжырымдайды. 1963 жылы Гвидо Шерденнің шығу тегі Ионияда, Анатолияның орталық-батыс жағалауында, Хермос аймағында, Хиос аралының шығысында болуы мүмкін деп ұсынады. Сардис және оған жақын Сардиния жазығы олардың атын мәдени естелік ретінде сақтаған болуы мүмкін деген пікір бар. Бұрын Сардис Анатолия және Эгей теңізінің қараңғы дәуірінен кейін ғана қоныстанған деп есептелген, бірақ американдық қазбалар осы жердің қола дәуірінде де қоныстанғанын және маңызды халыққа ие болғанын көрсетті. Егер осылай болса, Шердендер, Қайта қола дәуіріндегі Хеттердің экспансиясынан және осы аймақты қамқан ашаршылықтан қысылып, Эгей аралдарына қашқан, ал ондағы кеңістік жетіспеушілігі оларды теңіз арқылы жаңа орындар іздеуге және кеңеюге итермелеген болуы мүмкін. Осыдан кейін олар Сардинияға көшіп келген болуы мүмкін. Гвидоның пікірінше, егер бірнеше күшті басшылар финикиялық сауда орындары құрылғанға дейін бірнеше ғасыр бұрын батырлар ретінде келген болса, Сардиния тарихына дейінгі кезеңнің бірнеше ерекшеліктерін олардың енгізген жаңалықтарымен түсіндіруге болады: шығыс үлгісіндегі қару-жарақ және бірнеше ғасырдан кейін қоладан жасалған сарбаздар бейнесінде сақталған соғыс өнері; Серра Иликси типіндегі кипрлік мыс құймаларының келуі; бірінші мыңжылдықтың аяғында Сардиния нурагтарының дизайнындағы күрт прогресс және жаңашылдық; егер бұл факт финикиялықтар енгізбеген болса, қасиетті құдықтарда суға табыну сияқты діни практикалардың пайда болуы. Сардинияда Шердендерге ұқсас қару-жарақ пен броняның ғана үлгілері теңіз халықтары кезеңінен кейінгі бірнеше ғасырларға жатады, ол шамамен б.з.б. 13–12 ғасырларды қамтиды. Егер Шердендер Рамзес III-тен шамамен б.з.б. 1178–1175 жылдары жеңілгеннен кейін ғана Сардинияға көшіп келген болса, онда Сардиниядағы табылған заттар бұрынғы қару-жарақ түрлерінің қалдықтары болуы мүмкін. Екінші жағынан, егер Шердендер тек IX ғасырда Батыс Жерорта теңізіне келсе, бұл кезде ерте этрусктар мен тіпті финикиялық теңізшілер де Батыс Жерорта теңізіне келген болуы мүмкін, онда олардың әскери жабдықтарының Сардинияда кеш пайда болуына байланысты мәселе шешіледі; бірақ теңіз халықтары кезеңінен бастап Сардинияда пайда болуына дейін олар қайда болғаны белгісіз болып қалады.

Батыс шығу тегі теориясы

Шығыс Жерорта теңізінен Сардинияға қола дәуірінің соңында халықтардың қоныс аударуын болжайтын теорияны итальяндық археологтар Антонио Тарамелли, Массимо Паллотино, Вере Гордон Чайльд және соңғы кезде Джованни Угас қабылдамады. Ол Сардиниядағы Сант-Ирокси гипогеясын кездейсоқ жағдайда қазып шығарды, онда б.з.б. 1600 жылға дейінгі мырыш қосылған бронзадан жасалған бірнеше қылыштар мен қанжарлар табылды. Бұл жайт Нураги тайпалары осы қару түрлерін б.з.б. 2 мыңжылдықтың ортасынан бері қолданғандығын көрсетеді, сондай-ақ б.з.б. 1200 жылға дейінгі Нураги бронза мүсіндері де осыны дәлелдейді, оларда мүйізді шлем мен дөңгелек қалқан киген жауынгерлер бейнеленген. Ұқсас қылыштар Корсиканың оңтүстігіндегі Филитозадағы менхир мүсінінде де бейнеленген. Джованни Лилиу Шердендер туралы египеттік дереккөздерде айтылған кезеңнің Нураги цивилизациясының гүлдену дәуірімен сәйкес келетінін атап өтті. Роберт Дрюстің пікірінше, Кальяри шығанағы мен айналасындағы аймақтардан сардиниялықтар Шығыс Жерорта теңізіндегі патшалықтарда жағдайларын жақсарту үшін жауынгерлерге айналып, аралдарын тастап кетуге ынталандырылды. 2008 жылдан бері Корсика мен Сардинияда «Шардана жобасы» Ж.Ф. Шамполлион Египеттану және копт өркениеті орталығының (Генуя) Генуя университеті және Тарантодағы Жерорта теңізі университетімен бірлесіп жұмыс істеп келеді. Жобаның мақсаты – фараондық Египеттің ішінде және сыртында Шерден мәдениеті туралы барлық қолдағы деректерді жинау. Египетолог Джакомо Кавилльер басқаратын жоба Шерден мен осы аралдардың жергілікті мәдениеті арасындағы ықтимал байланыстарды және қарым-қатынастарды кең ауқымды Жерорта теңізі тұрғысынан зерттеуді және осы құбылыс туралы барлық деректерді қайта қарауды мақсат етеді. Шерденді нурагикалық сардиниялықтармен теңестіруді Себастьяно Туса соңғы кітабында және оның баяндамаларында, сондай-ақ Мадридтің Комплутенс университетінен Карлос Роберто Зора қолдады. Кипрлік археолог Вассос Карагеоргис та бұл пікірді қолдады, ол Кипрде нурагикалық керамиканы тауып, Нурагияның Сириядағы Телл Казель қаласындағы рөлі туралы жазды. Эгей теңізінен келген иммигранттардың арасында Сардиниядан келген босқындар да болған болуы мүмкін. Бұл Мединет Хабудан алынған мәліметтерді растауы мүмкін, онда теңіз халықтарының арасында Жерорта теңізінің әртүрлі аймақтарынан, соның ішінде Сардиниядан келген Шардана немесе Шерден босқындары да болғандығы айтылады. [ ] Шарданалар алдымен Критке барып, содан кейін шығысқа қарай саяхатқа шыққан криттіктерге қосылған болуы мүмкін. Адам Зертал және соңғы кезде Хайфа университетінің Бар Шей де Шарданалар нурагикалық сардиниялықтар болғандығын дәлелдеді және оларды Ханаандағы Эль-Аватпен байланыстырды. Сардиниядағы Шардана орындарының жоспарларын қарастырғанда, б.з.б. екінші мыңжылдық бойы толқынды қабырғаларды, дәліздерді, тас үйінділерін көруге болады, олар Сардинияның классикалық нурагикалық мәдениетіне айналды. Мұндай сәулеттік үлгілер тек Сардинияда және Шардана мәдениетінде ғана кездеседі. Малкольм Х. Винердің сөзіне сәйкес, «теңіз халықтарының кейбіреулері Сардиниядан, Сицилиядан, Италиядан немесе Балкандардан бастау алған болуы мүмкін. Сардиния ұзақ уақыттан бері Шердананың ықтимал немесе мүмкін отаны ретінде қарастырылып келеді, атаулардың ұқсастығы және Египеттік бейнелерде Сардинияда табылған шлемдерге ұқсас шлемдер бейнеленген». Австриялық археолог Райнхард Юнгтің пікірінше, «Шардана мен нурагикалық сардиниялықтар арасындағы байланыс гипотезасы археологияның пайда болған сәтінен бері бар, бірақ оны осы уақытқа дейін дәлелдеу мүмкін болмады» (2017 ж.). Ежелгі қола дәуірінің нурагикалық керамикасы Эгей теңізінде және Шығыс Жерорта теңізінде, әсіресе Криттегі Коммоста және Кипр аралындағы Көккинокремноста (теңіз халықтарына жататын орын) және Хала Сұлтан Теккеде табылды.