Кіріспе

Кенттегі ұзын дөңгелек обалар тобы, Англия.

Медуэй мегалиттері, кейде Кент мегалиттері деп аталады, Оңтүстік-Шығыс Англияның Кент аймағындағы Медуэй өзенінің төменгі ағысында орналасқан ерте неолиттік камералы ұзын дөңгелек обалар және басқа мегалиттік ескерткіштердің тобы. Б.з.д. 4-ші және 3-ші мыңжылдықтар аралығында жергілікті сарсен тастары мен топырақтан салынған. Олар Шығыс Англиядағы жалғыз танымал тарихи мегалиттік топ және Ұлыбританиядағы ең оңтүстік-шығысқа орналасқан топ. Бұл мегалиттер Ұлыбританиядағы бірнеше аймақтық камералы ұзын дөңгелек обалар дәстүрінің бірі болып табылады, бірақ оларды басқа топтардан ерекшелендіретін нақты сәулеттік ерекшеліктері бар. Бұл обалардың мақсаты әлі де құпия, бірақ кейбіреулері таңдалған адамдардың қалдықтарын сақтау үшін қабірлер ретінде пайдаланылған. Сонымен қатар, олар діни обрядтар өткізілетін орындар болған деген кең тараған сенім бар. Көптеген археологтар олардың Ұлыбританияның неолиттену процесін көрсететініне сенеді, яғни аңшы-жинаушылардың орнына мал өсірушілер келген. Өзеннің батыс жағында үш камералы қабір анықталды: Колдрум тастары, Аддингтон ұзын обасы және Каштандар ұзын обасы. Өзеннің шығыс жағында тағы үш камералы қабір табылды: Киттің Коти үйі, Кішкентай Киттің Коти үйі және Смит мегалиті. Алайда, жақын жердегі екі мегалит – Табут тасы мен Ақ жылқы тасы бұрынғы камералы қабірлердің қалдықтары болуы мүмкін деген болжам бар. Ескерткіштер маңынан ерте неолиттік ұзын үй және қоршау да табылды. Медуэй мегалиттері бастапқы құрылыстан бері көп зақымданып, тозығы жеткен, бұл негізінен 13-ші ғасырдың соңындағы қасақана жойылғандыққа байланысты. Олар 16-шы ғасырдың соңында антикварлардың қызығушылығын тудырды, олар олардың шығу тегі туралы бірқатар қате теорияларды жасады, ал кейін 19-шы ғасырдың соңында археологтар ғылыми тұрғыдан зерттеді. Жергілікті халық арасында осы ескерткіштерге байланысты әңгімелер тарады, және 20-шы ғасырдың соңында олар заманауи язычниктар үшін қасиетті орындар ретінде қарастырылып, пайдаланыла бастады.

Өмірбаян

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. V мыңжылдықта басталып, Британ аралдарындағы қауымдардың өмір салтында кең ауқымды өзгерістер болды. Олар негізгі күнкөріс көзі ретінде ауыл шаруашылығын қабылдап, алдыңғы мезолиттік кезеңге тән аңшы-жинақшы өмір салтын тастады. Археологтар осы егіншілікке көшудің континенттік Еуропадан келген жаңа көшіп-қонушылардың әсерінен болғанын, әлдемезолиттік британдықтар континенттік қоғамдардың егіншілік тәжірибесін қабылдағанын дәлелдей алмады. Қай жағдайда болса да, бұл континенттік Еуропамен байланыс арқылы пайда болды, бәлкім, оңтүстік-шығыс Британиядағы мезолиттік халық пен солтүстік-шығыс Франциядағы сызықты керамика мәдениеті (Linear Pottery culture - Л.Б.К.) қауымдастықтары арасындағы ғасырлар бойғы өзара әрекеттесудің нәтижесінде болды. Б.з.д. 4500-3800 жылдар аралығында Британ аралдарының барлығы бұрынғы мезолиттік аңшы-жинақшы өмір салтын тастап, неолит дәуірінің жаңа ауыл шаруашылығымен күнкөріс қамтамасыз етті. Британияның көп бөлігінде осы кезеңге тән дәнді дақылдардың немесе тұрақты тұрғын үйлердің іздері аз, археологтар аралдағы ерте неолиттік экономиканың негізінен мал шаруашылығына, мал өсіруге негізделгенін, адамдардың көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салтын ұстанғанын болжайды. Бұл кезеңде Британ аралдарының көп бөлігінде ортақ материалдық мәдениет болғанмен, елді мекендердің сипаты мен таралуы, сәулеттік стильдер және табиғи ресурстарды пайдалану жағынан үлкен аймақтық айырмашылықтар болды. Вест-Кеннет Лонг-Барроу және Хамблдон-Хилл сияқты орындардан алынған археологиялық деректер ерте неолиттік Британияда зорлық-зомбылық пен соғыс болғанын көрсетеді, кейбір топтар шабуылдардан қорғану үшін бекіністер салған. Қазіргі археологтардың бұл кезде аралдағы жыныстық қатынастар туралы тікелей дәлелі жоқ, бірақ көпшілігі бұл ірі мал шаруашылығымен айналысатын барлық тарихи қоғамдарға сәйкес, ерлер басымдығы бар қоғам болғанын санайды. Бұл кезеңде Ұлыбританияның көп бөлігі орманды болды, бірақ қысқа мерзімді жерді дайындау жұмыстары да жүргізілді. Кент аймағының ерте неолитте қаншалықты ормансыздалғаны белгісіз, бірақ кең ауқымды орманды тазарту оңтүстік-шығыс Британияның борлы топырақты жерлерінде, кейінірек, соңғы қола дәуірінде ғана орын алды. Ақ жылқы тасының маңындағы экологиялық деректер бұл аймақтың ерте неолитте де орманды болғанын, емен, шаған, жеміс ағаштары (тал және қаратал) және Maloideae тұқымдас өсімдіктермен жабылғанын көрсетеді.

Қабырға салу дәстүрі

Батыс Еуропа бойынша ерте неолит дәуірінде адамдар алғаш рет монументалды құрылыстар салды. Бұл қабірлер өлгендердің денелерін сақтаған. Кейде ағаштан жасалған болса да, көбінесе үлкен тастармен салынған. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеген, оның орнына өздерінің қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысқан. Осы монументалды қабірлердің құрылысы – ағаштан және мегалиттен жасалғандары – біздің заманымызға дейінгі төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Ұлыбританияда қабылданудан бұрын континенттік Еуропада басталды. Ұлыбританияның ерте неолит тұрғындары өлгендерді жерлеуге өздерінің мезолиттік ата-бабаларына қарағанда әлдеқайда көбірек мән берген. Көптеген археологтар бұл себептің ерте неолит тұрғындары ата-бабаларының рухтарына табынушылықпен байланысты болған, олардың тірі ұрпақтарының игілігі үшін табиғат күштеріне әсер ете алады деп сенгендігін болжайды. Сондай-ақ, ерте неолит тұрғындары қабірлерге кіргені айтылады, олар храмдар немесе киелі орындар ретінде өлгендерді құрметтеу және олардың көмегін сұрау үшін рәсімдер өткізуге арналған. Осы себепті тарихшы Рональд Хаттон осы ескерткіштерді "мазарлық храмдар" деп атады, олардың екі мақсатын көрсетеді. Ұлыбританияда бұл қабірлер әдетте айналадағы ландшафтқа көрінетін биік төбелер мен беткейлерде орналасқан, мүмкін, әртүрлі аумақтардың қиылысында. Археолог Каролина Малоунның айтуынша, қабірлер "аумақ, саяси адалдық, меншік және ата-бабалар" туралы ақпарат беретін ландшафттағы белгілердің бірі болған. Көптеген археологтар осы қабірлер әртүрлі тайпалық топтар арасындағы аумақтық белгілер ретінде қызмет еткен деген пікірде, бірақ басқалары мұндай белгілер көшпелі мал өсіруші қоғам үшін көп пайдалы емес екенін айтады. Оның орнына, олар мал өсіру жолдарындағы белгілер екені ұсынылған. Көптеген археологтар мұндай ескерткіштердің құрылысы жерді бақылау және меншікке алу әрекетін көрсетеді, бұл неолиттену салдарынан туған ойлау жолының өзгеруін білдіреді. Басқалары бұл ескерткіштерді мезолиттік аңшылар мен жинаушылар қасиетті деп санаған жерлерде салған деп болжайды. Археологтар бұл ерте неолиттік қабірлерді әртүрлі сәулеттік стильдерге бөліп қарастырады, олардың әрқайсысы әдетте Британ аралдарындағы әртүрлі аймақтармен байланысты. Үлкен тастардан жасалған тар өткелдері және бір немесе бірнеше жерлеу камералары бар қабірлер, негізінен Солтүстік Ұлыбританияда және Оңтүстік және Орталық Ирландияда орналасқан. Сонымен қатар, Солтүстік Ирландия мен Ұлыбританияның орталық бөлігінде ұзын камералы үйінділер басым болды, ал Ұлыбританияның шығысы мен оңтүстік-шығысында ұзын топырақ үйінділер басым сәулеттік үрдісті білдірді. Бұл топырақ үйінділер әдетте ағаштан жасалған, өйткені Оңтүстік Ұлыбританияда құрылыс тастары жеткіліксіз болған; археолог Обри Берл бұл ағаш қабірлер "тас қабірлерге қарағанда тіпті көз тартарлық" болуы мүмкін екенін айтты, мүмкін "биік оюлы бағаналардан тұрады", бірақ мұндай мүсіндердің дәлелі сақталмаған. Медуэй мегалиттері осы кезеңдегі Батыс Еуропаның қабір салу дәстүріндегі аймақтық топтардың бірі ғана.

Сипаттама

Қазір қираған күйде және бастапқы көрінісін сақтамаса да, құрылыс кезінде Medway Megaliths Ұлыбританиядағы ең үлкен және көзге әсерлі ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойымен орналасқан, Солтүстік Даунс арқылы өтетін олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Археологтар Брайан Филп пен Майк Датто Medway Megaliths-ін Кенттегі «ең қызықты және танымал» археологиялық орындар деп атаса, археолог Пол Эшби оларды «Оңтүстік Англиядағы ең сәнді және әсерлі құрылыстар» деп сипаттады. BBC Countryfile веб-сайты ескерткіштердің ешқайсысы Стоунхендж сияқты үлкен болмаса да, оларды «Солсбери жазығының мегалиттеріне Англияның шығыс жауабы» деп сипаттап, «шынымен де әсерлі» деп бағалайды. Оларды екі бөлек топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі шығыстағы Блю Белл төбесінде орналасқан. Екі топтың арақашықтығы 8-10 км аралығында. Батыс топқа Coldrum Long Barrow, Addington Long Barrow және Chestnuts Long Barrow кіреді. Шығыс топ Киттің Коти үйі, Төменгі Киттің Коти үйі, Қақпақ тасы және бұрыннан камералы қабірлердің бөліктері болған бірнеше тастардан тұрады. Олардың барлығы бір уақытта салынған ба, әлде бірінен соң бірі салынған ба белгісіз. Сол сияқты, олардың әрқайсысы бірдей мақсатқа қызмет еткен бе, әлде олардың қолданылуында иерархия болған ба да белгісіз. Medway-дің ұзын шұңқырларының барлығы бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы болды және кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Камералар сарсеннен салынған, ол Кент аймағында кең таралған, эоцендік кремнийлі құмнан пайда болған тығыз, қатты және берік тас. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті аймақтан тас блоктарын таңдап, оларды ескерткіш салынатын жерге тасымалдаған. Бұл қабірлердегі киелі орындардың ортақ сәулеттік ерекшеліктері Британ аралдарындағы басқа жерлерде кездеспейтін, аймақтық үйлесімділікті көрсетеді. Мысалы, олар Ұлыбританиядағы көптеген басқа қабірлерге қарағанда биік болған, ішкі биіктігі 10 футқа дейін жеткен. Дегенмен, ерте неолиттік қабірлердің басқа аймақтық топтарындағы (мысалы, Cotswold Severn тобы) сияқты, әртүрлі ескерткіштерде де әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Coldrum-ның тікбұрышты пішіні, Chestnut Long Barrow-дың қасбеті және Addington мен Kit's Coty-дегі ұзын, жіңішке үйінділер. Бұл айырмашылықтар қабірлердің киелі орындарының пайдалану барысында өзгертілуіне және бейімделуіне байланысты болуы мүмкін. Бұл жағдайда ескерткіштер жиынтық құрылымдарды білдіреді. Бұл ескерткіштерді салған адамдар бұрыннан бар, олар білетін қабірлердің әсеріне тап болған болуы мүмкін. Бұл адамдар жергілікті жерде өскен бе, әлде Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келген бе белгісіз. Олардың сәулеттік жобаларының стильдік талдауына сүйене отырып, Стюарт Пиггот олардың Төмен елдер аймағында пайда болғанын ойлады, ал Глин Дэниел сол дәлелдеме Скандинавияның ықпалын көрсеткенін сендірді. Джон Х. Эванс олардың Германиядан шыққандығын, ал Рональд Ф. Джессап олардың бастауын Cotswold Severn мегалиттік тобында көруге болатынын айтты. Пол Эшби олардың бір аймақта тығыз орналасуы континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабір дәстүрлерін еске түсіретінін атап өтті және Medway Megaliths-і ерте неолиттік Еуропада кең таралған дәстүрдің аймақтық көрінісі екенін баса айтты. Алайда ол қолда бар дәлелдермен оның нақты шығу тегін «анықтау мүмкін емес» екенін атап өтті. Қабірлердегі киелі орындарда табылған заттардың аздығына айтарлықтай дәлел бар, бұл олардың зақымдануына байланысты. Coldrum Long Barrow, Addington Long Barrow және Coffin Stone-да адам сүйектері, Chestnuts Long Barrow-дан күйдірілген сүйектер, Chestnuts, Addington және Kit's Coty-ден ыдыс сынықтары табылды. Сондықтан олар әдетте өлгендердің дене қалдықтарын жерлеу үшін салынған жаппай қабірлер деп түсіндіріледі. Эшби бұл мегалиттерді қоршаған аймақ «ерекше қасиеттерге» ие деп саналатын «әдет-ғұрыптық ландшафт» болуы мүмкін деп сенді, осылайша ерте неолиттік адамдар осы жерде ескерткіштерді салуды шешкенін түсіндірді. Киллик бұл аймақтың жергілікті ландшафттың визуалды әсерлілігі үшін таңдалғанын болжады, сонымен қатар ол әртүрлі ескерткіштер арасында көру мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін де таңдалған болуы мүмкін екенін айтты. Археолог Крис Тиллейдің басқа жердегі идеяларынан шабыттанған Киллик Medway Megaliths-інің Downs немесе өзенге қарай бағытталғанын айтты, бес ескерткіштің кемінде біреуі осы екі географиялық нысанға қарай бағытталғанын атап өтті. Алайда ескерткіштерден көрінетін көріністер біркелкі емес. Аймақтан орманды алып тастаса, Kit's Coty, Little Kit's Coty және Coldrum ландшафттың 360° панорамалық көрінісіне ие болар еді, ал Addington және Chestnuts Long Barrow-дан жергілікті ландшафттың үштен бірі ғана көрінеді. Киллик ескерткіштердің орналасуында көру мүмкіндігі де маңызды фактор болғанын ойлады, Kit's Coty House, Little Kit's Coty және Coffin Stone ерте неолиттік кезеңде бір-бірін көруге мүмкіндік бергенін, сондай-ақ Addington және Chestnuts Long Barrow, White Horse Stones және Smythe's Megalith-і де көрінетінін атап өтті.

Қатынасты қызмет

Мегалиттердің жанында неолиттік кезеңге тән басқа да іздер де анықталды. 1990 жылдардың соңында Оксфорд археологиялық бөлімінің жүргізген қазбалары Ақ Жылқы Тасының жанында неолиттік ұзын үйдің болғанын көрсетті. Ол стилі жағынан Орталық және Солтүстік-Батыс Еуропаның сызықтық ленталы керамикалық (LBK) және LBK-дан кейінгі мәдениеттеріне жататын ұзын үйлерге өте ұқсас, олар б.з.д. 5-ші және 6-шы мыңжылдықтарға датыланады. Ғимараттың үш тірегінен ерте неолиттік керамикалық ыдыстардың сынықтары табылды, радиокөміртектік талдау бойынша олар б.з.д. 4110–3530 жылдарға жатады. Айналасында Клэктон стиліндегі ойық сызықты керамика және Мортлейк стиліндегі Питерборо керамикасының сынықтары да табылды, бұл орта және соңғы неолиттен бастау алады, яғни бұл жердегі қызмет ұзақ жылдар бойы жалғасқандығын көрсетеді (б.з.д. шамамен 3750–2250 жылдар). Ұзын үйдің мақсаты немесе оның негізгі функциясы – тұрмыстық немесе ритуалдық болғаны белгісіз, бірақ қазба жұмыстарын жүргізушілер оның тұрмыстық және қоғамдық мақсатта қолданылған болуы мүмкін деген пікір білдірді. Керісінше, археолог Пол Эшби оның оқшауланған орналасуына байланысты ол "ғибадатхана" болған болуы мүмкін деп ойлады. Ұзын үйдің оңтүстік-шығысында кішкентай дөңгелек құрылыстың іздері табылды, бірақ бұл кейінірек салынған болуы мүмкін. Эшби тас ұзын дөңгелектердің ағаш ұзын үйлерді стильдік тұрғыдан еліктегенін және мұның саналы еліктеу әрекеті болғандығын атап өтті. Мегалиттердің жанында, Бүрхамда ерте неолиттік қоршаулы бекініс табылды. Бекініс 5 гектар аумақты қоршап тұрған екі концентрлі, жақын орналасқан ор қазбадан тұрады. Осылайша, бұл Кенттегі ең үлкен және Ұлыбританиядағы ең ірі қоршаулы бекініс болып табылады. 2009–2010 жылдарғы қазба жұмыстарынан алынған мәліметтер көрсеткендей, бұл бекініс б.з.д. 3700–3400 жылдар аралығында пайдаланылған. Медуэй мегалиттері қазіргі Кент аймағындағы ерте неолиттік монументтердің жалғыз мысалы емес, Stour өзенінің жағалауында да бірнеше ұзын дөңгелектер орналасқан. Мұнда әлі де үш ескерткіш сақталған: Джуллиберри қабірі, Боттон Алуф дөңгелегі және Элмстед дөңгелегі. Бұл Stour ескерткіштері негізінен Медуэйдегі әріптестерінен сарсендер қолданылмағандықтан ерекшеленеді, сондықтан олар мегалиттік емес, камерасыз ұзын дөңгелектер болып табылады. Осы Stour ұзын дөңгелектерін салғандардың тас материалдарын қолданудан жалтарғанының себебі, олардың осы аймақта табиғи түрде кездесетіні және оларды алудың қиындығы болмауы мүмкін.

Кейінгі тарих

Кейінгі тас дәуірі бойына Медуэй мегалиттері төңірегіндегі ландшафт рәсімдік және діни мақсаттар үшін қолданыла берді, оның ішінде қола дәуіріндегі бай жерлеулер, кеш қола дәуірінде алтын сақтау орындары, темір дәуіріндегі бірнеше бай қапты жерлеулер және Блю Белл Хиллдегі рим-британ ғибадатханасының болу мүмкіндігі. Аталған алқаптың батыс жағында, Ақ Жылқы Тасының жанында, кеш қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне жататын қоныс іздері табылды, оған дөңгелек үйлердің болуын көрсететін тіреу қазбалары және сақтауға арналған шұңқырлар куә. Орта ғасырларда қажылар жолы мегалиттерге жақын салынды. 13 ғасырдың соңында Медуэй мегалиттері жүйелі түрде зардап шекті, олар түрлі жолдармен қиратылды. Кейбір камералар толығымен құлатылды, ал басқалары тік тұрды. Бұл қираудың себептері толыққанды түсініксіз. Эшби бұл христиан шіркеуінің христиан емес сенімдер мен дәстүрлерді бақылауға қайтадан тырысуымен байланысты деп болжады, сондай-ақ Англияның Эдуард I және Эдуард III патшалары қолдаған Солтүстік крест жорығымен де байланысты болуы мүмкін. Ол сондай-ақ мегалиттер маңында орналасқан Тотингтондағы Сент-Стефан, Косингтондағы Сент-Михаил және Аддингтондағы Сент-Маргарет шіркеулерінің салынуы осы процестің бір бөлігі болуы мүмкін деп санайды.

Антикварлық және археологиялық зерттеулер

XVI ғасырдың соңынан бастап Медуэй мегалиттері антикварлардың жарияланған әдебиеттерінде талқылана бастады. XIX ғасырда мегалиттердің бірнешесі зақымдалды немесе жойылды, мүмкін жергілікті шеберлер оларды құрылыс материалы ретінде пайдалану үшін бұзған болар. XIX ғасырда антикварлық зерттеулердің орны археологиялық зерттеулерді басты. 1871 жылы Э. Х. В. Дункин "Орталық Кенттегі мегалитикалық қалдықтар туралы" деген мақала жариялады, онда ол ескерткіштерді талқылап, олардың жоспарларын қосты. 1908 жылы Джордж Клинт мегалиттер туралы ақпаратты Виктория округі тарихының Кент томына енгізді, онда ол құрылыстардың ерте суреттерін қосты және оларды неолит дәуірінде пайда болған деп анықтады. 1924 жылы О. Г. С. Кроуфорд өзінің "Ordnance Survey Professional Paper" еңбегінде осы орындардың орналасқан жерлері мен қосымша ақпаратын ұсынды, сонымен қатар олардың пайда болуы туралы да сөз қозғады. 1982 жылы Робин Холгейт "Archaeologia Cantiana" журналында бұл тастарды Ұлыбританиядағы мегалиттік археология бойынша қазіргі заманғы ойлар аясында қайта қарастырған мақала жариялады. Ол дәстүрдің "хронологиялық және құрылымдық негізін" дамыту үшін әрбір орында сынама қазу жұмыстарын жүргізу қажеттігін атап өтті. 1998 жылдың қазанынан 1999 жылдың наурызына дейін Оксфорд археологиялық бөлімі компаниясы, жақын жердегі Ла-Манш туннелі теміржол желісінің құрылысы алдында, Union Railways (South) (URS) тапсырысы бойынша Ақ ат тасын қоршаған аумақты қазып зерттеді. Қазба жұмыстарын Ричард Браун басқарды. Бірмингем университетінің археологы Пол Гарвуд 2006-2012 жылдар аралығында "Медуэй аңғарының тарихи ландшафтары жобасы" деп аталатын алты жылдық далалық жұмыс бағдарламасын басқарды, онда ол мегалиттерді қоршаған ландшафтты картографиялады. 2007-2008 жылдары археолог Сиан Киллик көрнектілікті ескере отырып, мазарлардың айналасындағы ландшафтты феноменологиялық тұрғысынан зерттеді.

Діни және халықтық ғұрыптар

Медуэй мегалиттерінде бірнеше заманауи жазықшылдық діндер таралған, олардың ең көп танылғаны – друидтер. 2014 жылы Рохарн роу деп аталатын друидтік топтың ескерткіштерде өз шынқырыларын өткізгені, сондай-ақ нео-фолькшыл Одиндік ритуал және Воден халқы сияқты жазықшылдық топтар да тіркелді. Мегалиттерді жазықшылардың пайдалануын талдаған дінтанушы ғалым Итан Дойл Уайт, бұл жазықшылардың әдетте осы орындарды ата-тегі туралы ұғыммен және «жер энергиясының» көзі ретінде байланыстыратынын айтты. Оның пікірінше, бұл орындар әсіресе ата-тегімен байланысты деп түсіндіріледі, себебі оларды неолиттік халықтар салған, ал қазіргі жазықшылар оларды «өздерінің рухани ата-тегі» деп санайды, және осы орындар бұрын жерлену орындары болғандықтан, қайтыс болғандардың қалдықтарында сақталған, олардың өзі де ата-тек ретінде қарастырылуы мүмкін. Осы соңғы тұста, осы орындарға жазықшылардың көзқарастарының өзі бұрынғы археологиялық түсіндірмелерге негізделгені анық. Дойл Уайт ата-текті түсінудегі айырмашылықты да байқады: жазықшылар арасында ата-тек туралы ұғым нақты генетикалық және нәсілдік сипатта болды, бұл тұлғалар «қан ата-тегі» саналды. Керісінше, друидтер міндетті түрде нәсілдік емес, рухани байланыста болатын «жердің ата-тегіне» баса назар аударды. Сондай-ақ, жазықшылар мегалиттерді «жер энергиясының» көздерін көрсететін орындар ретінде атады, көбінесе лей сызықтарымен сәйкес келеді, бұл идея, ақырында, Джон Мишель сияқты Жер сырларының жақтастарының жарияланымдарынан туындаған.

Колдрум Лонг Барроу

Coldrum Long Barrow, сондай-ақ Coldrum Stones және Coldrum деп те аталады, Тротисклифф ауылының солтүстік-шығысында және Қажылар жолынан шамамен 500 метр қашықтықта орналасқан. Мазар Medway өзеніне қарап, шығысқа қарай беткейленген кішкентай қыратта жатыр. Ұзындығы шамамен 20 метр, батыс жағындағы ені 15 метр, ал шығыс жағындағы ені 19 метрді құрайды, нәтижесінде қиық конус пішіндес келеді. Бұл Медуэй мегалиттерінің арасында ең жақсы сақталған ескерткіш. Дегенмен, ол көп зақымдануға ұшырады, әсіресе шығыс жағында, онда сарсен тастары ескерткіштен бөлініп, қыратқа құлап кеткен. "Coldrum" атауы кем дегенде 19 ғасырдың ортасынан басталады және бұрын қиратылған көршілес шаруашылық – Coldrum Lodge-дан шыққан. 1842-1844 жылдары антиквар Биль Пост 1804 және 1825 жылдары камераға жақын жердегі террасадан бас сүйектер табылғанын баяндаған ескерткіш туралы жарияланбаған есептің авторы болды. Coldrum Stones туралы алғашқы жарияланған сілтеме 1845 жылы Альберт Уэйдің еңбегінде келтірілген, онда ол қате түрде оны кромлехпен бірге тас шеңбер деп сипаттаған. 1856 жылы Джон Митчелл Кембл және пастор Ламберт Ларкин бұл жерде қазба жұмыстарын жүргізіп, Британ археологиялық қауымдастығының орталық комитетіне қыш ыдыстардың сынықтарын тапқандарын хабарлады, олардың кейбіреулері англосаксон дәуіріне жатса керек деп күдіктенді. Ескерткіштің алғашқы жарияланған жоспарын 1871 жылы Э. Х. В. Дункин жасады, бірақ одан да егжей-тегжейлі жоспар 1878 жылы Флиндерс Петримен жарияланды, ал алғашқы суреті 1893 жылы жарық көрді. 1910 жылы Ф. Дж. Беннетт бұл жерде қазба жұмыстарын жүргізіп, ескерткіштің солтүстік-батыс бөлігінде әртүрлі жастағы және екі жынысты 22 адамның сүйектерін, сондай-ақ ыдыс сынығы мен кремний арасын тапты. 1922 жылы Е. В. Филкинс жүргізген қазба жұмыстарында тағы да сүйектер табылды, бірақ олардың көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті. 1926 жылы ескерткіш жергілікті тарихшы Бенджамин Харрисонға арналған ескерткіш ретінде National Trust-қа тапсырылды. 1946 жылы фольклоршы Джон Х. Эванс жергілікті халық арасында Coldrum Long Barrow-тың сансыз тастар туралы халықтық аңызбен байланысты екенін атап өтті. Сайт жыл бойына тегін ашық және Coldrum Lane арқылы жаяу өту арқылы қол жетімді.

Аддингтон Лонг Барроу

Аддингтонның ұзын барроуы Аддингтон приход шіркеуінен шамамен 250 метр солтүстікке қарай орналасқан. Оған А2 тас жолынан екі кішкентай жолдың бірі арқылы қол жеткізуге болады. Ескерткіш перистелит болып табылады, ұзындығы шамамен 60 метр, бірақ ені шығыстан батысқа қарай тарылады – шығысында 14 метр болса, батысында 11 метрге жетеді. Тас камера, әзірге құлаған, шығыс жағында орналасқан болса керек. Қазіргі уақытта ескерткіштің ортасынан өтетін жол оны екіге бөледі. Барроудың төбесі қазірде бір метр биіктікте, бірақ бастапқыда мыңдаған жылдар бойындағы ауа райының әсерінен әлдеқайда биік болған. Бұл жерде тастардың бар екені туралы алғашқы жазба 1719 жылы жарияланған, бірақ олар тек 1779 жылы баспа бетінде тарихи ескерткіштің қалдықтары ретінде сипатталды. Ол қате түрде тас шеңбер деп сипатталып, Стоунхенджбен салыстырылды. 1827 жылы жол кеңейтілгенде және тереңдетілгенде, екі тас алынып, барроудың оңтүстігіндегі орман бұрышына орналастырылды. 1845 жылы жергілікті пастор, преподобный Ламберт Ларкинг бұл жерді қазып, керамиканың қалдықтарын тапқанын айтты. Сондай-ақ, ол адам сүйектерін тапқаны да хабарланды, бірақ бұл әлі дәлелденбеді. Томас Райт шамамен 1850 жылы зерттеген кезде, ол жергілікті бір адамнан көмек алды, ол алтын ыдысы жерленгенін қатты сенді. Лесли Гринселл мұны жергілікті халық ауыз әңгімесінің бір бөлігі деп санайды. Эдвин Данкин 1871 жылы жердің жоспарын жасады, ал 1878 жылы Аугуст Питт Риверс одан да дәл жоспар құрды. 1981 жылы Кент археологиялық құтқару тобы (KARU) ескерткішті өлшеумен зерттеді. KARU ескерткіштің жағдайын қадағалауын жалғастырды, ал 2007 жылы археолог Брайан Филп қоянның қазған жерлері жолға зиян келтіргенін байқады. Жол жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде, ескерткіштің солтүстік жағынан бұрын белгісіз сарсен тас табылды. Қоянның қазған жерлері 2007 және 2010 жылдары құтқару қазбаларын жүргізуге себеп болды, оларды Бирмингем университетінің Пол Гарвуд басқарды. Қазбалар ескерткіштің солтүстік жағында жерленген сарсендерді көрсетті, бірақ мерзімін анықтауға қатысты ешқандай мәлімет табылмады. Бұл жер жеке меншікте, бірақ жолдан көрінеді.

Қаштандылар

Chestnuts Long Barrow Аддингтонның солтүстік-батысында шамамен 100 метр қашықтықта орналасқан. Қоршаудың шығыс жағында сарсендер әлі де көрініп тұр, олардың бір бөлігі бастапқы орналасқан жеріне қайта орнатылған. Жер үйіндісі қазір жойылып біткенімен, оның ұзындығы 20 метр, ені шамамен 15 метр болған деп есептеледі. Камераның ұзындығы 12 фут, ені 7 фут, биіктігі 9 фут болған, сол себепті Пол Эшби оны «үлкен және ерекше пропорциялармен» сипаттаған. Камераның ішінде адам сүйектері, күлге айналған сүйектер, кремень артефакттары және керамика сынықтары табылған. Chestnuts Long Barrow туралы алғашқы нақты жарияланған мәліметті 1773 жылы антиквар Джозиа Кольбрук берген; ол оны дұрыс емес түрде тас шеңбер деп есептеп, «көне британдықтардың ғибадатханаларының» бірі деп сипаттаған. 1778 жылы Джон Торп бұл ескерткішті ежелгі друидтермен қате байланыстырды, ал 1863 жылға дейін Чарльз Мур Джессоп тастардың бұрын камералы қабірдің бөлігі болғанын анықтамады. 1957 жылы бұл жерді Джон Александр, Құрылыс министрлігінің Ежелгі ескерткіштер инспекциясының тапсырысымен, жақын жерде үй салынуына байланысты қазды. Табылған адам сүйектері мен басқа да артефакттар Мейдстоун мұражайына тапсырылды. Бұл материалдың көп бөлігі 1980 жылдары мұражайда болған өрт кезінде жойылды, нәтижесінде адам қалдықтарының радиокөміртектік жасы анықталмады. 1981 жылы Кент археологиялық құтқару тобы ескерткіштің өлшемдерін зерттеді. Қоршау жеке меншікте, кіру үшін шағын төлем қабылданады.

Киттің Коти үйі

Киттің Коти үйі – басқа бір камералы қабірдің сақталған қалдықтарын көрсетеді және археолог Тимоти Чемпион оны «Кенттегі ең танымал ескерткіш, мүмкін» деп сипаттаған. Ұзын үйінді эрозияға ұшырап, ескерткіштің шығыс жағында үш үлкен тік тастан және үстіндегі төртінші бас тастан тұратын дольмен қалды. 1982 жылғы қаңтарда Кент археологиялық құтқару тобы жүргізген өлшеу жұмыстары кезінде таудың және перисталиттің іздері анықталды. Олардың мәліметінше, оның ұзындығы 70 метр, ал биіктігі шамамен 1 метрді құрайды. Археолог Пол Гарвуд бұл бөлменің ең жақын нұсқалары Батыс Британиядан екенін атап өтті. Гарвудтың тобы 2009 жылдан 2012 жылға дейін қазба жұмыстарын және геофизикалық зерттеулерді жүргізіп, осы орынды зерттеді. Олар камераның ұзын үйіндіге тікелей байланысты емес, оңтүстікке қарай ығысқан және осылайша ұзын үйіндіге дейінгі құрылымның бөлігі болуы мүмкін екенін анықтады. Сонымен қатар, ұзын үйіндінің құрылысы кем дегенде екі негізгі кезеңнен өткені анықталды. Киттің Коти үйі өзінің қолжетімділігі арқасында 16 ғасырдан бері үнемі назар аударуда. Сол ғасырдың соңында үш антиквар – Уильям Ламбард, Уильям Камден және Джон Стоу тастар туралы жазбалар жариялады. Ламбард өзінің «Кент айналымы» кітабының екінші басылымында, 1596 жылы жарық көрген, Киттің Коти туралы айтқан, бірақ алғашқы басылымда ол көрсетілмеген. Онда ол оны Уилтширдегі Стоунхенджмен салыстырып, ежелгі британдықтардың Катигерн есіміне арнап тұрғызған деп сипаттады, ол туралы ол, болжам бойынша, Неннийдің еңбегінен білген. Сондай-ақ ол осы орын мифтік батыр Хорсамен байланысты екенін атап өтті, оның жақын маңда жерленгеніне сенген. Алайда, Камденнің «Британиясы» оның кеңінен танылуына және келушілердің қызығушылығына айналуына себеп болды. Мысалы, Сэмюэл Пеппс 1669 жылы осы орынға барғанын күнделігінде жазды. Бұл ескерткіш антиквар Джон Обридің қызығушылығын туғызды. Уильям Стукли алғаш рет 1722 жылдың қазан айында осы орынға барып, ескерткіштің түрлі суреттерін және жоспарларын жасады, кейіннен өзінің зерттеулерін жариялады, бірақ Хорса мен Катигернге сілтеме жасамады. 1722 жылы Геркулес Айлвей Кенттің екі патшасының ескерткіші ретінде тұрғызылған деген жергілікті сенімді жазды, олар жақын маңдағы шайқаста қаза тапты. 1882 жылы Ежелгі ескерткіштерді қорғау туралы заң қабылданғаннан кейін, Ежелгі ескерткіштердің бірінші инспекторы Август Питт Риверс 1886 жылдың сәуір айында Китс-Коттиге барып, оның ағаш аралау мен граффитиден зақымданғанын байқады. Ол 1885 жылы оны қорғалатын ескерткіш ретінде тіркеді және камераның айналасына темір қоршау орнатты, бірақ үйіндіге емес, ол ағаш аралау арқылы одан әрі зақымдалуы мүмкін еді. 1946 жылы фольклоршы Джон Х. Эванс мегалитикалық дольменді Блю Белл төбесінде тұратын үш сиқыршы салғанын, ал төртінші сиқыршының көмегімен бас тас орнатылғанын жазды. Қазіргі уақытта ескерткіш темір қоршаумен қоршалған және туристер осы орынға жиі келеді.

Кішкентай Киттің үйі

Кішкентай Киттің Коти үйі, сондай-ақ Төменгі Киттің Коти үйі және Сансыз тастар деп те аталады, Айлсфорд ауылынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 3 км жерде орналасқан. Ескерткіш темір қоршаумен қоршалған болса да, ол келушілер үшін үнемі ашық. Қазіргі күйінде ол әртүрлі өлшемдегі шамамен 21 тастан тұрады. Антиквар Джон Обри өзінің жарияланбаған "Monumenta Britannica" еңбегінде Кішкентай Киттің Котиінің бар екенін атап өтті, оның бар екендігі туралы классикалық ғалым Томас Гейл хабардар еткен. Бұл ескерткішті оның әріптесі Уильям Стукли де зерттеді және сипаттады, ол 1776 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген "Itinerarium Curiosum" еңбегінде бұл бір кезде камералы қабір болғанын жазды. Стуклиге ескерткіштегі көптеген тастар 17 ғасырдың соңында қиратылғаны туралы айтылған. 19 ғасырдың басында бұл орын ежелгі друидтермен байланыстырыла бастады, ал ғасырдың ортасында Сансыз тастар туралы халық әңгімесімен байланыстырылып, осылайша "Сансыз тастар" деген атқа ие болды. 1887 жылы ол қорғалатын ежелгі ескерткіш ретінде тіркелді. Фольклорист Лесли Гринселл 1690 жылдар шамасында ескерткіштің тонаудан кейін ғана "Сансыз тастар" деген атау алғанына сенді. Халық аңызы бойынша, Айлсфордтағы нан пісіруші тастардың әрқайсысына бір нан қойып, оларды санауға тырысты, бірақ бір нан жоғалып кетіп, оның орнына Шайтан пайда болды. Соңында нан пісіруші нанды санағанда, өзімен бірге әкелгеннен бір артық екенін көрді. Тастардың санын айта жаздағанда, ол құлап қайтыс болды. 1976 жылы Гринселл бұл халық сенімінің әлі де сақталғанын, себебі тастарға жазылған сандардың табылуымен дәлелденгенін атап өтті.

Қорым тасы

Қамқор тасы Кішкентай Китс Коти үйінің солтүстік-батысында 400 метрдей жерде орналасқан, ал Қажылар жолынан шамамен 250 метр қашықтықта жатыр. Қамқор тасы – тік төртбұрышты сарсен, өлшемдері шамамен 4,40м х 2,80м, ал қалыңдығы кем дегенде 50 см. Археологтар Брайан Филп пен Майк Датто бұл тастың ұзын дөңгелек қабірдің камерасын белгілегенін болжады, сонымен қатар дөңестің шекараларын көруге болатынын айтты. Олар жақын маңда екі кішірек тас бар екенін, ал тағы бір сарсен де жақын жерде екенін атап өтті. 1980 жылы бір шаруа соңғы тасты Қамқор тасының үстіне жылжытқан, ол әлі де сол жерде тұр. Бұл ескерткіштің бар екендігі 1776 жылы Стуклидің "Itinerarium Curiosum" еңбегінде тіркелген. 1840 жылдары Мейдстоуннан шыққан антиквар және друид Беал Посте 1830 жылдары тастың жанынан адам сүйектеріне толы қап табылғанын хабарлады. Эдвин Данкин 1871 жылы одан сәл өзгеше мәлімет берді; ол 1836 жылы бір тікенектің алынып тасталғанын, соның нәтижесінде тас, екі адам бас сүйегі, бірнеше сүйек және көмір табылғанын айтты, бірақ бұл ақпараттың қайдан алынғанын нақты айтпады. 2008 және 2009 жылдары Гарвудтың командасы басқаратын экспедиция бұл жерде қазба жұмыстарын жүргізіп, сарсеннің тек орта ғасырдан кейінгі кезеңде (шамамен 1450-1600) қазіргі орнына қойылғанын, демек бұрынғыдай камералы қабірдің құлаған тірегі емес екенін анықтады. Дегенмен Гарвуд бұл тастың ерте тарихтың кейінгі кезеңдерінде монолит ретінде орнатылған болуы мүмкін екенін ұсынды, себебі тасқа жақын бордағы үлкен ойық, оның пішіні Стонхендж өзені жобасы кезінде табылған Куку тасы мен Торстоунның ойықтарына ұқсас екенін айтты.

Смайттың мегалиті

Тағы бір камералы қабір бұрын A229 шығысындағы үлкен далада болған, оны кейде Смайттың Мегалиті деп атайды. 1823 немесе 1824 жылы жер иесі Джордж Фаул топырақ астындағы үлкен сарсендердің жыртуға кедергі келтіретінін анықтады. Оларды алып тастауға тырысқанда, ол үш тік сарсенді тауып, осы орынды зерттеу үшін Мейдстоун тарихшысы Клемент Тейлор Смайтты шақырды. Смайттың қазба жұмыстары кем дегенде екі ересек адамның сүйектері мен керамика сынығы бар тікбұрышты тас камераны ашты. Қазір ескерткіштің қалдықтары көрінбейді. Осы мәліметтерден Ашби камераның Медуэй мегалиттері сияқты шығыс-батыс бағытында орналасқанын және камераның ұзын қоршаудың шығыс жағында болғанын атап өтті.

Ақ ат тастары

Жоғарғы Ақ Ат Тасы А229 қос жолдың шығысындағы тар орманда орналасқан, оған Паломниктер жолымен жетуге болады. Тік орнатылған тастың ұзындығы 2,90 м, биіктігі 1,65 м, ені 60 см. Жоғарғы Ақ Ат Тасынан батысқа қарай шамамен 10 метрге созылатын тоғыз кішкентай тас бар. Бұл бөлмелі қабірдің бөліктері болуы мүмкін, бірақ қоршаудың іздері жоқ, және олар көршілес егістіктен шаруалар жылжытқан тастар болуы да мүмкін. Жоғарғы Ақ Ат Тасынан батысқа қарай 300 метрдей жерде Төменгі Ақ Ат Тасы деп аталатын тағы бір үлкен тік тас болған, бірақ ол 1820 жылдары қиратылған, ал қазіргі кезде оның орны қос жолдың астында болуы мүмкін. С.С. Лэмпрейс 19 ғасырдың басындағы жергілікті халық ауыз әңгімесінің бір бөлігін жазған, онда 455 жылғы Айлсфорд шайқасында Хенгист пен Хорса Ақ Аттың туын көтеріп, оны Ақ Ат Тасының жанында немесе астында тапқан делінген. Эшби бұл халық ертегісінің 17 ғасырдан ертерек болмауы мүмкін екенін айтқан, себебі ол сол кезде пайда болған Кенттің Ақ Аты мотивін пайдаланған. Эшби Ақ Ат Тасына байланысты көптеген халық әңгімелері бастапқыда Төменгі Ақ Ат Тасымен байланысты болғанын, тек соңғысының қирауынан кейін ғана Жоғарғы Тасқа ауысқанын сендірген.

Мүмкін басқа да қабірлер

1980 жылы бір шаруа шығыс топтағы камералы ұзын қоршаулардың жанында екі үлкен жер астындағы тас тапты. Кент археологиялық құтқару тобының қазба жұмыстары төмендегі бор тақтасына қазылған шұңқырларда көмілген тағы төрт орташа өлшемді тасты ашты. Қазба жұмысын жүргізушілер бұл камералы ұзын қоршаудың болу мүмкіндігін көрсетеді деп санайды.