Кіріспе

Кент, Англиядағы неолиттік ескерткіш

Смит мегалиті, сондай-ақ Уоррен фермасы палатасы деп белгілі, Блю Белл Хиллдің шығысында, Мейдстоунның солтүстігінде, Оңтүстік-Шығыс Англия графтығындағы Айлсфорд ауылы мен Сэндлинг шағын ауданының жанында орналасқан. Б.з.д. 4-мыңжылдықта, Ұлыбританияның ерте неолит кезеңінде салынған деп саналады, ол 1822 жылы табылды, сол кезде бұзылып жатысқан. Жерден және кем дегенде бес жергілікті сарсен мегалиттерінен тұрғызылған ұзын шұңқыр, шығыс жағында тас камерасы бар, тікбұрышты дөңгелек топырақтан жасалған құрғыштан тұрады. Адам қалдықтары осы камераға салынған. Археологтар ескерткіштің Еуропадан Ұлыбританияға егіншілік енгізілгеннен кейін көп ұзамай, мал өсірушілер қауымдары салғанын анықтады. Неолит Еуропасының бұкіл аймағында кең таралған ұзын шұңқыр салу сәулеттік дәстүрінің бір бөлігі болғанымен, Смит мегалиті Медуэй өзені маңында жасалған, қазір Медуэй мегалиттері деп аталатын жергілікті аймақтық нұсқаға жатады. Медуэй мегалиттерінің бірнешесі әлі де сақталған: Колдрум Ұзын шұңқыры, Аддингтон Ұзын шұңқыры және Каштандар Ұзын шұңқыры өзеннің батыс жағында орналасқан, ал Киттің Коти үйі, Кішкентай Киттің Коти үйі және Керемет тас Смит мегалитіне жақын шығыс жағында орналасқан. Жоғалған ескерткіш орнына жақын жерде Ақ ат тасы тұр, ол бір кезде басқа камералы ұзын шұңқырдың бөлігі болған болуы мүмкін. Орта ғасырларда бұл орын, басқа Медуэй мегалиттері сияқты, тоналған болуы мүмкін. 19-шы ғасырдың басында, мыңдаған жылдар бойында көршілес Блю Белл Хиллден ағып келген топырақ пен шөгінділердің салдарынан, ол топырақ астында қалды. 1822 жылы оны жер жырған шаруалар тапты, содан кейін жергілікті антикварлар Клемент Смит пен Томас Чарльз оны тексеруге шақырылды. Шаруалар көп ұзамай тастарды алып тастап, адам сүйектерін шашыратып, ескерткішті қиратты. Смит пен Чарльз өздерінің табылғандары туралы есептер жасады, бірақ оларды жарияламады, және олар 20-шы ғасырдың ортасынан бері археологтар тарапынан талқыланды.

Орналасқан жері

Смайттың Мегалиті Блю Белл Хиллдің оңтүстік беткейінде, Уоррен фермасының жанында, Оңтүстік-Шығыс Англияның Кент графтығындағы Айлсфорд ауылына жақын орналасқан. Ол табылған жер қазір A229 екі қабатты тас жолдың шығысында жатқан үлкен дала. Қазір ескерткіштің қалдықтары көрінбейді және оның нақты орнына қоғамдық қол жеткізуге тыйым салынған.

Контекст

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. 4500 және 3800 жылдар аралығында өмір салтында кең ауқымды өзгерістер болды, себебі Британ аралдарындағы қауымдар ауыл шаруашылығын негізгі күнкөріс түрі ретінде қабылдады, бұрынғы мезолиттік кезеңді сипаттаған аңшы-жинақшы өмір салтын қалдырды. Бұл континенттік Еуропалық қоғамдармен байланыс нәтижесінде болды, бірақ бұл мигранттардың көптеп келуіне, әлде континенттен ауыл шаруашылығы технологияларын қабылдаған жергілікті мезолиттік британдықтарға байланысты екені әлі де нақты емес. Қазіргі Кент аймағы, Теміз өзенінің сағасында орналасқандығы және континентке жақындығы себепті, континенттік еуропалық қоныс жайлаушылар мен келушілердің келуі үшін маңызды болды. Британияның көп бөлігі орманды болды; Кентте кең ауқымды орманды тазарту тек Кейінгі қола дәуірінде (б.з.д. 1000-700 жылдар шамасында) жүрді. Медуэй өзені маңындағы, шамамен тарихи монолит – Ақ жылқы тасының жанындағы экологиялық деректер, бұл аймақтың ерте неолитте де көбінесе орманды болғанын, емен, терек, жаңғақ/көлілді және миндаль туыстас өсімдіктерден тұратын ормандармен жабылғанын көрсетеді. Британияның көп бөлігінде осы кезеңнен дәнді дақылдарға немесе тұрақты тұрғын үйлерге қатысты айғақтар аз, археологтарды аралдың ерте неолиттік экономикасы негізінен мал шаруашылығына, мал өсіруге және көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салтына негіделгендігіне сендіруде.

Медуэй мегалиттері

Батыс Еуропа бойынша ерте неолитте адамдар алғаш рет монументалды құрылымдар салды. Бұл құрылымдардың ішінде камералы ұзын дөңгелектер, төртбұрышты немесе сопақ пішінді топырақ үйінділері бар, олардың бірінде камера салынған. Кейбір камералар ағаштан, ал басқалары ірі тастардан, қазір "мегалиттер" деп аталатын тастардан тұрғызылған. Ұзын дөңгелектер көбінесе қабірлер ретінде қолданылып, ішінде өлгендердің дене қалдықтары сақталған. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеген, оның орнына өздерінің қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысқан. Бұл камералы қабірлер ерте неолит кезеңінде Батыс Еуропаның теңіз жағалауында, оңтүстік-шығыс Испаниядан Швецияның оңтүстігіне дейін, соның ішінде Британ аралдарының көп бөлігінде салынған. Бұл сәулеттік дәстүр біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында континенттік Еуропадан Ұлыбританияға әкелінді. Гөбекли Тепе сияқты олардан бұрын салынған тас ғимараттар болғанымен, камералы ұзын дөңгелектер адамзаттың тас қолданып салу дәстүрінің алғашқы және кең тараған үлгісін құрайды. Қазір бәрі де қираған және бастапқы көрінісін жоғалтқанмен, құрылыс кезінде Медуэй мегалиттері Ұлыбританиядағы ең ірі және көзге түсетін ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойында, Солтүстік Даунс арқылы өтетін жерде орналасқан, олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Археологтар Брайан Филп пен Майк Датто Медуэй мегалиттерін Кенттегі "ең қызықты және танымал" археологиялық орындар деп атады, ал археолог Пол Эшби оларды "Оңтүстік Англиядағы ең әсерлі және монументалды құрылыстар" деп сипаттады. Мегалиттерді екі бөлек топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі Блю Белл төбесінде, екі топтың арасы 8-10 шақырым (5-6 миль) қашықтықта. Батыс топқа Coldrum Long Barrow, Addington Long Barrow және Chestnuts Long Barrow кіреді. Шығыс топта Смит мегалиті, Кит Коти Хаусы, Кішкентай Кит Коти Хаусы, Қақпақ Тас және бұрын камералы қабірлердің бөлігі болған басқа да бірнеше тастар бар, ең танымалдары – Ақ Жылқы Тасы. Олардың барлығы бір уақытта салынған ба, әлде бірінен кейін бірі салынған ба, сондай-ақ олардың әрқайсысы бірдей мақсатқа қызмет еткен бе, әлде қолданылуында иерархия болған ба белгісіз. Медуэйдің ұзын дөңгелектерінің барлығы бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы орналасқан, ал кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Камералар сарсен тасынан салынған, ол Кент аймағында кең таралған, қатты, берік және эоцен дәуірінде кремнийленген құмнан пайда болған тас. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті жерден тас блоктарын таңдап, оларды ескерткіш салынатын жерге тасымалдаған. Медуэй мегалиттері арасындағы ортақ сәулеттік ерекшеліктер Британ аралдарындағы басқа жерде тікелей аналогтары жоқ, күшті аймақтық байланысты көрсетеді. Мысалы, олар Ұлыбританиядағы басқа камералы ұзын дөңгелектерден биік болған, ішкі биіктігі 3,8 метрге дейін жеткен. Дегенмен, басқа аймақтық топтар сияқты – Ұлыбританияның оңтүстік-батысындағы Котсвольд-Северн тобы сияқты – әртүрлі ескерткіштерде әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Колдрумнің тікбұрышты пішіні, Каштановый Ұзын дөңгелегінің қасбеті және Аддингтон мен Кит Котидегі ұзын, тар үйінділер. Бұл айырмашылықтар ескерткіштерді пайдалану барысында оларға өзгерістер енгізу нәтижесі болуы мүмкін. Құрылысшылар бұрынғы қабірлердің ықпалында болған болуы мүмкін. Бұл адамдардың жергілікті жерде өскені немесе Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келгені белгісіз. Олардың сәулеттік жобаларының стильдік талдауына сүйене отырып, археолог Стюарт Пиггот Медуэй мегалиттерінің жоспары Төмен елдер аймағында пайда болды деп санайды; ал Глин Дэниел олардың дизайны Скандинавиядан шыққан деп ойлайды, Джон Х. Эванс Германиядан, ал Рональд Ф. Джессуп Котсвольд-Северн тобының ықпалын ұсынады. Эшби олардың бір аймақта тығыз орналасуы континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабір дәстүріне ұқсас екенін атап өтті және мегалиттердің ерте неолиттік Еуропаның кең таралған дәстүрінің аймақтық көрінісі екенін баса айтты. Дегенмен, қолда бар мәліметтермен нақты шығу тегін анықтау мүмкін емес екенін де атап өтті.

Дизайн

Ұзын сарайдың табылған бөлігі төрт үлкен тастан тұратын тас камера еді. Қолданылған тастар сарсендер болды. Солтүстік тас 2 метрге 4 метр, ал оңтүстік тас 2 метрге 5 метр болды. Батыс жақтағы үшінші тас 1 метрге 4 метр болды. Төртінші, кішірек тас, 1 метрге 2 метр, 0 метрге дейін өлшенді, ол солтүстік тасты оңтүстік тасқа құлаудан қорғау үшін қойылды. Бұл бір кезде камераны екіге бөлу үшін қолданылған болуы мүмкін. Тастардың өлшемдерін ескере отырып, Эшби камераның бір кезде 6 метрге дейін созылған және бастапқы құрылысында он сарсен тасқа дейін болған болуы мүмкін екенін айтты. Ол сондай-ақ оның биіктігі шамамен 1 метр болатындығын, осылайша Медуэй аймағындағы кіші камералардың біріне айналғандығын көрсетті; мысалы, Китс Котт Хаустағы камераның биіктігі 2 метрге жетті, ал Chestnuts Long Barrow-дағы камераның биіктігі шамамен 3 метрге жетті. Бұл мегалиттердің астында 1 метрге 1 метр өлшемдегі жалпақ тас жатқан. Бұл тастың үстінде шығыстан батысқа қарай бағытталған адам сүйектері табылды. Эшби мұндай тас қабырғалардың камералы қабірлерде сирек кездесетінін атап өтті және бұл бір кезде камераның үстінде тұрған, бірақ ескерткіш тарихының белгілі бір кезеңінде құлап түскен жабық тас болуы мүмкін екенін айтты. Осы жағдайда, оның үстінде табылған сүйектер бастапқы орнынан орын ауыстырылған болуы керек. Сонымен қатар, тастың үстінде, адам сүйектерінің жанында, тышқанның бас сүйегі табылды. Сүйектермен бірге майсыз қыштан жасалған кішкентай сынық та табылды. Бұл жердің бастапқы құрылыс кезеңіне жата бермейтін, басқа, жақсы жазылған жерлерде табылғандай, камералы ұзын сарайлар салынғаннан кейін ғасырлар немесе мыңжылдықтар бойы ашық қалуы мүмкін, осы уақытта басқа материалдар ішіне қойылған. Мысалы, Китс Коти Хаусынан неолиттің соңғы кезеңінен қалған кішкентай сынықтар табылды, ал Смайттың Мегалитінен табылған сынық осы кезеңге жатуы мүмкін. Жердің табылған кезде, жер бетінде ешқандай барроу болған жоқ, себебі бұл аймақтың жер деңгейі мыңдаған жылдар бойы Көкқондыр төбесінен төмен ағып келген топырақтан көтерілген. Алайда, осы сәулет стилі туралы жақсы жазылған жерлерден белгілі болғандықтан, бұл тас камера ұзын топырақ барроудың шығыс жағында орналасқандығы анық болды. Эшби бұл жердің ұзындығы 55 метрге дейін жете алатынын атап өтті. Бұл жердің шеттері де қақпақ тастармен қапталған болуы мүмкін, бұл Медуэй мегалиттерінде көрінеді; Эшби бұл жерде 110 немесе 120 сарсен тасқа дейін болуы мүмкін екенін болжады. Ескерткіштің шеттерінде орлар болуы мүмкін, ал осы орларды қазу кезінде жиналған әк тас үйінділері барроуды құруға көмектескен болуы мүмкін. Ерте неолитте бұл жер басқа камералы ұзын сарайларға жақын болған болуы мүмкін; мысалы, Ақ ат тасы жақын жерде және бір кезде ұзын сарайдың камерасының бөлігі болған болуы мүмкін. Екі жердің маңында да түрлі сарсен тастар табылды, бұл бұрын құлаған ұзын сарайлардың қалдықтарын көрсетеді. Ақ ат тасынан оңтүстікке қарай 2000 жылдары қазба жұмыстарын жүргізгендер "Структура 4806" деп атаған ғимарат табылды. Ол ерте неолит дәуірінде салынған. Жерден алынған радиокөміртектік сынақтардың нәтижесі 4110-3820 және 3780-3530 ж.б.д. аралығында қолданылғандығын көрсетті. Ұзын және кең, ол Еуропаның әртүрлі бөліктерінде белгілі болған типтегі ұзын үй болды. Егер ол тұрғын үй болса, онда онда "адамдар көп емес, мүмкін шағын отбасы ғана тұрған" дегенді білдіреді. Ұзын үйдің оңтүстік-шығысында диаметрі шамамен кішкентай дөңгелек ғимарат болған; бұл туралы аздаған мәлімет бар, бірақ бар мәліметтер неолиттің соңғы кезеңіне қатысты. Бұл ғимараттарды қазып алған археологтар олардың "тірілердің үйлері" болуы мүмкін екенін және Смайттың Мегалитімен қоса "өлілердің үйлерімен" көрінетінін айтты. Олар бұл үйді "өліктің сүйектерін дайындау немесе той-томалақ сияқты қоғамдық шараларға" арналған "жәңгір салтының бір бөлігі" деп түсіндірді.

Адам қалдықтары

Камерадан табылған сүйектерді талдау 1820 жылдары жүргізілді. Сол кезде сүйектердің көп бөлігі ұсақ-түйектерге бөлінгенін анықтады – тексеруші бұл жұмысшылардың оларды алып шығарғанда болғанын ойлады – бірақ олардың арасында бас сүйегінің, қабырғаның, сан сүйегінің, аяқ және қол сүйектерінің бөліктері де болды. Екі оң жақ жақ сүйегі және екі шынтақ сүйегінің бөліктері, оның ішінде олекранон да бар еді, бұл камерада кем дегенде екі адамның қалдықтары болғандығын көрсетеді. Табылған тістерді талдау көрсетті, кесік тістер тозығы жетіп, жалпақ болған, бұл марқұмның орта жаста болғанын көрсетеді.

Кейінгі тарих

Неолит дәуіріндегі үйлердің маңында, ерте қола дәуірі мен темір дәуірінде биік жердің тісқазғысында бір қоныс пайда болды. Оған бірнеше дөңгелек үйлер мен негізгі борпылдақ тасқа қазылған терең шұңқырлар кірді. Бұл шұңқырлар, әлдебір кезде астық сақтау үшін қолданылған болуы мүмкін, бірақ кейіннен керамика, темір заттар, жануар сүйектері және екі адамның жерленген жерлерімен толтырылды. Бұл жерді зерттеген археологтар бұл материалдың тек тұрмыстық қоқыс емес, сонымен қатар, ырым-жырымдық амалдың бір бөлігі ретінде мағыналы түрде сақталғанын айтты. Ашби бұл камералы ұзын шұңқыры орта ғасырларға дейін көрініп тұрған болуы мүмкін екенін және сол кезде оны қазған адамдар зақымдаған болуы мүмкін деп болжады. Осы пікірін растау үшін ол Кестенің ұзын шұңқырының археологиялық қазбалары оның 12-13 ғасырларда қасақана қиратылғанын көрсеткенін атап өтті. Орта ғасырлардағы бұзушылық туралы ұқсас мәлімдемелер Төменгі Киттің Коти үйі, Киттің Коти үйі, Колдрум Лонг Бароу және Аддингтон Лонг Бароу үшін де жасалды. Ашби бұл қиратудың себебі, мүмкін, иконоборшылық болды деп есептеді, себебі тастарды көму ортағасырлық христиан фанатиктерінің христиандыққа дейінгі ескерткішті әдейі жоюға және қорлауға тырысқанын көрсетеді. Керісінше, археолог Джон Александр бұл зақым ортағасырлық қазына іздеушілердің тонауынан туындады деп санайды. Бұл идеяны салыстырмалы мәліметтер қолдайды, 1237 жылғы Close Roll Уайт аралындағы шұңқырларды қазына іздеу үшін ашуға бұйрық берді, бұл практика шамамен сол уақытта Кентке тараған болуы мүмкін. Александр бұл қиратуды арнайы комиссар жасаған болуы мүмкін деп ойлады, себебі Chestnuts-тегідей "тоналғанның шеберлігі мен мұқияттығы" жергілікті қауымдастық өндіре алатыннан асып түсетін ресурстарды қажет ететінін көрсетті.

Ашылу және зерттеу

1822 жылы Уоррен фермасындағы егістікте жұмыс істеген шаруалар жер астындағы тастарға қайта-қайта соқтығысқандарын байқады. Жоғарғы қабатты топырақтан тазалағанда, олар бірнеше дюйм тереңдікте үш үлкен тас тапты. Ферма иесі, Кобтри Манорындағы Джордж Фауле, ескерткішті тексеру үшін Мейдстоуннан екі адамды шақырды: антиквар және тарихшы Клемент Тейлор Смайт, сондай-ақ Мейдстоунда тұратын және Чиллингтон Хаусында мұражай құрған дәрігер Томас Чарльз. Смайттың қатысуымен шаруалар үш тастың айналасындағы топырақты алып тастады, соның ішінде құрылыстың бір бөлігі болған кішкентай тас та ашылды. Ашылғанда, Смайт оның жақын жердегі Китс Коти Хаусына ұқсас екенін байқады. Тастар, көбінесе жылқының көмегімен, алынып тасталды, осымен ескерткіштің қалған бөлігі қиратылды. Келесі күні шаруалар қайтадан сол жерге оралып, тереңірек қазып, адам сүйектері табылған жалпақ тасқа тапты; Смайт сол кезде қатыспады. Шаруалар адам сүйектерінің көп бөлігін жаққа лақтырып жіберді, бірақ Смайт олардың бір бөлігін жинап алып, Чарльз сараптады.

Есеп беру

1822 жылғы 4 шілдеде «Мейдстоун» журналында осы жаңалықты хабарлайтын қысқа мақала жарияланды. Сол мақаладағы ақпарат сол жылдың соңында «Джентльменс» журналының бір санында қайталанды. Соңғысында бөлмедегі қаза тапқан адамдардың кім болғаны туралы қысқаша пікірталас өтті, олардың «Британ патшасы Вортимер мен саксондықтар арасындағы шайқаста қаза тапқан басшылардың бірі болуы мүмкін» деген болжам айтылды. 1834 жылы С.С. Лэмпрейс жазған «Джентльменс» журналында осы орынның екінші сипаттамасы пайда болды. Жаңалық жарияланғалы бір жыл өткен соң Смайт бөлменің суреті мен жоспарын қоса есеп жазды. Смайттың бастапқы есебі сол кезде жарияланбады, бірақ Мейдстоун мұражайының архивінде сақталды. Ол бұл еңбекте ескерткішті «британдық қабір» немесе «друидтар ескерткіші» деп атады. Бұл құжат 1948 жылы археолог Джон Х. Эванс «Archaeologia Cantiana» журналында жариялаған мақаласында ғана жарық көрді. Эванс «әлсіз және толық емес болғанымен», «біз осы қызықты және оқшауланған мегалиттік некропольға ғасырлар бойы келтірілген зиянды еске алғанда осы құжатқа алғыс айтуымыз керек» деп атап өтті. Смайттың есебімен қатар, мұражайға қойылған және Чарльз жазған болуы мүмкін екінші қысқаша есеп дайындалды, ол Эванстың 1948 жылғы мақаласында қайта жарияланды. Кейіннен Эшби 1820 жылдары жазылған екі есептің де «қысқа, бірақ құнды» және «көп жағдайда өз заманынан озық» екенін айтты. Ол осы «аграрлық даму дәуірінде» тарихқа дейінгі ескерткіштердің жойылғаны жиі кездесетінін атап өтті, сондықтан осы антикварлардың жазбалары – «қазіргі тарихтың негіздері пайда болғанға дейін жарты ғасыр бұрын» жазылған – ғылыми зерттеу саласы ретінде ерекше маңызға ие болды. 1920 жылдары археолог О.Г.С. Кроуфорд Смайттың мегалиті орналасқан жерді анықтау үшін Мейдстоун мұражайының архивіне кірді. Одан кейін ол осы орынды 1924 жылғы Ordnance Survey нұсқаулығына, Англияның оңтүстік-шығысындағы археологиялық орындарға енгізді. 1955 жылы осы аймақта бірнеше ірі тастар да табылды. 2000 жылы Эшби кейбір шекара тастары ескерткіштің «қазбаларында көмілгенін» мәлімдеді.