Кіріспе

Екі мегалит Айлсфордқа жақын, Кент, Англия.

Ақ жылқы тасы – Блю Белл Хиллінен шығысқа қарай, Сэндлинг шағын ауылы мен Айлсфорд ауылының солтүстігінде, Мейдстоуннан оңтүстік-шығыс Англия графтығы Кентте орналасқан екі бөлек сарсен мегалитіне берілген атау. Төменгі Ақ жылқы тасы 1834 жылға дейін жойылды, сол кезде аман қалған Жоғарғы Ақ жылқы тасы өз атын және фольклорлық байланыстарын алды. Әртүрлі археологтар – әлі дәлелденбегенмен – тастардың әрқайсысы б.з.д. төртінші мыңжылдықта, Ұлыбританияның ерте неолит кезеңінде салынған камералы ұзын дөңгелектердің бөлігі болғанын болжады. Егер Ақ жылқы тастары бастапқыда камералы ұзын дөңгелектердің құрамдас бөліктері болса, онда оларды континенттік Еуропадан Ұлыбританияға егіншілік енгізілгеннен кейін көп ұзамай мал өсірушілер салған болар еді. Ұзын дөңгелектер салу неолиттік Еуропаның бұкіл аймағында кең таралған архитектуралық дәстүр болды, бірақ әртүрлі жергілікті аймақтық нұсқалардан тұрды; олардың бірі Медуэй өзенінің жанында болды, оның мысалдары қазір Медуэй мегалиттері деп аталады. Ақ жылқы тастары өзеннің шығыс жағында, Кіші Киттің Коти үйі, Киттің Коти үйі, (қазір жойылған) Смайт мегалиті және төртіншісінің бөлігі болуы мүмкін Қоштас тасымен бірге орналасқан. Тағы үш мысал – Колдрум ұзын дөңгелегі, Аддингтон ұзын дөңгелегі және Каштандар ұзын дөңгелегі – өзеннің батыс жағында қалды. Қазба жұмыстары тасқа жақын ерте неолиттік ұзын үйдің бар екенін көрсетті. 19 ғасырда антикварлар Төменгі Ақ жылқы тасының аты Кенттің Ақ жылқысынан алынған болуы мүмкін деп болжады, олар өз кезегінде бесінші ғасырдың ағылшын-саксон жауынгерлері Хенгест пен Хорсаның туы деп сенді. Кейінгі тарихи зерттеулер бұл түсіндірмені қабылдамады. Тас жойылғаннан кейін, оған байланысты әңгімелер жақын маңдағы сарсен тасқа көшірілді, ол Жоғарғы Ақ жылқы тасы деп аталды. 1980 жылдан бері соңғысы Хенгест пен Хорсамен және ағылшын-саксондық көші-қонмен байланысты фольклорлық себептерге байланысты Одиндік ырым-жырымдар сияқты әртүрлі фольклорлық дін өкілдері үшін қасиетті орын ретінде қарастырылады. Олар онда рәсімдер өткізумен қатар, тасқа жасалған қиратушылыққа қарсы тұрып, жақын жердегі құрылысты тоқтату үшін үгіт жүргізеді.

Контекст

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. 4500 және 3800 жылдар аралығында өмір салты кеңінен өзгерді, себебі Британ аралдарындағы қауымдар ауыл шаруашылығын негізгі күнкөріс түрі ретінде қабылдады, бұл бұрынғы мезолиттік кезеңді сипаттаған аңшы-жинақшы өмір салтын тоқтатты. Бұл континенттік Еуропалық қоғамдармен байланыс нәтижесінде болды, бірақ бұл мигранттардың келуіне байланысты ма, әлде континенттен ауыл шаруашылығы технологияларын қабылдаған жергілікті мезолиттік британдықтарға байланысты ма, әлі белгісіз. Қазіргі Кент аймағы, Теміз өзенінің сағасында орналасқандығы және континентке жақындығы себепті, континенттен келген қоныс іздеушілер мен саяхатшылар үшін маңызды болды. Британия сол кезде көбінесе орманды болды; Кентте кең ауқымды орманды жерлерді тазалау Түпнұсқа қола дәуірінде (б.з.д. 1000-700 жылдар) ғана жүрді. Ақ жылқы тасының жанындағы экологиялық деректер бұл аймақтың ерте неолитте де көбінесе орманды болғанын, емен, шаған, жаңғақ/көліл және Amygdaloideae ағаштарымен жабылғанын көрсетеді. Британияның көп бөлігінде осы кезеңнен дәнді дақылдарға немесе тұрақты тұрғын үйлерге қатысты айғақтар аз, археологтарды аралдың ерте неолиттік экономикасы негізінен мал шаруашылығына негізделген, мал өсіруге және көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салтымен байланысты болды деген сенімге жетеді.

Медуэй мегалиттері

Батыс Еуропа бойынша ерте неолитте адамдар алғаш рет монументалды құрылымдар салды. Бұл құрылымдардың ішінде камералы ұзын дөңгелектер, төртбұрышты немесе сопақ пішінді топырақ үйінділері бар, олардың бірінде камера салынған. Кейбір камералар ағаштан, ал басқалары ірі тастардан, қазір "мегалиттер" деп аталатын тастардан тұрғызылған. Ұзын дөңгелектер көбінесе қабірлер ретінде қолданылып, ішінде өлгендердің дене қалдықтары сақталған. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеген, оның орнына қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысқан. Бұл камералы қабірлер ерте неолит кезеңінде Батыс Еуропаның теңіз жағалауында, оңтүстік-шығыс Испаниядан Швецияның оңтүстігіне дейін, соның ішінде Британ аралдарының көп бөлігінде салынған. Бұл сәулеттік дәстүр біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Еуропа континентінен Ұлыбританияға әкелінді. Гөбекли Тепе сияқты олардан бұрын салынған тас ғимараттар болғанымен, камералы ұзын дөңгелектер адамзат тарихында таспен салынған ең алғашқы және кең тараған құрылыс дәстүрі болып табылады. Қазір бәрі қираған және бастапқы көрінісін жоғалтқанмен, құрылыс кезінде Медуэй мегалиттері Ұлыбританиядағы ең ірі және көзге түсетін ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойында, Солтүстік Даунс арқылы өтетін жерде орналасқан, олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Археологтар Брайан Филп пен Майк Датто Медуэй мегалиттерін Кент аймағындағы "ең қызықты және танымал" археологиялық орындар деп атады, ал археолог Пол Эшби оларды "Оңтүстік Англиядағы ең әсерлі және монументалды құрылыстар" деп сипаттады. Мегалиттерді екі бөлек топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі Блю Белл төбесінде, екі топтың арасындағы қашықтық белгілі бір шамада. Батыс топқа Колдрум Ұзын Дөңгелегі, Аддингтон Ұзын Дөңгелегі және Каштандар Ұзын Дөңгелегі кіреді. Шығыс топ Смит мегалиті, Кит Коти үйі және Кіші Кит Коти үйінен тұрады, ал өзеннің шығыс жағындағы әртүрлі тастар, әсіресе Табут тасы мен Ақ жылқы тасы, сондай-ақ осындай құрылымдардың бөлігі болуы мүмкін. Олардың барлығы бір уақытта салынған ба, әлде бірінен соң бірі салынған ба белгісіз, сондай-ақ олардың әрқайсысы бірдей мақсатта қолданылған ба, әлде қолданылуында иерархия болған ба белгісіз. Медуэйдің ұзын дөңгелектерінің барлығы бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы орналасқан, ал кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Олардың ішкі биіктігі 3 метрге дейін жетеді, бұл оларды Ұлыбританиядағы басқа ұзын дөңгелектерден биік етеді. Камералар сарсеннен салынған, ол Кент аймағында кең таралған, тығыз, қатты және берік тас, эоцен дәуіріндегі құмнан пайда болған. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті жерден тас блоктарын таңдап, оларды ескерткіш салынатын жерге тасымалдаған. Медуэй мегалиттері арасындағы ортақ сәулеттік ерекшеліктер Британ аралдарындағы басқа жерде тікелей аналогтары жоқ, күшті аймақтық байланысты көрсетеді. Дегенмен, басқа аймақтық топтамалар сияқты, мысалы, Оңтүстік-Батыс Британиядағы Котсуолд-Северн тобы, әртүрлі ескерткіштерде әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Колдрумнің тікбұрышты пішіні, Каштандар Ұзын Дөңгелегінің қасбеті және Аддингтон мен Кит Котидегі ұзын, тар үйінділер. Бұл айырмашылықтар қабірлердің уақыт өте келе өзгертілуінен және бейімделуінен туындаған болуы мүмкін, сондықтан ескерткіштер жиынтық құрылымдар болар еді. Құрылысшылар бұрынғы қабірлердің ықпалында болған болуы мүмкін. Бұл адамдар жергілікті жерде өскен бе, әлде Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келген бе белгісіз. Олардың сәулеттік жобаларының стильдік талдауына сүйене отырып, археолог Стюарт Пиггот Медуэй мегалиттерінің жоспары Төмен елдер аймағында пайда болды деп ойлады, ал Глин Дэниел олардың дизайны Скандинавиядан шыққан деп санайды, Джон Х. Эванс Германиядан, ал Рональд Ф. Джессуп Котсуолд-Северн тобының ықпалын ұсынды. Эшби олардың бір аймақта тығыз орналасуы континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабір дәстүріне ұқсас екенін атап өтті және мегалиттердің ерте неолиттік Еуропаның кең таралған дәстүрінің аймақтық көрінісі екенін баса айтты. Дегенмен, қолда бар мәліметтермен нақты шығу тегін анықтау мүмкін емес екенін де атап өтті.

Төменгі ақ ат тасы

Төменгі ақ боз тас бір кезде Жоғарғы ақ боз тастан батысқа қарай тұрған. Ол паломниктер жолы Рочестер мен Мейдстоунды байланыстырған жолды екіге бөлетін жердің солтүстік-батысында орналасқан, ал соңғысы қазір A229 екі қатарлы тас жол. Филипп пен Дюто Төменгі ақ боз тастың орны, мүмкін, A229 жолының астында деп есептеді. Эванс оны "Түпнұсқа ақ жылқы тасы" деп атады, бірақ оны кейде "Кент стандарты тасы" деп те атаған. Тас 1834 жылға дейін қиратылған. Төменгі ақ боз тас бұрынғы камералы ұзын қоршаудың бөлігі болуы мүмкін, бірақ Филипп пен Дюто мұндай байланыстың "нақты еместігін" айтты.

Жоғарғы ақ ат тасы

Жоғарғы Ақ Ат Тасының ұзындығы, биіктігі және қалыңдығы шамамен бірдей. Бұл – сарсен. Ақ Ат Тасы "Уэстфилд Вуд" деп аталатын, Қажылар Жолына жақын орналасқан, тар жолақты орманды аймақта орналасқан. Мегалит A229 қос жолдан шығысқа қарай жатыр, оған жақын маңдағы бензин бекетінің артына барып, содан Қажылар Жолымен жүріп жетуге болады. Жоғарғы Ақ Ат Тасы атын қиратылған Төменгі Ақ Ат Тасынан алған; бұл атау алғаш рет 1927 жылы жарияланған. Осыны ескере отырып, Эванс оны "Мұрагер Ақ Ат Тасы" деп атады. Оның пікірінше, бір жағында "тастың табиғи құрылысынан пайда болған бет пішінінің қарапайым сызықтары" бар. Ол 1979 жылғы Ежелгі Ескерткіштер және Археологиялық Аймақтар Заңы бойынша қорғауға алынған. Мүмкін, Жоғарғы Ақ Ат Тасы бұрын бөлмелі ұзын қоршаудың бөлігі болған, бірақ ол басқаша жойылған. Дегенмен, Филп пен Датто оның ұзын қоршаудың бөлігі екенін "нақты айту қиын" деді. Бұл мүмкіндікті қолдау үшін Эванс тік тастың "камера қабырға тасына" ұқсас екенін атап өтті, мысалы, Колдрум мен Китс Коти Хаусындағыдай. Алайда, монолиттің жанында бұрын топырақ үйінді болғанын көрсететін ешқандай іздер жоқ. Ақ Ат Тасынан батысқа қарай 9 кішкентай тас шамамен он метрге созылып жатыр. Бұл тастар ерте неолит дәуірінде орналастырылмаған, ал жергілікті шаруалар өз егістіктерінен тауып, кейіннен оларды осы жерге әкелген болуы мүмкін.

Неолиттік кезеңдегі көршілес нысандар

Ақ ат тасы 1822 жылы Смайттың Мегалиті деп аталатын тағы бір ұзын қоршаулы қабірдің жанында орналасқан. Бұл камерадан адам сүйектерінің сынықтары табылды, оның ішінде бас сүйегінің бөліктері, қабырғалар, жамбас, аяқ және қол сүйектері. Егістіктегі қазба жұмысында табылғаннан кейін, бұл ұзын қоршаулы қабірдің камерасы қиратылды, яғни қазірде осы ескерткіштен ештеңе көрінбейді. Смит Мегалиті мен Ақ ат тасының маңынан түрлі сарсен тастары табылған, бұл жойылған ұзын қоршаулы қабірлердің қалдықтары болуы мүмкін. Ақ ат тасынан оңтүстікке қарай 2000 жылдары қазба жұмыстарын жүргізушілер "Структура 4806" деп атаған ғимарат болған. Ол ерте неолит дәуірінде салынған. Қазба алаңынан алынған радиокөміртекті сынамалар көрсеткендей, бұл ғимарат б.з.д. 4110-3820 және 3780-3530 жылдар аралығында пайдаланылған. Ұзын және кең болған бұл ғимарат, Еуропаның әртүрлі аймақтарында белгілі болған ұзын үйдің түрі еді. Егер ол тұрғын үй болған болса, онда онда "аз ғана адамдар, мүмкін шағын отбасы ғана тұрған" болар еді. Ұзын үйдің оңтүстік-шығысында диаметрі шамамен кішкентай дөңгелек ғимарат орналасқан; оның жасы туралы мәліметтер аз, бірақ бар мәліметтер неолит дәуіріне қатысты. Археолог Тимоти Чемпион бұл құрылыстардың болуы ерте неолиттік өмірдің "әлі де жартылай көшпенді" болғаны туралы жалпы мәліметтерге "толық сәйкес келмейтінін" айтты, бірақ егер бұл ғимараттар тұрғын үй болмаса, мұны түсіндіруге болады. Ол ұзын үйдің "тұрғын үй және шаруашылықтан гөрі қоғамдық және салтанатты мақсатта қолданылғанын, бірақ неолит дәуірінде мұндай қатаң бөлініс болмағанын" атап өтті. Бұл ғимараттарды қазып шығарған археологтар олардың "тірілердің үйлері" болуы мүмкін екенін және Смайттың Мегалиті сияқты "өлілердің үйлерімен" көрінетінін болжады. Сонымен қатар, бұл ұзын үй "қоршау дәстүрінің бір бөлігі" болуы мүмкін, ол "өлгендердің сүйектерін дайындауға немесе той-томалақ сияқты қоғамдық шараларға" арналған.

Кейінгі тарих

Неолит дәуіріндегі үйлердің төңірегінде, кейінгі қола дәуірі мен темір дәуірінде биік қырлы жерде бір қоныс пайда болды. Оған бірнеше дөңгелек үйлер мен төменге қарай терең ойылған шұңқырлар кірді. Бұл шұңқырлар, әлдебір уақытта астық сақтауға арналған болуы мүмкін, бірақ кейіннен керамика, темір заттар, жануар сүйектері және екі адамның жерленген жерімен толтырылды. Қазба жұмыстарын жүргізген археологтар бұл заттардың тек тұрмыстық қалдық емес, сонымен қатар, белгілі бір мағынамен, діни амалдың бір бөлігі ретінде салынған деп санайды.

Антикварлық және фольклорлық

1834 жылы «Мейдстоун және оның айналасы туралы қысқаша тарихи және сипаттамалық есеп» атты кітабында антиквари С. С. Лэмпрейс «Ақ ат тасы» – яғни, Төменгі Ақ ат тасы туралы айта келіп, ол «бөлшектерге бөлініп, жолға лақтырылған» екенін атап өтті. Лэмпрейс тастың «жайғасқан» жерін сипаттады, ал Эшби бұл оның қиратылғанға дейін көлденең жатқанын көрсетеді деп болжайды. Лэмпрейс бұл «дәстүр» екенін айтты. Аңыз бойынша, бесінші ғасырдағы басып кірушілер Хенгест пен Хорса Вортимер мен Катигернмен шайқасқаннан кейін, олардың ақ атты бейнеленген шайқас туы осы тастан табылған. Лэмпрейс бұл әңгіменің «рас немесе жалған» екендігі туралы пікір білдірмеді. Лэмпрейс тас пен Хенгест пен Хорса арасындағы байланысты жариялаған алғашқы адам болды, ал Эшби кейіннен «оның жалғасуы осы көзден басталады» деп атап өтті. Эшби бұл оқиғаның тасқа байланысты болуы мүмкін екенін айтты, бұл антиквари Уильям Ламбардтың 16 ғасырдағы англосаксондық өткенге деген құлшынысының нәтижесі болуы мүмкін, бірақ Рональд Джессуптың пікірінше, Кенттің ақ аты мотиві тек 17 ғасырда пайда болғандықтан, бұл екіұшты. Джессуп бұл байланысты ашық сынап, «[тасқа] қатысты Кенттің құдай сияқты Ақ аты туралы әңгімелердің негізі жоқ» деді, мұндай байланыстарды «мағынасыздық» деп сипаттады. 1842 жылы Дуглас Олпорт өзінің жақын маңдағы Мейдстоун қаласына арналған кітабында Төменгі Ақ ат тасының ағаштан ойылған суретін жариялады. 1840 жылдардың ортасында антиквари Биль Пост жергілікті аймақтағы басқа да көне заттармен бірге Ақ ат тасын жарияланбаған қолжазбасында талқылады. Ол атаудың шығу тегінің төрт мүмкін түсіндірмесін ұсынды: Айлсфорд шайқасынан кейін саксондардың Ақ ат туы осы тасқа құлаған; күн белгілі бір бұрыштан түскенде, ол ат сияқты көлеңке береді; темір дәуірінің друидтері осы таста ақ атты құрбандыққа шалған; және ақ атқа мінген адам оның жанында қаза тапқан. Сол қолжазбада Пост Төменгі Ақ ат тасының эскизін ұсынды. 1924 жылы Кент туралы жариялағанда археолог О. Г. С. Кроуфорд, сол кезде Орданс Survey-дің археологиялық офицері болып жұмыс істеді, Жоғарғы Ақ ат тасын басқа Медвей мегалиттерімен бірге тізімге қойды. Уильям Коулс Финч 1927 жылы шығарған «Кенттік паломниктік жер, оның ежелгі жолдары мен қасиетті орындары» атты еңбегінде бұл орынды талқылады, сонымен қатар оның суретін қосты; сол кезде ол орманды жерде емес, ашық ауада болды. 1970 жылы археолог Р. Ф. Джессуп тастың суретімен бірге тас туралы есеп жариялады, бұл уақытқа дейін оның айналасында ағаштар өскенін көрсетті. Фолклоршылар Фрэн және Джефф Доел Ақ ат тасының он тоғызыншы ғасырдағы арбалы ит туралы айтылғанда «Друид тасы» деп аталған орын болуы мүмкін деп болжады. Бұл оқиғаны бір діни қызметкер айтып берді. Ол досымен бірге Боксли шіркеуінен Бурхамға қайтып келе жатқанда, оларды «ұзын құлақтары тік тұрған, сұрғылт қара ит» қуа бастағанын байқады, ол «бузаудай үлкен» көрінген. Діни қызметкер бұл жаратылыстың оларды «Друид тасына» дейін қуып келгенін айтты.

Қазіргі заманғы паганизм

Ақ ат тасын халықтық діндарлар қасиетті орын деп қарастырады, олар нәсіл туралы түсініктерді маңызды санап, оған баса назар аударады. 1973 жылы «Одиналық ырым» деп аталатын халықтық пұтқа табынушылар тобы құрылды; оның негізін қалаушыларының бірі Джон Йёуэлл Ақ ат тасын «Англияның туған жері» деп мойындап, мегалитті «қайтарып алып, киелі ету» үшін блот рәсімін өткізді. Топ бұл жерде ағылшын тегінің маңыздылығын атап өтеді, оны «ағылшын ұлтының символды туған жері» және «Хенгест пен Хорсаны еске алуға, сондай-ақ біздің дініміздің осы жерге келуінің символды орны» деп есептейді. Медуэй мегалиттерінде рәсімдер орындайтын басқа да пұтқа табынушылардан, мысалы, қазіргі заманғы друидтар тобынан ерекшеліктері – бұл халықтық діндарлар «ата-бабаларын» бұрын осы жерді мекендеген адамдар ретінде емес, қандық байланыс арқылы туысқандар ретінде түсінеді. Одиндік ырымның кейбір мүшелері басқа заманауи пұтқа табынушылармен бірге Ақ ат тасы мен басқа да Медуэй мегалиттері заманауи адамдарға қарағанда көне халықтар «жер энергиясымен» тығыз байланысты болған деп санайды. 1987 жылдан бері Одиндік ырым мүшелері бұл жерде ай сайын, сондай-ақ қол ұстасып үйлену, топқа адалу және жерлеу рәсімдері сияқты маңызды шаралар өткізеді. 2010 жылы Йёуэллдің өсиетімен, оның кремацияланған күлі Кенсал Гриндегі Батыс Лондон крематорийінде жерленгеннен кейін тасқа шашылды. 1987 жылы Одиндік ырымның мүшелері Ақ ат тасын қорғаушылар тобын құрды, олардың мақсаты – осы орынды қорғау болды. Олар келушілерге оңай қол жеткізу үшін қажылар жолынан ағаштан жасалған баспалдақ орнатты. 1990 жылдары олар Канал туннелі теміржол желісінің тасқа жақын жерден өтуіне қарсы науқан жүргізді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. «Қамқоршылар» тобы 2004 жылы жаңа мәселелерді шешу үшін қайта құрылды, бірақ бұрынғысынан ұйқыға кеткендей болды. 2003 жылы Orange телекоммуникациялық компаниясы тастан бірнеше метр қашықтықта радио мұнарасын салуға рұқсат сұрады. Одиндік ырым және Woden's Folk деп аталатын басқа халықтық діндарлар тобы бірлесіп, Тонбридж және Маллинг кеңесінен бұл ұсынысты қабылдамауды өтінді. «Қамқоршылар» тобы да қарсылық білдірді. 2006 жылы Orange өтінімін қайта жаңартып, мұнараны Ақ ат тасынан әлдеқайда алысқа орналастыруды ұсынды. «Қамқоршылар» тағы да бұған қарсы күресті. Ақ ат тасының үстіне бірнеше рет сыртқы әсерлерден зардап шегуіне куә болдық, келушілер оған суреттер салып, бояу жағыпты. Одиндік ырымның мүшелері тасқа зиян келтірмейтін деп санайтын әдістерді қолданып, осы жазуларды жоюға тырысты.