Кіріспе

Бұл нацистік Германияның тарихнамада нацистік режимді зерттеуде қолданылатын сөздердің, терминдердің, ұғымдардың және ұрандардың тізімі. Кейбір сөздерді Адольф Гитлер және басқа нацистік партия мүшелері жасаған. Ал басқа сөздер мен ұғымдар қарызға алынып, бейімделген, ал кейбір терминдер Веймар Республикасы тұсында-ақ қолданыста болған. Сонымен қатар, бірқатары Германияның мәдени дәстүрінен алынған.

09

25 тармақты бағдарлама – Нацистік партияның бағдарламалық құжаты және оның идеологиясының жүйеленген түрі.

К

Kameradschaft und Gemeinschaftsstärkung – достық пен бірлестікті нығайту; нацистік партияның әлеуметтік институттарды Gleichschaltung етуі. Kampfbund des gewerblichen Mittelstandes (Жеке саудагерлердің күресші қауымдастығы) – еврейлер бақылауында деп саналатын бөлшек сауда желілеріне қарсылық көрсету мақсатында құрылған ұйым. Kampfbund für Deutsche Kultur (Неміс мәдениеті үшін күрес лигасы) – 1929 жылы құрылған, Альфред Розенберг басшылығымен, Гитлер мен ұлттық-социалистік идеологтардың көзқарастарына негізделген неміс мәдениетін насихаттау үшін құрылған ұйым. Ол фолккистік идеяларды насихаттап, нацистік Gleichschaltung идеясын қолдады. Kampfzeit – "Күрес уақыты". НСДАП-тың 1925-1933 жылдар аралығындағы саяси оппозицияда болған кезеңі. 1933 жылдан кейін НСДАП-тың ерлікке толы дәуірі ретінде даңқталды. Kanzlei des Führers der NSDAP ("НСДАП Фюрерінің канцеляриясы"; қысқартылған түрі KdF) – Агенттік Адольф Гитлердің жеке канцеляриясы ретінде қызмет етіп, партия лауазымды тұлғаларына қатысты шағымдар, партия соттарының апелляциялары, ресми үкімдер, НСДАП мүшелерінің кешірім өтініштері және Гитлердің жеке істері сияқты мәселелерді қарастырды. Kapo (Cabo) – концлагерьде, еңбек лагерьінде және өлім лагерьіндегі еңбекші тұтқындар отрядының басшысы; Sonderkommando жұмысшыларының бақылаушысы. Көп жағдайда лагерьге жіберілген қылмыскерлерге капо міндеті жүктелді. Қызметте болған кезде оларға көбінесе қамшы немесе таяқ берілді. Олар қатыгездігімен танымал болды. Katyn Massacre – Ресейдің нацистерді кінәлаған оқиғасы, олар (орыстар) 4500 поляк офицерінің жаппай қабірін тапқандарын мәлімдеді. Бұл офицерлер шын мәнінде 1940 жылы Кеңес тұтқында болған 15000 поляк офицерінің тобының бір бөлігі болды және олардың қайда екені белгісіз болды. Кеңес Одағы 1990 жылдың сәуіріне дейін осы қатыгездікке қатысы бар екенін жоққа шығарды, содан кейін поляк офицерлерінің нацистік-совет ынтымақтастығының алғашқы кезеңінде өлім жазасына кесілгені расталды. Олар Сталиннің бұйрығымен өлтірілді. Keppler Kreis (Кепплер Кругі) – 1932 жылы Гитлердің ықпалымен және химия өндіруші Вильгельм Кепплердің әсерімен құрылған кеңесші комитет, ол Германияның жетекші экономикалық тұлғаларынан (банкирлер, өнеркәсіпшілер және саудагерлер) тұрды. Топ Гитлер мен НСДАП-қа экономикалық кеңес беру үшін құрылды, бірақ Гитлер мүшелерін манипуляциялады және осы бизнес лидерлерін оған абсолютті билікті алуға көмектесу үшін пайдаланды. Kdf Wagen – Kraft durch Freude бағдарламасының жобасы I типті Volkswagen Beetle-дің ресми атауы. Kehlsteinhaus – "Бүркіт ұясы", Берхтесгаденге жақын Оберсалцберг тауының басындағы Гитлердің жазғы үйі. Бергхофпен шатастырмаңыз. Kinder, Küche, Kirche – "Балалар, ас үй, шіркеу" (Гитлердің өмірдің барлық аспектілерін мемлекеттік бақылаудағы ортодоксияға бейімдеуінің бөлігі) – нацистік мемлекеттегі әйелдердің рөлін анықтайтын ұран. Гитлер: "Ұлттық-социализм – ерлердің қозғалысы" деді. Kindersegen (Балалармен жарылқанған) – нацистер неміс туу деңгейін арттыруды жақтауға арналған эмоционалды термин. Бұл термин нацистердің басқа да бастамаларына, мысалы, төмен пайыздық некеге несие, гранттар, қосымша отбасылық жәрдемақылар және балаларды қолдау сияқты шараларға қатысты. Рейхке балаларды әкелген аналарға арнайы құрметтер мен марапаттар берілді. Kirchenkampf ("шіркеу күресі") – Германияның протестант шіркеуінің доктриналық және шіркеулік бақылауы үшін неміс христиандары мен басқаша дінге сенуші шіркеу арасындағы қақтығыс. Ол сонымен қатар Германия мемлекеті мен христиан шіркеулерінің (протестанттық және католиктік) арасындағы тәуелсіздік үшін күресті білдіреді. Kolberg – 1806-1807 жылдары Наполеонға қарсы прус соғысын еске алу үшін жасалған, көп қаржыландырылған неміс пропагандалық фильмі, онда пруссиялықтар "көмекті ұстап тұрды" және неміс күресі одан әрі өсіп келе жатқандығын көрсетуге тырысты. Фильмнің премьерасы 1945 жылдың 30 қаңтарында өтті, бірақ оны өте аз адам көрді, себебі одақтастардың Германиядағы инфрақұрылымды жойған бомбалау науқаны және әскери шығындардың өсуіне байланысты. Kommandantur – неміс тілінде әскери штаб. Метонимия бойынша, соғыс кезінде ол оккупацияланған елдерде командалардың өздерін, олардың орналасқан ғимараттарын (көбінесе қамалдарда немесе сәнді қонақ үйлерде немесе басқа да үлкен ғимараттарда) және олардың бақылауындағы әртүрлі әкімшілік деңгейлердің аумақтарын белгіледі. Kontinentalimperium – Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы мақсаты – Шығыс Еуропаға аумақтық кеңею арқылы континенттік гегемонияны орнату. Kolonialimperium-мен салыстырыңыз, ол теңіз арқылы империялық үстемдікке ұмтылыс. Konzentrationslager, көбінесе KZ деп қысқартылады – концлагерь. Дұрыс аббревиатура KL болар еді, бірақ KZ дыбысы күштірек болғандықтан таңдалды. Концлагерьлер SS тарапынан "халық қауымдастығының жауы" деп жарияланғандарды ұстау үшін құрылды. Kraft durch Freude (KdF) – "қуат – қуанышта", мемлекеттік бағдарламалар, адамдардың бос уақытын ұйымдастыруға арналған, арзан демалыстар, концерттер, басқа да ойын-сауықтар және (сәтті болмаған) автомобиль ұсынуға арналған (Kdf Schiff, Kdf Wagen). Бастапқыда Nach der Arbeit деп аталды. Kreditschöpfungstheorie – Грегор Штрассердің үкіметтік шығындар мен несие жасау туралы идеясы. Kreisauer Kreis (Крейсау Кругі) – Хельмут Мольтке (жетекші мүшесі) мен жыл жас зиялылар мен аристократтардан, сондай-ақ бірнеше иезуит дін қызметкерлерінен, лютеран пасторларынан, консерваторлардан, либералдардан, бұрынғы Германия монархиясын қолдағандардан, көрнекті жер иелерінен және шетелдік дипломаттардан тұратын басты оппозициялық топтардың бірі. Олар Гитлердің өлтірілуін қамтымайтын құрметті төңкеріс табуға тырысты, себебі Мольтке және көптеген басқа мүшелердің христиандық көзқарастары осы тактикаға қарсы болды. Ақыр соңында Гестапо оны құлатып, Мольтке 1944 жылдың қаңтарында тұтқынға алынды. Kreisleiter – НСДАП-тың Kreis (аудан) басшысы. Kreis Uschla – төрт деңгейлі Uschla жүйесіндегі аралық деңгей, Gau Uschla-дан төмен және ең төменгі деңгейдегі Orts Uschla-дан жоғары. Kriegserlebnis – (миф бойынша) соғыс тәжірибесі. Kriegsmarine, "Соғыс Әскери-теңіз күштері", Wehrmacht-тың үш ресми тармағының бірі. Kriegsverdienstkreuz "Соғыс еңбегі үшін орден" – темір орденге қатысты айқын батылдық қажет емес, ерекше қызметі үшін берілген марапат. 2-ші дәреже, 1-ші дәреже және рыцарьдық крест үш дәрежеде берілді; майдан шебіндегі әскерлер үшін қылыштарымен және тылға орналасқандар мен азаматтар үшін қылыштарысыз. Kriegsverdienstmedaille "Соғыс еңбегі үшін медаль" – соғысқа көмектескен азаматтық қызметі үшін берілген марапат, көбінесе фабрика жұмысшыларына берілді. Kriminalpolizei (Kripo) – "Қылмыстық полиция" – Нацистік Германияда ол 1936 жылдың шілдесінде бүкіл Рейх үшін Ұлттық қылмыстық полиция департаментіне айналды. Ол Gestapo-мен бірге Sicherheitspolizei (SiPo) құрамына біріктірілді. Кейін 1939 жылы ол RSHA құрамына енді. Kripo сонымен қатар "Рейх қылмыстық полиция департаменті" немесе RKPA деп белгілі болды. Kristallnacht немесе Reichskristallnacht – "Кристалл түні"; 9-10 қараша, 1938 жылғы "Бұзылған шыны түніне" сілтеме жасайды, онда Германиядағы еврейлерге қарсы дүрбелең зорлық-зомбылық орын алды. Kunstbolschewismus (Көркемдік Большевизм) – нацистік пропагандасының еңбектеп айтылатын сөзі, ол заманауи және әлеуметтік сынға ұшыраған өнерге бағытталған. Бұл термин Гитлердің өзі сурет салуға қатысты қолданды: "Көркемдік Большевизм – ғана Большевизмнің мәдени өмірі мен рухани өркендеуінің мүмкін формасы"; осылайша, "ресми түрде...

М

Machtergreifung ("билікті басып алу") – Machtübernahme ("билікті басып алу") терминімен қатар, Гитлердің 1933 жылғы 30 қаңтарда канцлер болып тағайындалған кезде толық саяси билікті иеленуін білдіреді. Мадагаскар жоспары – 1940 жылы нацистер жасаған, еврей мәселесін шешу мақсатында еврейлерді Мадагаскар аралына жаппай көшіруді көздейтін жоспар. Нацистер еврейлерді Палестинаға жібермей, оны христиандар мен мұсылмандарға тиесілі деп есептеді. Олар еврейлерді Мадагаскарда "кепілге" ұстап, американдықтармен сауда жасау ниетінде болды. Бұл операцияны еврей бизнестерінен, үйлерінен және кез келген капиталдық активтерден күштеп алынған қаражат есебінен қаржыландыру жоспарланған. Франция мен Ұлыбритания арасындағы бейбіт келісімге байланысты болғандықтан, жоспар іске аспады. Кейбір "функционалистік" мектептің ғалымдары бұл жоспарды нацистердің бастапқы ниеті еврейлерді жүйелі түрде жою емес, континенттік Еуропадан тысқары жерге көшіру болғанын дәлелдеу үшін пайдаланады. Мажино линиясы – 1930 жылдары Францияның Германиямен шекарасында салған нығайтылған қорғаныс жүйесі, 1940 жылы неміс әскері оңай басып өтті. Майданек – Польшадағы Люблин қаласының жанындағы құрту лагері. Бұрынғы еңбек лагері Майданек Одило Глобочник басшылығымен құрту лагеріне (өлім лагері) айналдырылды. Барлығы 1,5 миллионнан астам адам қаза тапты, көбісі газбен уланды. Май мерекесі – 1 мамыр; нацистердің еңбекшілерді құрметтеуге арналған маңызды мерекесінің бірі. Mann – SA және Allgemeine SS-тегі ең төменгі шен, жекеменшікке тең. Männerbund – ерлердің бірлестігі, SA идеологиясының маңызды бөлігі болған еркектік мистикасы (ерлердің байланысын қараңыз). Marburger сөйлеуі – Франц фон Папеннің 1934 жылғы 17 маусымда Марбург университетінде жасаған сөйлеуі, онда ол нацистік режимді сынап, Германияда көбірек еркіндікке шақырды және нацистердің бағытын сұраққа алды. Бұл сөз Гитлердің ашуын тудырып, оны диктатордың ықыласынан шығарды. Марш на Фельдхернхалле – Гитлер мен Эрих Людендорфтың 1923 жылғы 9 қарашада жасаған төңкерісінің құрбандарын еске алуға арналған жылдық мереке. Осы оқиғада 16 нацистік құрбан/шейіт қаза тапты. Нацистердің пантеонына кіру үшін олардың есімдері жоғары дауыспен айтылды, бұл факелдер мен барабандармен сүйемелденетін салтанатты шара болды; режимді заңдыландыруға және мақтауға арналған көптеген нацистік еске алу іс-шараларының бірі. "Наурыз қызғалдақтары" (Märzveilchen) – 1933 жылғы наурыз айындағы Рейхстаг сайлауынан кейін НСДАП-қа қосылғандар. "Наурыз қызғалдақтары" партияға оппортунистік себептермен ғана қосылған деп есептелді және Ескі күрескерлер оларды жек көретін. "Наурыз айының құрбандары" деп те аталды. Маутхаузен – Үстіңгі Австриядағы шағын қала, сонымен қатар саяси тұтқындарды жазалау немесе қайта тәрбиелеу үшін құрылған атақты концлагерь орналасқан жер. Жағдай өте нашар болды, адамдар аштықтан және шаршаудан қайтыс болды, өйткені ол неміс жер және тас жұмыстарының гранит кенін өндірумен де байланысты болды. Онда дені сау тұтқындарға түрлі тәжірибелер жасалды, сондай-ақ жұмыс істей алмайтындарға эвтаназия жасалды. "Көрінісіңнен гөрі артық бол" ("Mehr sein als scheinen") – Ұлттық саяси білім беру мекемесінің (NPEA) форма киімдеріндегі пышақтарға жазылған ұран. "Менің күресім" – Адольф Гитлердің өмірбаяны және саяси манифесі. "Менің абыройым – адалдық" ("Meine Ehre heißt Treue") – Schutzstaffel (SS) белбеулері мен форма киімдеріндегі пышақтарға жазылған ұран. Мейер – Герман Герингтің қорлаушы және әзіл-сықақ лақап аты, ол 1939 жылғы 9 тамызда Германия үстінен жау ұшақтары пайда болған жағдайда өзін Мейер деп атауға болатынын айтқан. Оның әуедегі үстемдікке деген сенімділігі одақтас мемлекеттер әуеде үстемдік орнатып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияны бомбалауды бастағаннан кейін күлкіге айналды. Metallspende des deutschen Volkes (Неміс халқының металл сыйлығы) – Германияның қарулануын қолдау үшін қажетті металдарды жинау бағдарламасы. Militärbefehlshaber – әскери губернатор, оккупацияланған елдегі атқарушы биліктің басшысы (егер рейхскомиссар тағайындалмаған болса). Mischling – еврей тегі бар адамды сипаттау үшін қолданылады; кейбіреулері толыққанды еврейлер ретінде қарастырылды, ал енді біреулері түрлі шектеулерге ұшырады. Mit brennende Sorge – Папа Пий XI-нің нацистерге қарсы ескертуі. Mittelbau (Орталық құрылым) – Dora Mittelbau немесе Mittelbau Dora үшін қысқартылған кодтық атау. Бұл V 1 және V 2 ракеталарын жаппай өндіруге арналған құпия жер асты мекемесі, одақтас авиациясының бомбалауынан қорғалған. Mittelbau сонымен қатар Бухенвальд концлагерінің бөлімшесі саналды, өйткені оның көптеген мәжбүрлі еңбекшілері сол жерден келген. Ең жақсы кезеңінде 30 000-ға жуық мәжбүрлі еңбекші жұмыс істеді. Mittelstand – тәуелсіз дүкен иелері мен шеберлерден тұратын орта таптың экономикалық саласы, нацистерді күшейтетін фактор ретінде көрсетілді (пропаганда арқылы). Münchner Abkommen – Мюнхен келісімі – 1938 жылғы 29 қыркүйекте Мюнхенде Ұлыбритания, Германия, Франция және Италия арасында қол қойылған келісім, Германияға Судет аймағын беруге келісім берді. Muselmann – "өліміне мойын бұрған және өзін құтқаруға тырыспаған тұтқын". (1) Mutterkreuz – Ehrenkreuz der Deutschen Mutter-ді қараңыз. Mythus des 20. Jahrhunderts, Der (20 ғасырдың мифі) – нацистік идеолог Альфред Розенбергтің жазған polemical трактаты, онда Батыс өркениетінің барлық мәдениеті германдық халықтардың ойларынан туып, еврейлік христиандық, иезуиттер, масондар және "халықаралық еврейлік конспираторлардың" жағымсыз әсерінен құлдырады деп айтылған. Розенберг өзінің кітабында қазіргі және болашақ күрестер идеологиялық догма емес, жаһандық үстемдік үшін қанға қарсы қан және нәсілге қарсы нәсіл болатынын атап өтті.

P

Пангерманизм – барлық немістер бір елде тұруы керек деген идея. Panzerkampfwagen – «Зы бронетранспортты құрылғы» (яғни танк); Үшінші рейхке тән емес, бірақ оның блицкригтегі маңыздылығы үшін мұнда келтірілген әскери көлік. Panzerfaust – «Қолға ұстайтын бронға қарсы құрал»; Екінші дүниежүзілік соғыстағы арзан, бір рет қолданылатын, кері соққысы жоқ танкіге қарсы қару және кеңестік РПГ-нің (ракеталық гранатаның) алдағысы. Panzerschreck – Екінші дүниежүзілік соғыстағы американдық базукаға ұқсас танкіге қарсы қару. Parole der Woche – нацистік идеалдарды тарату үшін қолданылған қабырға газеті. Partei Statistik – 1935 жылғы нацистік партияның үш томдық мүшелік деректерінің жинағы. Parteitag – (NSDAP) партиялық (митинг) күндері. Pipel немесе Pipele – Нацистік концлагерьдегі тұтқындар арасында, лагерь күзетшісі немесе капо сияқты жоғары статустағы тұтқынмен қарым-қатынас арқылы ерекше қамқорлыққа және жеңілдіктерге ие болатын сүйкімді жас жігіт немесе жасөспірім. Лагерь жүйесінде көптеген күзетшілер мен каполар осы жастарды жыныстық тұрғыда зәбірлегені белгілі болды. Planwirtschaft – Шектелген жоспарлы экономика; Уолтер Функ бұл идеяны нацистік партияда қолдады, олар нағыз корпоратизмнің бизнес өсуіне кедерес келтіретінін ойлады. Plutokratie – «Плутократия»; батыс капиталистік елдерді, әсіресе АҚШ пен Ұлыбританияны білдіретін нацистік термин. Plötzensee – Гитлер мен нацистік режимге қарсы болған көптеген адамдардың өлім жазасына кесілген Берлиндегі танымал түрме. Prinzenerlass – 1940 жылғы Гитлердің жарлығы, онда германдық патшалық үйінің мүшелері әскери қызметте жұмыс істеуіне тыйым салынды. Project Riese – 1943–1945 жылдары салынған құрылыс жобасының кодовое атауы, ол Төменгі Силезиядағы Құс таулары мен Ксиж қамалындағы жеті жер асты құрылысынан тұрады. Putsch – Неміс тілінде төңкеріс немесе көтеріліс деген мағынаны білдіреді; сондай-ақ ағылшын тіліне де осы мағынада енген.