Кіріспе
1880 жылы жазылған Эмиль Золаның романы. «Нана» романы француз натурализмінің көрнекті өкілі Эмиль Золаның туындысы. 1880 жылы аяқталған «Нана» – 20 томдық «Ругон-Маккар» сериясының тоғызыншы кітабы.
Nana is a novel by the French naturalist author Émile Zola. Completed in 1880, Nana is the ninth installment in the 20 volume Les Rougon Macquart series.
Шығу тегі
"Нана" романын жазуға бір жыл бұрын Зола "Театр де Вариете" туралы ештеңе білмейтін. Людовик Халеви 1878 жылғы 15 ақпанда оны сол жердегі опереттаға шақырды және сахна артына алып барды. Халеви оған жұлдыз Анна Джудиктің жеке өмірі туралы көптеген әңгімелер айтты, оның үштік қарым-қатынасы Золаның романындағы Роза Миньон, оның күйеуі және Штайнердің қарым-қатынастарының үлгісі болды. Халеви сондай-ақ Золаға Бланш д’Антиньи, Анна Делионс, Дельфин де Лизи және Хортенс Шнайдер сияқты танымал әйелдер туралы әңгімелер берді, олардың негізінде Зола өзінің басты кейіпкерінің бейнесін жасады. Бірақ Мане мен Анри Гервек салған Валтес де ла Бинь оны ең көп шабыттандырды; оның бейнесі Золаның даулы "Нана" романында мәңгілікке сақталды.
Қысқаша мазмұны
Нана Купоның француз империясының соңғы үш жылында көшедегі әйелден жоғары санаттағы проституткаға дейін өсу тарихын баяндайды. Нана алғаш рет Золаның «Ругон-Маккар» сериясындағы бұрынғы романы «Ассомоир» (1877) кітабының соңында пайда болады, онда ол маскүнем әкенің қызы болып келеді. Романның соңында ол көшеде қалған күйі тіршілік етеді және проституциямен айналыса бастайды. «Нана» 1867 жылғы сәуір айында «Théâtre des Variétés» театрындағы кешпен басталады, дәл сол кезде Универсалды көрме ашылған болатын. Нана 18 жаста, бірақ Зола бұл романға кіріспес бұрын бірнеше жыл бұрын жариялаған «Ругон-Маккар» отбасы ағашына сәйкес, оның жасы 15-ке жуық болуы керек еді. Зола Оффенбахтың «La belle Hélène» операсынан үлгі алған «La blonde Vénus» атты ойдан шығарылған опереттаның қойылымын егжей-тегжейлі сипаттайды, онда Нана басты рөлде ойнайды. Бүкіл Париж оның жайлы әңгімелейді, бірақ бұл оның сахнадағы тұңғыш өнері. Театр директоры Борденавтан оның таланты туралы сұрағанда, ол жұлдыздың ән айту немесе актерлік шеберлік білуінің қажеті жоқ екенін түсіндіреді: «Нананың өзгеше бір қасиеті бар, және ол барлық нәрсенің орнын басады. Мен оны сезіп білдім, және ол оның ішінде өте күшті, әйтпесе мен иіс сезуімді жоғалтқан болар едім». Көпшілік оның өнерін нашар деп бағалап, оны жоққа шығара жатқанда, жас Жорж Югон: «Très chic!» деп айқайлайды. Содан кейін ол көрермендердің назарын өзіне аударады. Зола үшінші актіде оның келбетін былай сипаттайды: «Кенеттен, жақсы мінезді қыздың ішінде әйел ашылды, өте алаңдататын, жыныстық құштарлығының барлық импульсивті ақымақтығымен, белгісіз құмарлық әлеміне есік ашатын әйел. Нана әлі де күлімсіреп тұрды, бірақ ол адамды жейтін құрттай қатал күлімсіреу еді». Роман барысында Нана оны қуып жететін әрбір ер адамды құртады: Филипп Югон Нанаға ақша беру үшін армиядан ұрлағандығы үшін түрмеге қамалады; бай банкир Штайнер оны қуантуға тырысып, банкротқа ұшырайды; Жорж Югон оның салдарынан өзін қайшымен жарақаттайды; Вандеврес Нана оны қаржылық жағдайдан түсіргеннен кейін өзін өртеді; Фаушери, журналист және баспагер, Нанаға ерте ғашық болып, кейін оның жайлы қытымыр мақала жазады, содан кейін қайта ғашық болып, қаржылық жағдайдан құлайды; ал граф Муффаттың Нанаға адалдығы оны әйелінің қарт әкесімен төсек-орында ұстаған күйі ұятқа толы жағдайларға қайта-қайта соқтырады. Джордж Беккердің сөзімен айтқанда: «[Нанадан] оның құртқыш күшінің толыққандылығы көрінеді, ол он үшінші тарауда оның ашкөздігіне ұшыраған құрбандардың тізімімен жетеді». Зола 1870 жылғы шілдеде Нананы жұқпалы аурудан қорқынышты түрде өлтіреді. Ол жоғалып кетеді, оның мүліктері аукционға шығарылады және оның қайда екенін ешкім білмейді. Ол орыс ханзадасымен бірге тұрғандығы, нәсібін Парижге жақын жердегі әпкесіне тапсырғандығы белгілі болады, бірақ шаян эпидемиясы басталганда ол оны емдеуге оралады; ол қайтыс болады, ал ол ауруға шалдығады. Зола оның физикалық сұлулығымен жасырылған шынайы табиғаты сыртқа шыққандығын ұсынады. «Жастыққа тиген нәрсе – сүйек үйі, ірің мен қан жиынтығы, шіріген ет қашасы еді. Іріңдер бүкіл бетке тараған, сондықтан бір қыстырма басқасына тиеді». Оның терезесінен көпшілік «Берлинге! Берлинге!» деп шулап айқайлайды, француз-прусс соғысының басталуын құттықтайды, ол Францияның жеңілісімен және Екінші империяның аяқталуымен аяқталады.
Қабылдау
Роман бірден табысқа жетті. 1879 жылдың қазан айынан бастап оны бөліп-бөліп жариялауға ниеттенген француз газеті "Le Voltaire" оқырмандардың қызығушылығын оятып, үлкен жарнамалық кампания ұйымдастырды. Шарпентьер 1880 жылдың ақпанында "Нананы" кітап түрінде шығарғанда, алғашқы 55 000 данасы бір күнде сатылып түгелдей таусылды. Флобер мен Эдмон де Гонкур "Нананы" жоғары бағалады. Алайда, көпшіліктің бір бөлігі мен кейбір сыншылар кітапқа наразылық білдірді, бұл оның танымалдылығын арттырған болуы мүмкін. Флаубер Золаға романды егжей-тегжейлі мақтап, құлшыныспен хат жазды. Ол қандай беттерді бүгіп белгілегенін, нақты үзінділерді мақтап айтты ("Фонтан туралы барлығы, тамаша!"). Қорытындысында ол: "Nana tourne au mythe, sans cesser d'être réelle" деп жазды. (Нана аңызға айналады, бірақ шынайылығын сақтамайды.) Золаның тұқым қуалаушылық пен ортаның маңызын көрсетуіне қарсы пікір білдірген Альфред Сирвен (1838-1900) және Анри Левердье (1840-) "Нананың қызы: Париж өмірінен" (1880) атты роман жазды. Француз және ағылшын тілдерінде жарық көрген бұл кітапта "қазғы" өмірден шығып, өзін құрметті әйел ретінде қалыптастырған Нананың қызының тарихы баяндалған.
Кейінгі сілтемелер
Эдуард Мане, Золаның "Ассомоир" кітабындағы "ерте жаста бұзылған" Нананың сипаттамасына қатты әсерленді, ал "Нана" романы жарыққа шықпай тұрып, Генриетта Хаузердің портретіне "Нана" деген ат қойды. "Нана" сөзі қазіргі француз тілінде "әйелге қатысты сәл бейәдеп сөз, ашық әйелге теңеу" мағынасын алған. Ол өзінің таңдауының себебін әйел бейнесінің прототипі – Ева, Афродита, Золаның Нанасы екендігімен түсіндірді! Тозуға келмейтін! Жоюға болмайтын! (Ева! Афродита! Золаның Нанасы! Мәңгілік! Бұзылмайтын!).
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Нана (1884, аудармашысы H. Vizetelly үшін белгісіз, Vizetelly & Co)
Нана (1895, аудармашысы Виктор Пларр, Lutetian Society)
Нана (1926, аудармашысы Джозеф Китинг, Сесил Палмер)
Нана (1953, аудармашысы Чарльз Дафф, William Heinemann)
Нана (1964, аудармашысы Лоуэлл Блэр, Bantam Books)
Нана (1972, аудармашысы Джордж Холден, Penguin Books)
Нана (1992, аудармашысы Дуглас Парми, Oxford University Press)
Нана (2020, аудармашысы Хелен Константин, Oxford University Press)
Nana (1895, tr. Victor Plarr, Lutetian Society)
Nana (1926, tr. Joseph Keating, Cecil Palmer)
Nana (1953, tr. Charles Duff, William Heinemann)
Nana (1964, tr. Lowell Blair, Bantam Books)
Nana (1972, tr. George Holden, Penguin Books)
Nana (1992, tr. Douglas Parmee, Oxford University Press)
Nana (2020, tr. Helen Constantine, Oxford University Press)