Кіріспе
Үндістан мен Пәкістандағы өзен Рави өзені – Үндістанның солтүстік-батысы мен Пәкістанның шығысын кесіп өтетін трансшекаралық өзен. Ол Пенджаб аймағымен байланысты бес өзеннің бірі. 1960 жылғы Инд сулары туралы келісімге сәйкес, Рави және тағы екі өзеннің (Сатледж және Биас өзендері) сулары Үндістанға берілді. Содан кейін Пәкістанда Инд бассейні жобасы жасалды, ол Инд жүйесінің батыс өзендерінен суды көшіріп, осы елдегі Рави өзенінің бөлігін толықтырады. Үндістанда көптеген бассейндар арасындағы су тасымалдау, суару, гидроэлектростанциялар және көп мақсатты жобалар салынды.
The Ravi River ('/r//ɑː//v//i/) is a transboundary river crossing northwestern India and eastern Pakistan. It is one of five rivers associated with the Punjab region. Under the Indus Waters Treaty of 1960, the waters of the Ravi and two other rivers (Sutlej and Beas River) were allocated to India. Subsequently, the Indus Basin Project was developed in Pakistan, which transfers waters from western rivers of the Indus system to replenish the portion of the Ravi River lying in that country. Many inter basin water transfers, irrigation, hydropower and multipurpose projects have been built in India.
Тарих
Ведаларға дейінгі ежелгі тарих бойынша Рави өзені Иравати деп белгілі болған. Һиндстандықтар Равиді Веда дәуірінде Пуршни немесе Иравати деп, ал ежелгі гректер Гидраот (Υδραώτης) және Хиаротис (Ὑαρῶτις) деп атаған. Он патша шайқасының бір бөлігі өзенде болды, Ясканың (Нирукта 9.26) айтуынша, бұл Пәнджабтағы Рави өзеніне сілтеме жасайды.
География
Рави өзені – Үндістан мен Пәкістанның трансшекаралық өзені, Инд өзені бассейнінің ажырамас бөлігі және Инд бассейнінің бастауын құрайды. Рави өзенінің сулары Пәкістандағы Инд өзені арқылы Араб теңізіне (Үнді мұхиты) құяды. Өзеннің бастауы Үндістанның Химачал-Прадеш штатындағы Кангра ауданындағы Бара Бангалдан басталады. Өзен ағып өтетін жалпы су жиналатын аумағы – 4 млн. км². Батысқа қарай ағып, Пир-Панжал және Дхауладар тауларымен шектеліп, үшбұрышты аймақ құрайды.
Гидрология
Рави өзенінің сулары Үндістан мен Пәкістан арасындағы "Инд сулары туралы келісімге" сәйкес Үндістанға бөлінген. Үндістан ішінде өзен бойында орналасқан Пенджаб, Джамму және Кашмир, Химачал штаттары мен өзен бойында орналаспаған Харьяна және Раджастан штаттарының құзыретінде болады, бірақ басқаруды Үндістаннің Жоғарғы соты және 1986 жылы осы мақсатта құрылған Рави-Биас трибуналы жүзеге асырады. Пакистанға соңғы өткізілетін нүктеге дейінгі жылдық су ағыны Үндістанда (MAF) құрайды, оның ішінде Мадхопур бас су құрылысының жоғары жағында 6,971 MAF қолжетімді. Мадхопур бас су құрылысынан түсетін судың көп бөлігі (4,549 MAF) Үндістаннан Пәкістанға ағып өтеді.
Бөлу алдындағы пайдалану
Рави өзенінде ең алғашқы салынған жоба 1902 жылғы Мадхопур бас құрылысы болды. Бұл өзен ағыны бойынша жұмыс істейтін жоба (су қоймасы көзделмеген), ол Жоғарғы Бари Доаб каналы (сондай-ақ Орталық Бари Доаб каналы деп аталады) арқылы су ағынын бұрып, сол кездегі біріккен Үндістанның суармалы жерлер аймағына су жеткізуді қамтамасыз етті. Үндістан үкіметі бөлшектелуге дейін Пәкістан (Пәнджаб) аумағындағы су пайдалануды бағалап, бөлшектелуге дейін Гурдаспур, Амрицар және Лахор аудандарында 335 000 гектар жерді суарған.
Су энергиясы
Рави өзені жүйесінің су электр қуатының әлеуеті 2294 МВт деп бағаланған, оның тек 1638 МВт жинақталып пайдаланылған, нәтижесінде 656 МВт мүмкіндік қанағаттандырылмады.
Көп мақсатты даму
Өзенде салынған ірі көп мақсатты жоба (суару, гидроэнергетика, су тасқынын бақылау, балық шаруашылығын дамыту, туризм және тағы басқалар) – Ранжит Сагар бөгеті (Тейин ауылында орналасқандықтан Тейн бөгеті деп те аталады). Сол жағалауы Пәнджабта, оң жағалауы Джамму және Кашмирде. Бұл Рави өзенінің негізгі арнасында, Мадхопур бас құрылысынан (бөлініске дейінгі кезеңде салынған) жоғары орналасқан. Жоба – Индус келісімі бойынша Үндістанға бөлінген үш шығыс өзеннің – Сатледж, Беас және Рави суларын суару, гидроэнергия өндіру және басқа да тұтыну мақсатында пайдалану жоспарының нәтижесі. Рави өзенінде су қоймасын құруға арналған бөгет салу туралы алғашқы ұсыныс 1912 жылы жасалған, онда 61 метр биіктіктегі бөгет көзделген. Кейіннен комиссия аймақты зерттеді, бірақ геологтар жобалық аймақты толыққанды түрде 1954 жылы ғана тексерді. 1957 жылы Рави өзенінде тек суару мақсатында су қоймасын құруға арналған бөгет салу ұсынылды. Ол кезде электр энергиясын өндіру мәселесі қарастырылмады. Тек 1964 жылы жоба көп мақсатты дамыту үшін ұсынылып, Үндістан Үкіметіне бекітуге жіберілді. Соңында, 1982 жылдың сәуір айында Үндістан Үкіметі жобаны салуға келісім берді. Қазіргі құрылымында жобада биік топырақ пен қиыршық тастан тұратын бөгет бар, оның жалпы суару әлеуеті – белгілі бір аумаққа су жеткізуге және 600 МВт (әрқайсысы 150 МВт қуаттылыққа ие 4 бірлік) электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді.
Суды бөлу туралы халықаралық шарт
Негізгі Инд өзенінің жоғарғы ағысы мен оның салалары Үндістанда, ал төменгі ағысы Пәкістанда орналасқан. 1947 жылдың тамызында Үндістанның бөлінуінен кейін, Үндістан мен Пәкістан арасында Инд өзені бассейнінің суларын бөлісу мәселесі туды. Бұл дау Дүниежүзілік банк араласуымен шешілді және 1960 жылы Үндістан мен Пәкістан арасында Инд суларын бөлісу туралы шартқа қол қойылды. Инд өзендер жүйесіне Индус, Джелум және Ченаб сияқты үш батыс өзені, сондай-ақ Сатледж, Беас және Рави сияқты үш шығыс өзені кіреді. Осы суларға меншік құқығын белгілеу үшін 1960 жылдың 1 сәуірінде Үндістан мен Пәкістан арасында, Дүниежүзілік банк бақылауымен «Инд сулары туралы шарт» жасалды. Шарттың 5.1-бабына сәйкес, Рави, Беас, Сатледж, Джелум және Ченаб өзендерінің суларын бөлісу көзделген. Осы шарт бойынша, шығыс өзендерін құрайтын Рави, Беас және Сатледж өзендері Пәкістанға кірмес бұрын Үндістанның толыққанды пайдалануына берілді. Дегенмен, Пәкістанның оған шарт бойынша бөлінген Джелум, Ченаб және Инд өзендерінің суларын пайдалану үшін канал жүйесін салуға мүмкіндік беретін 10 жылдық кезеңге рұқсат етілді. Сол сияқты, Пәкістанның батыс Желум, Ченаб және Инд өзендерін пайдалануға толық құқығы бар, бірақ Үндістандағы осы өзендердегі жобаларды дамытуға қатысты белгілі бір шарттармен. Пәкістан сондай-ақ шығыс өзендерінен судың жоғалуына байланысты бір реттік қаржылық өтемақы алды. 1970 жылдың 31 наурызынан бастап, 10 жылдық тыныштық мерзімінен кейін, Үндістан өзіне бөлінген үш өзеннің суларын пайдаланудың толық құқығын алды. Шарттың нәтижесінде өзендердің суларын бөлісудің орнына, өзендер бөлісті. Осы шарт бойынша екі ел де мәлімет алмасуға және шартқа қатысты мәселелерде ынтымақтасуға келісті. Осы мақсатта, әр елден тағайындалған комиссармен Тұрақты Инд комиссиясы құрылуы көзделді.
Мемлекетаралық су даулы мәселесі
1947 жылдың тамызында Үндістанның бөлінуі басталғанға дейін Үндістан Рави және Беас өзендері жүйесінде жобалар жасады. Келісім талқыланып жатқан кезде Үндістан үш өзенді игеру үшін алдын ала әрекет жасады, олар соңымен келісім бойынша оған бөлінді. Үндістан Үкіметінің нұсқауына сәйкес, Рави мен Беас өзендерін дамытуды жоспарлау келісім келіссөздерімен бір мезгілде басталды, оған Пәнжабтың төрт жағалауындағы штаттары, ПЭПСУ (бұл Пәнжабпен біріктірілді, содан кейін Пәнжаб бөлінді, сонымен қатар Харьяна штаты құрылды), Химачал Прадеш, Раджастан және Джамму мен Кашмир (ДЖК) қатысты. Екі өзен жүйесіндегі ағындыларды шолып өткенде, елдің бөлінуінен бұрын және Инд келісімшартына қол қойылғанға дейін суды Жоғарғы Бари Доаб каналы жүйесі (1959) және Төменгі Бари Доаб каналы жүйесі (1915) сияқты ірі суару жүйелері пайдаланғанын анықтады. Екі өзен жүйесіндегі пайдаланылмаған ағындылық бағаланды, оны төрт мемлекет – ЖҚ, ПЭПСУ, Пәнжаб және Раджастан дамытады деп жоспарланған. Алайда ПЭПСУ пен Пәнжабтың бірігуі және Пәнжабтың екі штатқа бөлінуі кезінде Рави мен Беас суларын бөлу туралы дау туындады, ол үшін мемлекетаралық өзен сулары туралы даулар туралы заң бойынша трибунал құрылды. Пәнжабтың айрықша талаптарына қарсы Харьяна штатының солтүстіктегі Панчкула ауданындағы шағын бөлігі Үндістанның Пәнжаб және Химачал Прадеш штаттарымен қатар Сатледж өзенінің бассейнінің бөлігі деп мәлімдейді. Осылайша Харьяна өздігінен Инд өзенінің бассейнінің жағалауындағы мемлекет деп мәлімдейді. 1966 жылы Пәнжаб штатының қайта ұйымдастырылуынан кейін Харьяна штаты құрылды. Осыған байланысты 1976 жылғы 24 наурыздағы ХҚК хабарламасында Пәнжаб пен Харьяна арасындағы судың артық бөлігі Пәнжабтың қайта ұйымдастыру туралы 1966 жылғы (31 жылғы 1966) Заңның 78-бабының 1-тармағы (I) тармақшасында берілген өкілеттіктерді ескере отырып бөлінген. Ал Харьяна билігі бұл шешімді жоғарғы сотқа шағымдады. 1981 жылғы 31 желтоқсанда 1921-1960 жылдардағы ағымдар сериясынан қайта қаралған орташа жылдық ағымдарға негізделген үшжақты келісім жасалды, оның ішінде 1921-1945 жылдардағы ағымдар сериясына негізделген, бұрынғы бөлуде бағаланған Мадхопур Биас байланысындағы дайындықты пайдалану және транзит шығындары ескерілді. (Ағын және сақтаудан) қайта қаралған бағалау артық жеткізілімдері бөлінді: Қазіргі кезде аяқталмаған SYL байланыс каналы, Сатледж және Ямуна өзендерін жалғап, Харьянаның су үлесін беру үшін, қазір Пәнжабтың наразылығынан Үндістанның Жоғарғы сотында дау көтеріліп отыр. Пәнжаб 206 МВт-тық Шахпурканди бөгетінің су электр қуаты жобасын Рави өзенінде, Ранжитсагар бөгеті мен Мадхопур бас құрылысының арасында салуды жоспарлап отыр. Өзеннің бұл бөлігі Дж. Пәнжаб бұған дейін су бөлісу туралы келісімнен біржақты шығып кеткендіктен, ЖҚ-ның жобаны салудан бас тартқаны белгілі болды. Сонымен қатар, ЖҚ-да Бассантпурдан басталатын Рави каналы құрылысы жалғасуда. Бұл канал Рангитсагар су қоймасынан ағып жатқан суды сорғылау арқылы өзен суын тартады, бұл үшін Пәнжабтан келісім алудың қажеті жоқ, өйткені ол бұрынғы өзен суын бөлу келісімдеріне байланысты емес.
Бассейн аралық сулар
Рави өзенінде судың артық мөлшерін бір бассейнен екіншісіне ауыстыру, яғни бассейндік су көшіру тиімді түрде іске асырылды. Рави өзенінің артық сулары Рави-Бейс байланысы арқылы тікелей Бейс өзеніне жіберілді. Бейс өзенінен Сатледж өзеніне Біас-Сатледж байланысы арқылы су жіберу Үндістандағы Бхакра суқоймасының су қорын молайтады.