Жан Доминик: Гаити журналисі және демократия жолындағы күрескер

Кіріспе

Гаити журналисі, бельгиялық ақын Жан Доминик

Жан Леопольд Доминик (31 шілде 1930 жыл - 3 сәуір 2000 жыл) – Гаитидің адам құқықтары мен демократия үшін күрескен журналисі және белсендісі. Оның "Радио Гаити Интер" станциясы Гаити халқының көпшілігі сөйлейтін гаити креол тілінде алғаш рет жаңалықтар, зерттеу журналистикасы және саяси талдаулар таратып, хабарлады. 2000 жылдың 3 сәуірінде ол "Радио Гаити Интер" радиостанциясына жұмысқа бара жатып қаныпешене өлтірілді. Күрделі және ұзаққа созылған тергеу ресми түрде кінәлілерді анықтап, жазаға тартуға жетпеді, олар әлі де іздеуде.

Жеке өмірі мен мансабының алғашқы жылдары

Жан Доминик Порт-о-Пренсте Леопольд Доминиктің, бастапқыда Ривиер-Фройдтен келген саудагердің, және Марселл (Перейра) Доминиктің ұлы ретінде дүниеге келді. Бала кезінде Доминик әкесімен жиі Гаити ауылдарына саяхаттап, шаруалардың өмірі мен күресін жақсы білуге және түсінуге мүмкіндік алды. Доминиктің ағасы Филипп Гаити армиясының офицері болды, ол әріптестері Аликс Паске және Генри Перпиньянмен бірге 1958 жылдың шілдесінде Казернс-Дессалинді басып алып, Франсуа Дювальерді құлатуға тырысқанда қаза тапты. Оның үлкен әпкесі Мадлен Доминик Пейлер белгілі жазушы және зиялы болды. Бастауыш және орта білімін Сен-Луи де-Гонзаг институтында аяқтаған соң, Доминик 1948 жылы Порт-о-Пренстегі Агрономия факультетінде оқуға түсті және 1951 жылы бітірді. Содан кейін Доминик Париждегі Тропикалық Ауыл Шаруашылығы Жоғары Мектебіне генетикалық түрлендірілген какао және кофе өсімдіктерін зерттеуге стипендия алды. Ол 1955 жылы Гаитиге оралды, жүкті болған сүйіктісін қалдырып кетті. Оның Гваделупадан келген афро-кариб студенті Мэриз Буколонмен болған қарым-қатынасынан романшы Денис Буколон дүниеге келді.

1971-1980 жылдар

1970-ші жылдары Жан Доминик «Радио Гаити» арқылы гаити мәдениетінің, оның креол тілінде сөйлейтін көпшілігіне қатысты және француз тілінде сөйлейтін элита екі ғасыр бойы басып тастаған аспектілерін көрсетуге тырысты. Доминик пен «Радио Гаити» Жан-Клод Дювалье режиміне қарсы келетін оқиғалар туралы да жиі хабарлады, көбінесе режимнің цензура заңдарын айналып өту үшін стратегиялық және тікелей емес жолдарды қолданды. Мысалы, 1972 жылы «Радио Гаити» бірнеше апта бойы Никарагуа диктаторы Анастасио «Тачито» Сомоса Дебайлдің құлауы туралы хабарлады, бұл Дювалье туралы сөз қозғаудың амалы болды. 1973 және 1976 жылдары Доминик Саут-д’Эудегі жыл сайынғы Воду паломнигінде паломниктердің ақталуын және рухтарға тигізген жалбарынуларын баяндады: бұл шаруалардың қарсылығы туралы сөз қозғаудың жасырын тәсілі: «Біз Жан-Клод Дювалье билігінде болдық, біз [жоғары дәрежелі макуттар сияқты] Люк Дезир, Жан Вальме, Лакнер Камбронне және компания билігінде болдық. Біз жолбарыстардың билігінде болдық!» - деп түсіндірді Доминик кейін. «Адамдар паломниктік орынға қарап қолдарын жайып, шіркеуге бұрылып, өздерінің қайғы-қасіретін айтты. Олар қысымға ұшырағанын, өмірдің сығылып алынғанын [пезе соузе] айтты. Олар барлық нәрсенің қирағанын [краз бриз] сипаттады. Олар бәрін түсіндірді. Олар оны сағаттап баяулап айтты. Күндер бойы айтты».

Гаити үкіметі АҚШ-тың көмегіне сүйенгендіктен, Дювалье президент Джимми Картер кезінде белгілі бір адам құқықтары ережелерін сақтаудан басқа амалы болмады. Алайда Картердің өкілеттігі аяқталуға жақын келгенде, Дювальедің еркін баспасөзді сынайтыны айқын көріне бастады. 1980 жылдың қазан айында ол тәуелсіз баспасөз үшін «le bal est fini» (кеш бітті) деп жариялады. Доминик жағдайды сезіп, мемлекеттік баспасөз журналистеріне арналған «Bon appétit, messieurs» (Ас дәмді болсын, мырзалар) атты ең танымал редакциондық мақаласымен жауап берді. «Сіздер үшін банкет қайта басталады. Сіздер ешқандай келіспеушілік дыбыстарды, тамаққа кедергі келтіретін шуды естімейтін болады. Сіздер кедейлердің айқайынан, акулалар жеген қайық адамдарының айқайынан, Санто-Домингода немесе Нассауда немесе Ла-Романада қызылшадан өлген бауырсақтарымыздың оқтарынан алаңдамайсыз. Жоқ, сіздер тамақтыңызды мазалап, тойлауға кедеріс келтіретін осындай келіспеушілік, жағымсыз дыбыстарды естімейтін болады. Бәрі үнсіздік болады. Сондықтан, мырзалар, жеңілдікпен тойлаңыз! Жеңілдікпен! Ал осы терең үнсіздікте: Ас дәмді болсын, мырзалар!»

1980 жылдың 28 қарашасында, Рональд Рейган АҚШ президенттік сайлауын жеңіске жеткеннен кейін, Дювалье Гаитидегі тәуелсіз баспасөз, адам құқықтарын қорғайтын белсенділер мен кәсіподақ жетекшілеріне қарсы шабуыл жасады. Дювальенің әскері – Тонтон Макут «Радио Гаити» студиясын тонап, қиратты. «Радио Гаити» журналистерінің көбі қамауға алынды; кейбіреулері, соның ішінде станция директоры Ричард Бриссон да азап шекті. Көпшілігі бірнеше күн ішінде босатылып, кейін елден қуылды. Жан Доминикке көзге түсіп өлтіру туралы бұйрық берілді. Ол Монтасқа қосылғанға дейін екі ай Венесуэла елшілігінде баспанада болды.

1986-1991 жылдар

1986 жылдың 5 наурызында, Дювалье биліктен құлатылғаннан кейін бір ай өткен соң, Доминик пен Монтас Гаитиге оралды және әуежайда шамамен 60 мың адам оларды қарсы алды. Сол жылдың қазан айында Гаити радиосы қарапайым гаитиліктер жинаған қаражат есебінен қайта ашылды. 1980-жылдардың соңында Гаити бірнеше әскери төңкеріске ұшыраған кезде, Доминик демократиялық қатысу, адам құқықтары, шаруалардың құқықтарын қорғады, сондай-ақ Дювальешілдер мен Макут элементтерін үкіметтен және әскерден кетіруді жақтады. Ол, мысалы, 1987 жылдың шілдесінде Жан-Рабельдегі жер иелері мен Макуттардың шаруаларды қырғынға ұшыратуына көп эфир уақытын арнады және талдау жасады. Гаитидегі алғашқы демократиялық сайлау 1987 жылдың 29 қарашасына жоспарланған, бірақ армия оны күшпен тоқтатты, Руэль-Вейландағы сайлаушыларды өлтірді және бүкіл елдегі сайлау бюроларын қиратты. Сол күні Уильямс Регаланың бұйрығымен Гаити радиосы қарулы шабуылға ұшырады; Доминик және басқа журналистер шатырға шығып, армия автоматтар мен гранаталар атып тұрғанда тас-бөтелке лақтырды. Доминик Лавала қозғалысын және Жан-Бертран Аристидті, приходтың діни қызметкері және азаттық теологиясының белсенді жақтаушысын қолдады. Гаити радиосы 1988 жылдың 11 қыркүйегінде Порт-о-Пренс мэрі Франк Роменнің бұйрығымен Аристидтің Сен-Жан-Боско шіркеуіндегі паштарын қырғынға ұшыратқан атташелер жасаған қырғынды жариялады. Ол Аристидті діни қызметкер ретінде және президенттікке үміткер ретінде бірнеше рет сұхбатқа алды, содан кейін 1990 жылдың желтоқсанында Гаитидегі алғашқы демократиялық сайлауда жеңіске жеткеннен кейін де сұхбаттасты. Рауль Седрас басқарған әскерилер 1991 жылдың қыркүйегінде Жан-Бертран Аристидтің үкіметін құлатқанда, Гаити радиосы тағы да жабылды, ал Доминик пен Монтас тағы да Нью-Йоркке жер аударылды. Осы жылдары Доминик Гаитиде конституциялық тәртіпті қалпына келтіруге шақыратын мақалалар жариялады және Чарли Роуз шоуына қатысты. Ол сондай-ақ американдық режиссер Джонатан Деммемен бірлесіп, кейіннен «Агроном» деп аталатын деректі фильмге және Гаити киносының тарихы туралы аяқталмаған жобаға қатысты. 1993 жылдың маусым айында Доминик Аристидтің әскери хунта басшыларымен арадағы демократиялық түрде сайланған үкіметтің Губернатор аралындағы кездесуіне қатысты. Доминик 1994 жылы Аристид билікке оралғаннан кейін Гаитиге оралды және келесі жылы Гаити радиосын қайта ашты.

On 5 March 1986, less than a month after Duvalier's ouster, Dominique and Montas returned to Haiti, and were greeted at the airport by nearly 60,000 people. That October, Radio Haiti reopened with funds raised by ordinary Haitian people. Through the late 1980s, as Haiti endured successive military coups d’état, Dominique continued to advocate for democratic participation, human rights, peasant rights, and for the removal of Duvalierist and Macoute elements from the government and the army. He devoted a great deal of airtime and analysis, for example, to the July 1987 massacre of peasant farmers by landowners and Macoutes in Jean Rabel. Haiti's first democratic elections were scheduled for 29 November 1987, but were violently suppressed by the army, which slaughtered voters at Ruelle Vaillant and destroyed electoral bureaus throughout the country. Radio Haiti came under armed attack that day, as ordered by Williams Régala; Dominique and the other journalists stood on the roof throwing rocks and bottles as the army fired machine guns and grenades. Dominique was an early supporter of the Lavalas movement and Jean Bertrand Aristide, the parish priest and outspoken proponent of liberation theology. Radio Haiti covered the 11 September 1988 massacre in which attachés under the orders of Port au Prince mayor Franck Romain massacred parishioners at Aristide's St. Jean Bosco church, and interviewed Aristide several times as a priest and as a presidential candidate, and, finally, after his victory in Haiti's first democratic elections in December 1990. When the military under Raoul Cédras overthrew the government of Jean Bertrand Aristide in September 1991, Radio Haiti once more had to close and Dominique and Montas again went into exile in New York. During these years, Dominique published op eds and appeared on the Charlie Rose show to encourage a return to constitutional order in Haiti. He also collaborated with the American filmmaker Jonathan Demme on the interviews that would eventually become the documentary The Agronomist, and on an unfinished project on the History of Haitian Cinema. In June 1993, Dominique was part of Aristide's entourage at the Governors Island meeting between the democratically elected government in exile and the leaders of the military junta. Dominique returned to Haiti in 1994, after Aristide's return to power, and reopened Radio Haiti the following year.

1995-2000 жылдар

Өмірінің соңғы жылдарында Доминик мемлекеттік сыбайлас жемқорлық және жеке сектордың қылмыстық бейхабарлығы мәселелеріне ден қойды. Ол «Фарвал Лабораториясын» – фармацевтикалық компанияны – диэтиленгликольмен ластанған жөтел дәрісін сатқаны үшін тергеді, бұл дәрі екі жүз баланың улануына себеп болды, олардың алпысы қаза тапты. Сондай-ақ ол медициналық сападағы этанолдың импортталуын сынады, ол жалған «клерин» (тазартылмаған қант қамысы спирті) ретінде сатылды, оны ішкен адамдар ауырып, көз жұмды, ал Гаитидегі қант плантаторлары мен дистилляторлардың күнкөрісіне нұқсан келді. Журналист ретінде өзінің және қызметкерлерінің саяси бейтараптығын қадағалаған Доминик кәсіби қызметінде партиялық болудан сақтанды. Дегенмен, ол халықтың төменгі топтарының құқықтарын қорғайтын ұйымдарды, әсіресе «KOZEPEP» ұйымын – оның басшысы Шарль Суффрар Доминикке жақын дос және серіктес болған – белсенді түрде қолдады. Доминик жеке тұлға ретінде «Лавала» қозғалысын ерте қолдағанмен, кейіннен Аристидті және «Фанми Лавала» мүшелерін сыбайлас жемқорлық және мемлекеттік қаражатты жымқыру, сондай-ақ «Лавала» қозғалысының үш тірегі – қатысу, әділдік және ашықтық – туралы берген уәделерін орындамағаны үшін тергеді. 1996 жылғы 16 желтоқсанда «Face à l’Opinion» бағдарламасында Доминик Аристидтен мемлекеттік сыбайлас жемқорлық туралы, әсіресе оның «petits projets de la présidence» жобалары туралы сұрақ қойды. Доминик бұрынғы полиция бастығы Дани Туссенді елдің қауіпсіздік жүйесін бақылауға тырысқаны үшін, оның қарсыласы Жан Ламиге мемлекеттік қауіпсіздік министрі лауазымына қастандық жасағаны үшін де айыптады. Осының салдарынан Туссеннің жақтастары радиостанция ғимаратын қоршап алып, шабуыл жасады. 2000 жылдың ақпан айында Туссеннің адвокаттары Жерар Жорж және Жан-Клод Норд Серж Больеудің Нью-Йорктегі Дювальешіл радиостанциясы «Radio Liberté» арқылы Жан Доминикке және Мишель Монтасқа өлім жазалау туралы ашық түрде қорқытты. Бұл Доминикті 1999 жылғы қазан айындағы редакциондық мақаласында былай деуге итерді: «Мен Тоуссеннің өзінің ізбасарларына ақша төлеп, қару-жарақ беруге мүмкіндігі бар екенін білемін. Бұл жерде менде журналист қаламымнан басқа ешқандай қару жоқ! Менің микрофоным және шын өзгерістер үшін күрескен жауынгер ретіндегі өшпес сенімім! Егер Дани Туссен маған немесе станцияға қарсы тағы бір әрекет жасаса, егер мен әлі тірі болсам, мен бұл маневрлерді тағы бір рет айыптап, станцияны жабылып, әйелім мен балаларыммен тағы бір рет жер аударылуға кетем».

In the final years of his life, Dominique concentrated on issues of state corruption and criminal negligence by the private sector. He investigated Pharval Laboratories, a pharmaceutical company, for selling cough syrup contaminated with diethylene glycol that was responsible for the poisoning of two hundred children, of whom sixty died. He also denounced the importation of medical grade ethanol that was being sold as counterfeit clairin (high proof undistilled sugar cane spirits), sickening and killing people who consumed it while undercutting the livelihood of Haiti's sugar planters and distillers. As a journalist who emphasized his own political objectivity and that of his staff, Dominique took pains to remain nonpartisan in his professional activities. He did, however, strongly support grassroots peasants’ rights groups, especially KOZEPEP whose leader, Charles Suffrard, was a close friend and collaborator of Dominique. Though as a private citizen Dominique was an early supporter of the Lavalas movement, he later investigated Aristide and other members of Fanmi Lavalas for corruption and misappropriation of government funds, and for betraying the promise of the twa wòch dife, the three cornerstones of the Lavalas movement: participation, justice, and transparency. In a tense 16 December 1996 Face à l’Opinion interview, Dominique questioned Aristide about state corruption, particularly in his petits projets de la présidence. Dominique also took on former police chief, Dany Toussaint, for attempting to take control of the country's security apparatus after the assassination of his rival for the position of Secretary of State for Public Security, Jean Lamy. As a result of this, Toussaint's supporters surrounded and attacked the radio station building. In February 2000, Toussaint's lawyers Gérard Georges and Jean Claude Nord openly made death threats against Jean Dominique and Michèle Montas on the airwaves of Serge Beaulieu's New York based Duvalierist radio station Radio Liberté. This led Dominique to declare in an October 1999 editorial, “I know that [Toussaint] has the money to pay and arm his followers. Here, I have no other weapon than my journalist's pen! And my microphone and my unquenchable faith as a militant for true change! If Dany Toussaint tries anything else against me or the station, and if I am still alive, I will close the place down after I have denounced these maneuvers one more time and I will go in exile once more with my wife and children.”

Қылмыстар мен тергеу

2000 жылдың 3 сәуірінде 69 жасында Доминикке төрт рет кеудесі мен мойнына оқ атылды. Осы шабуылда радиостансаның қызметкері Жан Клод Луиссент те қаза тапты. Президент Рене Превал үш күндік аза тұтуға бұйрық берді. 8 сәуірде Порт-о-Пренс қаласының орталығындағы Сильвио Катор стадионында өткен қоштасу рәсіміне 15 000 адам, оның ішінде 10 000 шаруа қатысты. 15 сәуірде Артибонайттан келген 5000-нан астам шаруалар Понт-Сондеде құрмет көрсетті. Келесі күні Доминиктің күлі Артибонайт өзеніне құйылды. Доминиктің қазасынан кейін Гаитидегі азаматтық қоғам мен халықтық ұйымдар Доминик пен Луиссан үшін әділдік талап ету үшін үлкен митингілер мен отырыстар ұйымдастырды. Amnesty International және Reporters Without Borders сияқты халықаралық құқық қорғау ұйымдары Жан Доминикке әділдік орнату үшін ұзақ жылдар бойы науқан жүргізді. Полиция, парламент және атқарушы билік тарапынан тергеуге кедергі келтіріліп, тәртіпсіздіктер жасалды. 2000 жылы бас күдікті Дани Туссеннің жақтастары, олардың кейбіреулері қаруланған, сот үйін өртеуге әрекеттенді. 2001 жылы Туссен (сол кезде Фанми Лавалас партиясының сенаторы) сотқа қатысудан парламенттік иммунитет сұрады, бірақ сенат оны күшін жоюдан бас тартты. Сенат төрағасы Ивон Нептун "кішігірім судьяның" сенаторды шақыра алмайтынын мәлімдеді. Сол кездегі Әділет министрі Гэри Лиссад бұрын Дани Туссеннің адвокаты болған. Жан Доминик ісі бойынша алғашқы судья Клауди Гассант өміріне қауіп төндірілді, ал 2002 жылы Аристид оның өкілеттігін жаңартпады. 2003 жылдың наурыз айында судья Бернар Сент Вил кішкентай қылмыскерлер тобының қылмысқа жауапты екенін, бірақ Дани Туссенді айыптау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ екенін анықтады. Доминиктің жесірі Мишель Монтас бұл шешімге апелляциялық сотта шағымданып, қылмыстың идеологтарын табуды және жазалауды талап етті. 2004 жылдың желтоқсанында Кассациялық соттан (Гаитидің Жоғарғы соты) тергеуге қатысты құжаттардың 75 пайыздан астамы жоғалып кетті. Сонымен қатар, бірнеше күдіктілер мен куәгерлер жағдайы түсініксіз жайларда қайтыс болды. Соңғы рет 2015 жылдың наурыз айында Аристидтің бұрынғы қауіпсіздік жетекшісі Ориэль Жанды белгісіз біреулер атып өлтірді. Осыдан кейін журналист Гай Дельва Жанның Аристид Доминикке қастандық жасауға бұйрық бергенін айтқан сұхбатын жариялады. Бүгінгі күнге дейін қылмыстың кінәлілері жауапкершілікке тартылмады. 2002 жылғы Рождество күні Мишель Монтастың өміріне қастандық жасалып, оның күзетшісі Максим Сейд қаза тапты. Радио Гаити журналистерінің қауіпсіздігіне қауіп төнгендіктен, 2003 жылдың ақпан айында радиостанса толығымен жабылды.

On 3 April 2000, at the age of 69, Dominique was shot four times in the chest and neck as he arrived for work at Radio Haïti. A station employee named Jean Claude Louissaint was also killed in the attack. President René Préval ordered three days of official mourning, and 15,000 people, among them 10,000 peasant farmers, attended the joint funeral at Stade Sylvio Cator in downtown Port au Prince on 8 April. On 15 April, more than 5,000 peasant farmers from the Artibonite gathered in Pont Sondé to pay tribute, and the following day, Dominique's ashes were poured into the Artibonite River at Passe Caneau, so that, in the words of Charles Suffrard, Dominique could continue to nourish each grain of rice the river reached. In the years following Dominique's assassination, civil society and grassroots groups in Haiti held large public protests and sit ins calling for justice for Dominique and Louissaint. International human rights organizations, including Amnesty International and Reporters Without Borders, launched years long campaigns demanding justice for Jean Dominique. There have been several obstructions and irregularities in the investigation into the murders, originating in the police, parliament, and the executive branch. In 2000, supporters of chief suspect Dany Toussaint, some of them armed, threatened to set fire to the courthouse, and in 2001, Toussaint (then a sitting senator for the Fanmi Lavalas party) claimed parliamentary immunity from appearing in court, which the senate refused to revoke. The president of the Senate, Yvon Neptune, pronounced that a “little judge” could not summon a senator. The Minister of Justice at the time, Gary Lissade, had previously been Dany Toussaint's attorney. The first judge in the Jean Dominique case, Claudy Gassant, was subject to repeated threats to his safety, and in 2002, Aristide refused to renew his mandate. In March 2003, Judge Bernard Saint Vil concluded that a small group of low level criminals were responsible for the murder, but that there was insufficient evidence to indict Dany Toussaint—findings that Dominique's widow Michèle Montas contested in an appellate court, demanding that the intellectual authors of the crime be found and punished. In December 2004, more than 75% of documents relating to the investigation disappeared from the Cour de Cassation (Haiti's Supreme Court). In addition, several suspects and witnesses died under mysterious circumstances. Most recently, in March 2015 Aristide's former chief of security Oriel Jean was gunned down by unknown assailants, after which journalist Guy Delva released an interview in which Jean suggested that Aristide had ordered Dominique's assassination. To date, the authors of the crime have never been brought to justice. On Christmas Day 2002, there was an attempt on Michèle Montas's life in which her bodyguard, Maxime Seïde, was murdered. Amid increasing threats to the safety of Radio Haïti's journalists, the station closed for good in February 2003.

Мұра

Джонатан Демме 2003 жылы түсірген "Агроном" атты деректі фильмінде Доминиктің өмірі мен қазасы туралы айтты. 2001 жылы бұрынғы президент Рене Преваль Доминиктің құрметіне Гаитидің солтүстігіндегі Мармеладеде Jean L. Dominique Ауыл шаруашылығы өндіріс орталығын құрды – бұл кофе және какао өндірушілерді оқытуға арналған орталық. Орманды қайта жаңарту орталығы болатын бұл жерде цитрус өсірушілер кооперативі және шырын өңдеу зауыты бар. Ал аумақтағы бамбук ағаштары жиһаз жасауға пайдаланылады. "Радио Гаити Интер" радиосының архиві Дьюк университетінің Рубенштейн сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасында сақталып, цифрландырылып, радионың жазбалары Гаитиге қайтарылуда.