Кіріспе

Израиль саясаткері және бас тартушы (1948 жылы туған)

Натан Шаранский (; Натан Щаранский; Натан Щаранський; 1948 жылдың 20 қаңтарында туған) – Израиль саясаткері, адам құқықтарын қорғаушы және жазушы. Ол 2009 жылдың маусымынан 2018 жылдың тамызына дейін Еврей агенттігінің атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды, қазір Американың партиялық емес ұйымы – Глобалды антисемитизм және саясатты зерттеу институтының (ISGAP) төрағасы болып жұмыс істейді. Бұрынғы кеңестік диссидент, ол 1970-1980 жылдары бас тартушы ретінде тоғыз жыл түрмеде отырды.

Өмірбаян

Шаранский Украинаның Совет Социалистік Республикасындағы Сталино (қазіргі Донецк) қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Борис Шаранский, сионистік көзқарасты журналист, өнеркәсіптік журналда жұмыс істеді және Натан босатылар алдында 1980 жылы қайтыс болды. Оның анасы Ида Милгром түрмеде оны аралап, ұлының Кеңес түрмелері мен еңбек лагерлерінен босатылуы үшін тоғыз жыл бойы табанды күрес жүргізді. Ол ұлын босатылып, Израильге аттанғанынан кейін алты айдан соң онымен бірге баруға рұқсат алды. Донецктегі №17 физика-математика мектебінде оқыды. Бала кезінде шахматта ерекше дағды көрсетті. Көбінесе ересектерге қарсы бірнеше партиядан және көзін жауып ойнайтын көрмелерге қатысты. 15 жасында туған қаласы Донецкте өткен чемпионатта жеңіске жетті. Шаранский Мәскеу физика-технология институтын қолданбалы математика мамандығы бойынша бітірді. Жеке камерада отырғанда, ақыл-санасын сақтап қалу үшін өзімен-өзі шахмат ойнап, ойынды жүргізіп отырды. 1996 жылы Израильде өткен бірнеше партиядан тұратын көрмеде әлем чемпионы Гарри Каспаровты жеңді. Университетті бітіргеннен кейін Шаранский құпия мемлекеттік зертханада жұмыс істеді. Шаранский Мәскеудегі Сокольники саябағының жанында, Колодезный көшесінде тұрды. Бос уақытында саябақтағы танымал шахмат клубында жас шахматшыларды жаттықтырды. 1986 жылы тұтқын алмасу кезінде Кеңес қамауынан босатылып, жаңа атымен Израиль паспортын алғанда қазіргі еврей есімін алды. Кеңес Одағында Авиталға үйленуге берген өтініші билік тарапынан қабылданбады. Олар достарының пәтерінде, үкімет мойындамаған рәсіммен некелесті, себебі КСРО тек азаматтық некені ғана мойындады, діни некені емес.

Тұтқындау және қамауға алу

1973 жылы Шаранскийге Израильге шығу визасы берілген жоқ. Виза бермеу себебі ретінде оның мансабының бір кезеңінде Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігі үшін маңызды ақпаратқа қол жеткізгендігі және оған енді елден кетуге рұқсат етілмейтіні көрсетілді. Бас тартушы мәртебесіне ие болғаннан кейін Шаранский адам құқықтарын қорғаушыға айналып, диссидент және ядролық физик Андрей Сахаровтың аудармашысы, Мәскеу Хельсинки тобының өкілі және бас тартушылардың құқықтары үшін күрескен жетекші болды. 1977 жылдың 15 наурызында Шаранский Юрий Андропов басқарған КГБ-мен тұтқындалды, оған қарсы мемлекетке опасыздық және бірнеше американдықтарға тыңшылық жасау сияқты бірнеше айыптаулар қойылды. Оның айыпталуында ол Батысқа 1300-ден астам бас тартушының тізімін бергендігі айтылды, олардың көпшілігі мемлекеттік құпияларды білгендіктен виза алудан бас тартылған, нәтижесінде Роберт К. Тоттың «Ресейліктер тікелей айтпаса да ‘Мемлекеттік құпияларды’ ашты: еврей визаларын бермеу себептерінен алынған іздер» атты жарияланымы жарық көрді. Мемлекетке опасыздық жасағаны үшін өлім жазасы қарастырылған. 1978 жылы ол 13 жылға мәжбүрлі еңбекке кесілді. Шаранский Мәскеудегі Лефортово түрмесінде, содан кейін Владимир және Чистополь түрмелерінде уақыт өткізді, онда ол бір бөлігін жалғыз камерада өткізді. Оның денсаулығы нашарлап, өміріне қауіп туды. Кейін ол Пермь облысындағы Пермь-35 түрмесіне қамалды, ол Сталиннен кейінгі ГУЛАГ үлгісіндегі, «қатаң режимді колония» деп аталды. Түрмеде отырған кезінде ол хаттарының тәркіленуіне наразылық білдіру үшін аштық жариялады және кем дегенде 35 рет күшпен тамақтандырылды, ол бұл оқиғаны «бір түрлі азаптау» деп сипаттады. Шаранский кейін палестиналық тұтқындарды күшпен тамақтандыруға қарсы шықты.

Қамақтан босату

Әйелі Авитал Шаранский бастаған халықаралық науқанның нәтижесінде (Шығыс Германияның заңгері Вольфганг Фогель, Нью-Йорк конгрессмені Бенджамин Гилман және раввин Рональд Гринвальдтың көмегімен) Шаранский 1986 жылғы 11 ақпанда тұтқындарды алмастыру аясында босатылды. Ол Михаил Горбачев босатқан алғашқы саяси тұтқын болды. Шаранский және үш екінші деңгейдегі батыс тыңшысы (чех азаматы Ярослав Яворский және Батыс Германия азаматтары Вольф Георг Фрон және Дитрих Нистрой) АҚШ-та ұсталған чех тыңшылары Карл Кохер мен Хана Кохерге, совет тыңшысы Евгений Земляковқа, поляк тыңшысы Мариан Захарскиге және Шығыс Германия тыңшысы Детлеф Шарфенортқа (соңғы үшеуі Батыс Германияда ұсталған) айырбасталды. Адамдар екі кезеңде босатылды, бірінші болып Шаранский босатылып, Батыс Германиядағы АҚШ елшісі Ричард Р. Бертпен бірге дереу алып кетілді. Алмасу Батыс Берлин мен Шығыс Германия арасындағы Глиенике көпірінде жүзеге асты, ол бұрын осы мақсатта қолданылған.

Салдары

Шаранский дереу Израильге көшіп, еврейше Натан есімін қабылдады және ақырында тегін Шаранский деп қысқартты. Жасы мен денсаулығының нашарлығына байланысты ол стандартты үш жылдық IDF қызметінен босатылды, бірақ үш апталық әскери оқудан өтуі және Азаматтық қорғанысқа қызмет етуі тиіс болды. 1988 жылы ол "Қорқудың қажеті жоқ" атты түрмеде өткен кезеңі туралы естеліктер жинағын жазды. Ол кеңестік иммигрант еврей белсенділерінен құралған, жаңа израильдіктерге көмектесуге және қоғамды интеграция мәселелері туралы біліммен қамтамасыз етуге арналған "Сионистік форум" ұйымын құрды, Израильде бұл "сіңіру" (клита) деп белгілі. Шаранский сонымен қатар "The Jerusalem Report" журналының редакторы және 地球平和監視時計 кеңесінің мүшесі болып жұмыс істеді.

Бостандық күрескерлері марапаттары

1986 жылы АҚШ Конгресі оған Конгресс Алтын медалін табыс етті. 1987 жылы Американың Хадасса әйелдерінің сионистік ұйымы Шаранскийге Рут Попкин табыс еткен Генриетта Шолд сыйлығын берді. 2006 жылы АҚШ президенті Джордж Буш оған Президенттік бостандық медалін табыс етті. 2008 жылдың 17 қыркүйегінде Рональд Рейган президенттік қоры Шаранскийге 2008 жылғы Рональд Рейган бостандық сыйлығын табыс етті.

Израильдік саяси мансап

1995 жылы Шаранский мен Йоэль Эдельштейн «Yisrael BaAliyah» партиясын құрды («алия» еврейлердің Израильге көшіп келуін де, «көтерілуін» де білдіреді, сондықтан партияның атауы «(Израиль халқы) Израиль мемлекетіне көшіп келеді» дегенді білдіреді, сондай-ақ «Израиль көтерілісте» деген мағынаны да береді), совет еврейлерін Израиль қоғамына интеграциялауды қолға алды. Партия 1996 жылы Кнессетте жеті орын жеңіп алды. 1999 жылғы Израильдің заң шығару сайлауында 6 орын алды, екі министрлік лауазымға ие болды, бірақ 2000 жылдың 11 шілдесінде премьер-министр Эхуд Барактың палестиналықтармен келіссөздерінің нәтижесінде Иерусалим бөлінетін болды деген қауесеттерге жауап ретінде үкіметтен шықты. 2001 жылы Арьел Шарон премьер-министрлікке арнайы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін партия оның жаңа үкіметіне қосылып, тағы екі министрлік лауазым алды. 2003 жылғы қаңтар сайлауында партияның орындары екіге дейін азайды. Шаранский Кнессеттен отставкаға кетіп, оның орнына Эдельштейн келді. Алайда, ол партия төрағасы қызметін сақтап, оны «Ликудпен» (сайлауда 38 орын жеңіп алған) біріктіруге шешім қабылдады. Бірігу 2003 жылдың 10 наурызында аяқталды, Шаранский Иерусалим істері министрі болып тағайындалды. 2003 жылдың наурызынан 2005 жылдың мамырына дейін ол Иерусалимнің әлеуметтік және еврей диаспорасы мәселелеріне жауапты Израильдің портфелсіз министрі болды. Осы лауазымда Шаранский Батыс Жағалаудағы палестиналықтарға тиесілі Шығыс Иерусалимдегі мүлікті тәркілеуді мақұлдаған құпия комитеттің төрағасы болды. Израильдің солшылдары мен халықаралық қауымдастықтың қарсылығынан кейін бұл шешім күштен шығарылды. Бұрын ол Израильдің премьер-министрінің орынбасары, 2001 жылдың наурызынан бастап Тұрғын үй және құрылыс министрі, Израильдің ішкі істер министрі (1999 жылдың шілдесі – 2000 жылдың шілдесінде отставкаға кетті), Өнеркәсіп және сауда министрі (1996–1999 жылдар) қызметтерін атқарды. 2005 жылдың сәуір айында Газа секторы мен Батыс Жағалаудағы Израильдік поселендерді көшіру жоспарына наразылық білдіріп, министрлік лауазымынан кетті. 2006 жылдың наурызында «Ликуд» партиясының мүшесі ретінде Кнессетке қайта сайланды. 2006 жылдың 20 қарашасында Кнессет мүшелігінен кетті.

ҮЕҰ жұмысы және басқа да қызметтері

2019 жылы Натан Шаранский Глобалды антисемитизм және саясатты зерттеу институтының (ISGAP) төрағасы болды. 2007 жылдан бері Шаранский еврей диаспорасы мұражайы – Бейт Хейтфутсоттың басқарма төрағасы қызметін атқарып келеді. 2009 жылдың маусым айында Шаранский Израильдің еврей агенттігінің атқарушы органының төрағасы болып сайланды. 2009 жылдың қыркүйегінде Шаранский бұрынғы Кеңес Одағындағы білім беру шаралары үшін Genesis Philanthropy Group ұйымынан 6 миллион доллар көмек алды. Ол "Бір Иерусалим" ұйымының құрылтайшы мүшесі.

БАҚ-тың танылуы мен марапаттары

1997 жылы Шаранский "Бұл сіздің өміріңіз" телешоуының израильдік нұсқасы – "Шаим Шека'еле" ("What A Life") бағдарламасының 2,5 сағаттық эпизодының орталық тұлғасы болды. Эпизодта кеңестік диссидент ретіндегі оның өмірі мен тәжірибесіне баса назар аударылып, оның отбасының мүшелері мен таныстары көптеп қатысты. 2005 жылы Шаранский кеңестік диссиденттер қозғалысының тарихын баяндайтын "Олар еркіндікті таңдады" төрт бөлімді теледокументалдық фильміне қатысты. 2008 жылы ол Лора Биалистің "Рефузенник" документалдық фильмінде түсті. 2014 жылы Нателла Болтянскаяның "Параллельдер, оқиғалар, адамдар" атты деректі фильміне қатысты. 2005 жылы "Time" журналының "Ғылымгерлер мен ойшылдар" санатындағы 100 ең ықпалды адамдар тізімінде он бірінші орынды иеленді. 2018 жылы Израиль мемлекетіне иммиграция және интеграция салаларындағы өмірлік жетістіктері мен ерекше үлесі үшін Израиль сыйлығына ие болды. 2020 жылы "Адам құқықтары үшін өмір бойы күресі" үшін "Жаратылыс" сыйлығымен марапатталды. Ол 1 миллион доллар көлеміндегі сыйлық ақшасын коронавирусқа қарсы күреске жұмылдырылған ұйымдарға берді.

Жарияланған еңбектер

Шаранский үш кітаптың авторы. Біріншісі – оның сот процесі мен түрмеде отырғаны туралы "Қорқудың қажеті жоқ" атты автобиографиялық кітабы. Бұл кітап 1989 жылғы Ұлттық еврей кітап сыйлығының «Өмірбаян» номинациясын жеңіп алды. Оның екінші кітабы, «Демократияны қолдау: Тәуелсіздіктің тирандық пен қорқыныштан жеңіп шығу күші» Рон Дермермен бірлесіп жазылған. Джордж Буш кітапты жоғары бағалап: «Егер менің сыртқы саясатқа қатысты ойларымды білуге ниеттенсеңіз, Натан Шаранскийдің «Демократияны қолдау» кітабын оқыңыз. Әсіресе, үкімет пен қоғамдық пікір қалыптастырушылар үшін, оны міндетті оқу тізіміне қосар едім. Кітап қысқа да, жақсы. Бұл – батыр адам, сіздің білуіңіздей. Шынымен тамаша кітап. Оның «Үйреншікті қорғау: Демократияны сақтаудағы оның маңызды рөлі» кітабы демократия құрудағы ұлттық және діни ерекшеліктердің құндылығын қорғайды. Ал «Ешқашан жалғыз емес: Түрме, саясат және менің халқым» кітабында оның саяси қызметі мен жеке тәжірибесінің оған қалай әсер еткені туралы айтылады.

Саяси көзқарастар

Шаранский "жаңа палестин қоғамында нақты демократиялық институттар құрылмайынша, оларсыз "шешім" қаншалықты тартымды болмасын, Израиль мен палестиналықтар арасында ешқашан бейбітшілік орнамайды" деп мәлімдеді. "Хаарец" газетіне берген сұхбатында ол: "Еврейлер бұл жерге 3000 жыл бұрын келген, және бұл еврей цивилизациясының алғашқы ошағы. Еврейлер – 2000 жылдық жер аударылған кезеңде өздерінің ұлттық ерекшеліктеріне және жеріне адал болған жалғыз халық. Олардың ұлттар қатарында тарихи және географиялық тұрғыдан өз орнына ие болуға толық құқығы бар. Ал палестиналықтар, соңғы 200 жылда көшіп келген арабтардың ұрпақтары, егер қаласа, өз мемлекетін құруға құқылы, бірақ бұл Израиль мемлекетінің есебінен болмауы керек. 2011 жылғы араб көтерілістерінен кейін "Момент" журналына берген сұхбатында: "Келісімге қол қою үшін, сізге халқының жағдайына мүдделі серіктес қажет, міне осы – демократияның мәні" деді. 2022 жылдың ақпан айында Шаранский Израиль үкіметін Ресей президенті Владимир Путиннің Украинаны басып алуына қарсы "нақты моральдық позиция" алуға шақырды. Ол Ресейдің Украинаға жасаған шабуылын Екінші дүниежүзілік соғыстан бері еркін әлемге төнген ең ірі қауіп деп атады және Израильдің Украина халқымен бірге тұруы керектігін айтты.