Кіріспе

Калифорниядағы көрме, АҚШ
1915 жылғы Сан-Францискодағы Панама-Тынық мұхиты көрмесі

Панама-Калифорния көрмесі – 1915 жылдың 1 қаңтарынан 1917 жылдың 1 қаңтарына дейін Сан-Диегода өткен әлемдік көрме. Көрме Панама каналының ашылуын тойлады және Сан-Диегоны канал арқылы батысқа қарай өтіп, кейін солтүстікке бет алған кемелер үшін АҚШ-тың алғашқы порты ретінде көрсету мақсатында ұйымдастырылды. Көрме Сан-Диегоның ірі Балбоа паркінде өтті. Парк 1935 жылы тағы бір Панама-Калифорния көрмесін қабылдады.

Ұсыныс және құрылу

1909 жылы Сан-Диего сауда палатасының президенті және жергілікті кәсіпкер Гилберт Обри Дэвидсон Панама каналының құрылысы аяқталғанын еске алу үшін көрме ұсынды. 1910 жылы Сан-Диегода 37 578 адам тұрды, бұл халықаралық көрме өткізген ең аз халқы бар қала болар еді. Сан-Францисколық бірнеше адам Конгресс мүшелерін де, президент Уильям Говард Тафтті де Сан-Диегоның көрмесіне қолдау көрсетуден бас тартуға көндірді, оның орнына Тафттың республикандықтарға қарсайы сайлау кампаниясына саяси қолдау беруге уәде берді. Федералдық және мемлекеттік қаржыландыру жетіспеуіне байланысты Сан-Диего көрмесі кішкентай болып, аз мемлекеттер мен елдер қатысатын болды. Панама-Калифорния көрме компаниясы 1909 жылдың қыркүйегінде құрылды, ал директорлар кеңесіне президент Улисс С. Грант-младший және вице-президент Джон Д. Спрекельс жетекшілік етті. Ол қалалық саябақтағы жерді және Пуэбло жаңғырту және Миссия жаңғырту сәулеттік стильдерін таңдауға жауапты болды. Коллиерге көрмені «дұрыс бағытта» басқару, қабылданған әрбір шешім оның көрменің қандай жетістіктерге жете алатыны туралы көзқарасын көрсететініне көз жеткізу міндеті жүктелді. Коллиер бір рет: «Панама-Калифорния көрмесінің мақсаты – адамзаттың прогресі мен мүмкіндіктерін көрсету, тек көрменің ғана емес, сонымен қатар әлемнің прогресіне тұрақты үлес қосу» деді. 1914 жылдың наурыз айының басында Коллиер жеке қаржылық қиындықтарға тап болып, отставкаға кеткен кезде көрменің басшылығы тағы да өзгерді. Оның орнына Дэвидсон келді, сонымен қатар бірнеше жаңа вице-президенттер қосылды. 1910 жылдың наурызына дейін Панама-Калифорния көрме компаниясы абоненттік төлемдерді сату арқылы көрмені өткізу үшін 1 миллион доллар ($1,000,000.0) жинады. Сол жылы облигациялар арқылы тағы 1 миллион доллар саябақтағы тұрақты құрылыстарды жақсартуға бөлінді. Калифорния штатының ғимаратына қаржыландыру губернатор Хирам Джонсонның 1911 және 1913 жылдары қол қойған 450 000 долларлық ($450,000.0) ассигнациялық заңдары арқылы жүзеге асырылды.

Дизайн

Көрме ұйымдастырушылары алдымен Джон Галлен Говардты бас сәулетші ретінде іздеді. Говардтың қол жетімді болмауына байланысты, 1911 жылдың 27 қаңтарында олар Нью-Йорк сәулетшісі Бертрам Гудхьюді таңдап, оған көмектесу үшін Ирвинг Гиллді тағайындады. 1911 жылдың қыркүйегінде Гилл отставкаға кетіп, оның орнына Гудхью кеңсесінің Карлтон Уинслоу келді. Бастапқы ландшафт сәулетшілері, Олмстед ағайындылары да жобадан бас тартып, олардың орнына көрме ұйымдастырушысы Фрэнк П. Аллен кіші тағайындалды. Осы кезеңде жерді дамыту және пайдалану бойынша көптеген ұсыныстар түсті, олардың кейбіреулері қайырымдылыққа, ал кейбіреулері пайда табуға бағытталған. 1910 жылы көрме құрылысы кезінде өткізілген сайыс арқылы парктің аты Орталық Американы кесіп өтіп, Тынық мұхитын көрген алғашқы еуропалық Васко Нунес де Бальбоаның есімімен атады.

Испан отаршылдық жаңғыру архитектурасы

Гудхью мен Уинслоу қарапайым, жергілікті, көлденең бағытталған Пуэбло жаңғырту және Миссия жаңғырту стилінен бас тартып, әрі сәнді әрі қалалық испан бароккосына бет бұрған дизайнды жақтады. Жай қабырғаларға қарама-қарсы, бай мексикалық және испандық чурригереск әшекейлері қолданылатын болды, сонымен қатар мавр жаңғырту архитектурасындағы ислам және парсы стильдерінің ықпалы сезілетін. Американың әлемдік көрмелері үшін мұндай жаңашылдық болды. Бұл дизайн бұрынғы Шығыс АҚШ және Еуропа көрмелерінен қасақана өзгешеленді, олар неоклассикалық және бель-этар стилінде жасалған, үлкен симметриялық кеңістіктерде салтанатты ғимараттармен безендірілген; Сан-Францискодағы Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесінің көп бөлігі бель-этар стилінде салынған. Гудхью испан бароккосын бұрын Гаванада, 1905 жылғы Ла Сантисима Тринидад кафедралды соборында және Панамадағы Колон қонақ үйінде сынап көрген. Сан-Диегоға арналған оның стильдік шабыт көздерінің арасында Севилья соборындағы Жиральда мұнарасы, Мехико қалалық соборы және Оахакадағы Успенская Богородица соборы бар. Гудхью осы жердегі ең ірі және сәнді ғимаратты – Калифорния ғимаратын, оның тарихи иконографиясымен бірге жеке өзі жобалады; ол тағы екі ғимараттың эскизін жасады, Уинслоу мен Алленге Испания мен Мексикадағы үлгілерден алынған фотосуреттері мен суреттерін ұсынды және олардың дамытқан жобаларын қарап шықты. Мұндай әсерлердің үйлесімі испан отаршылдық жаңғырту архитектурасын көрсетеді, ол көрме арқылы АҚШ-та кеңінен танымал болды. Көрмеге дейін Сан-Диегода негізінен виктория стиліндегі архитектура басым болған, сонымен қатар классикалық стильдердің де элементтері кездесетін. Көрменің танымалдылығы қаладағы миссия стиліндегі архитектураға көбірек назар аударуға әкелді. Көрмеден кейін Гудхью басқа ұлттық жобаларға көшті, ал Уинслоу Оңтүстік Калифорнияда қалды, Ла-Хойядағы Бишоп мектебінде және 1926 жылғы Лос-Анджелестегі Картей Циркль театрында стильдің өзіндік нұсқаларын жасауды жалғастырды. Уинслоу сонымен қатар 1925 жылғы жер сілкінісінен кейін Санта-Барбара қаласын испан отаршылдық жаңғырту стилін ресми түрде қабылдауға ықпал етуде маңызды рөл атқарды. Балбоа паркіндегі уақытша орнатулар, әшекейлер және ландшафттар кеңістіктер мен көптеген жолдар, кішкентай алаңдар және аулалық испан бақтарымен құрылды. Сонымен қатар, орналасқан жері кішкентай төбеден үлкен және ашық аумаққа көшірілді, оның көп бөлігі парктің бақтары ретінде қайта жаңартылуы жоспарланған.

Құрылыс

Көрмеге арналған жердің іргетасын қалау рәсімі 1911 жылғы 19 шілдеде өтті. Жоспарланған көрме макетіне орын дайындау үшін бірнеше қалалық ғимараттар, машина жасау шеберханалары және оқ-дәрі қоймасы басқа жерге көшірілді. Алғаш құрылысы басталған ғимарат – Әкімшілік ғимарат болды, ол 1911 жылғы қарашада басталып, 1912 жылғы наурызда аяқталды. Көрменің ресми ашылуына дейін жүріп жатқан құрылысты тамашалауға қызығушылық танытқан келушілерге 0,25 АҚШ доллары кіру ақысы алынды (1913 жылғы 0,25 АҚШ доллары бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең).

Орналасу

Экспоның орналасуы батыс, солтүстік және шығыс жақтан үш кіреберіспен шектелген. Шығыс қақпаға көлікпен және Сан-Диего электр теміржолының троллейбустарымен қаладан парктің оңтүстік бөлігі арқылы жоғары қарай келіп жетілді. Батыстан Кабрильо көпірінің кіреберісі гүлдеген алып ғасырлық өсімдіктермен белгіленген және тікелей драмалық Батыс қақпасына (немесе Қала қақпасына) алып келіп тоқтады, оның үстінде қаланың елтаңбасы орналасқан. Арканың екі жағында Атлант және Тынық мұхиттарын бейнелейтін Дори ордерлері тіреу тақтасын ұстап тұрды, бұл Панама каналының ашылуының құрметіне сулардың бірігуін көрсетеді. Бұл мүсіндерді Фурио Пичирилли жасаған. Батыс қақпасы Көркем өнер ғимаратының бөлігі болса, шығыс қақпасы Калифорния штаты ғимаратының ресми кіреберісі ретінде жобаланған. Шығыс немесе Штат қақпасы арканың үстінде Калифорния штатының елтаңбасын алып тұрды. Арканың үстіндегі шпандельдер 1769 жылы Испанияның келуі мен Монтерейде өткен 1846 жылғы штаттық конституциялық конвенцияны еске түсіретін түрлі түсті шыны плиткалармен толтырылған. Оңтүстік-батыс археологы Джесси Л. Нусбаумның жобалау және құрылысқа бақылау жасауымен салынған "Суреттелген шөл" тас құрылысы сияқты көрінгенімен, шындығында цементпен жабылған сым каркасынан тұрды. Истмустың айналасында жеңілдіктер, көңіл көтеру орындары мен ойындар, асыл тас кенінің көшірмесі, страустың шаруашылығы және 250 фут (76 метр) биіктігіндегі Панама каналының көшірмесі орналасқан.

Тұрақты құрылымдар

Бастапқыда Кабрильо көпірі, күмбезді және мұнаралы Калифорния штатының ғимараты және төменгі орналасқан Көркем өнер ғимараты саябаққа тұрақты қосымшалар болу үшін жоспарланған; соңғы екеуі қазір Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енген Калифорния төртбұрышының бөлігі болып табылады. Ботаникалық ғимарат жылуды жақсы көретін өсімдіктерді қорғауға арналса, Спрекельс орган павильоны өз аудиториясында ашық аспан астындағы концерттерге көмектесетін еді. Ботаникалық ғимарат 53 400 долларға аяқталды (1914 жылғы 53 400 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең). Кабрильо көпірі каньонды көпірлеу үшін салынды, ал оның ұзын көлденең бөлігі қиял ғимараттарының үлкен тік үйіндісімен аяқталып, бүкіл композицияның негізгі бөлігін құрады. Көрменің орталық нүктесі – Плаза де Калифорния (Калифорния төртбұрышы), көбінесе испан бишілері мен әншілерін қамтитын аркадалы алаң, онда жақындау көпірі мен Эль Прадо аяқталады. Калифорния штатының ғимараты мен Көркем өнер ғимараты алаңды қалыптастырды, ал төменгі қабаттағы аркаданың артында орналасқан көрме залдары үш жағынан қоршап тұрды. Бұл үш жағы Калифорния миссиясының Adobe стиліне сәйкес, әшекейсіз болды. Бұл Калифорния штатының ғимаратының алдыңғы қасбетімен, Churrigueresque стиліндегі күрделі сызықтарымен және тығыз әшекейлерімен зерттес болды. Фронтисписпен қатар, күмбездің бір бұрышында Калифорния ғимаратының 200 фут (61 м) биіктігіндегі мұнарасы көтерілді, ол Оңтүстік Калифорния округтері мен Ғылым және Білім ғимараттарының көңілсіз мұнараларында қайталанды. Фронтиспис стилі бүкіл көрме аумағында қайталанды. Көрмеге келетін көптеген адамдарға қызмет көрсету үшін, Сан-Диегоның өсіп келе жатқан халқымен қатар, оқиғаның трафигіне төтеп бере алатын трамвайлар салынды. Маршруттар ақырында Оушен Бич, Даунтаун, Мишн Хиллз, Коронадо, Норт Парк, Голден Хилл және Кенсингтон арқылы өтіп, тіпті қысқа уақытқа АҚШ-Мексика шекарасына дейін созылды. Бүгінде алғашқы 24 1-сыныпты трамвайдың тек үш данасы ғана сақталған. Көрменің басында 200 шағын, моторланған тоқылған креслолар, «электрикеттер» деп аталатын, келушілерге жалға берілді. Лос-Анджелес көрмесінің моторлы креслолар компаниясы жасаған бұл баяу жылдамдықты көлік құралдары екі-үш адамға арналған және көрменің көп бөлігінде саяхаттау үшін пайдаланылды. 2015 жылы 100 жылдық мерекеде «электрикеттердің» көшірмелері қайтадан пайда болды.

Басқа ерекшеліктері

Экспозицияның қосымша элементтері құсхана, раушан гүлбақтары және жануарлардың қоршаулары болды. Павлиндер мен фазандар көрме алаңында еркін серуендеді, ал қонақтар көбінесе қазды тамақтандырды. Көрме бастапқыда шетелдердің ғимараттарын қамтыған жоқ. Ал, Сан-Франциско Панама-Тынық мұхиты көрмесінде 22 ел мен АҚШ-тың 28 штатынан экспонаттар ұсынылды.

Ашылу

1914 жылы 31 желтоқсанда түн ортасында президент Вудро Вильсон Вашингтон қаласында телеграф түймесін басып, саябақтағы жарық пен электр қуатын қосып, көрмені ашты. Сонымен қатар, саябақ үстінде 1500 фут биіктікте орналасқан жарық шары экспозицияны одан әрі жарық етті. Жақын маңдағы Форт Роузкранс және Сан-Диего шығанағындағы әскери кемелерден де залптар жасалды, осылайша ашылу белгіленді. Бірінші айдың соңында күнделікті келушілер саны азайды, орташа есеппен күніне 4783 адам келді, ал ақпан айында 4360-қа дейін төмендеді. Дегенмен, көрме алғашқы үш айда пайда тапты (1915 жылы 40000 доллар бүгінгі күндерде шамамен <есептелген сомаға> тең). Мамыр айында күнделікті орташа келушілер саны 5800-ге жетті, ал шілдеде жалпы келушілер саны миллионға жетті. Көрмеге вице-президент Томас Р. Маршалл, Мемлекеттік хатшы Уильям Дженнингс Брайан, Әскери-теңіз күштерінің хатшысы және болашақ президент Франклин Д. Рузвельт, бұрынғы президенттер Уильям Говард Тафт және Теодор Рузвельт, өнертапқыш Томас Эдисон және автомобиль кәсіпкері Генри Форд сияқты көрнекті тұлғалар келді. Сан-Диегоны ел назарына түсіруге жасалған әрекет сәтті аяқталды. Тіпті Пенсильвания штатының "Еркіндік қоңырауы" 1915 жылдың қараша айында үш күнге қысқа ғана уақытқа қойылды.

Ұзарту

1915 жылдың соңына дейін экспозицияны тағы бір жылға ұзарту жоспарлары тарала бастады. Алайда, директорлар кеңесінің көп бөлігі жаңа жылға дейін қызмет ете алмады және отставкаға шықты. 1916 жылғы қосымша қаржыландыру Лос-Анджелес қаласынан, жергілікті кәсіпкерлерден, 1915 жылғы эксподан түскен түсімнен, Панама-Тынық мұхиты халықаралық экспозициясынан қалған қаражаттан және Сан-Диегодан тыс жердегі сауда палаталарынан түсті. 1916 жылдың 18 наурызында Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Джозеф Даниельс Вашингтон қаласындағы батырманы басып, Панама алаңындағы гонгты соқтырып, «Экспозицияны ашу күнін» атап өтті. Жәрмеңке Панама-Калифорния халықаралық экспозициясы деп қайта аталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылдан бері жалғасып жатқандықтан, кейбір экспоненттер Еуропаға орала алмады. Қосымша көрмелерге мұз айдыны, аллигатор шаруашылығы және қойылымдар кірді. Алдыңғы жылғы кейбір ғимараттар жаңа көрмелер үшін қайта пайдаланылды, бірақ экспозиция 1917 жылдың 1 қаңтарында аяқталды. Соңғы күні Панама алаңында әскери шеру, макеттік әскери шайқас және орган павильонында опера салтанаты өтті. Түн ортасында жарықтар өшіріліп, органның үстіндегі пиротехникалық шашулармен «ӘЛЕМДІК БЕЙБІТШІЛІК – 1917» деп жазылды.

Жүз жылдық

Сан-Диего қаласы 2015 жылы көрменің 100 жылдығын кең ауқымды мерекелеу шараларымен және көрмелермен атап өтті. Орталық алаңдардан көліктердің қозғалысын және тұрақ орындарын жою туралы ұсыныс қырқыс пікірталас тудырып, кейіннен қабылданбады.