Роберт Брессон: Француз режиссерінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз кинорежиссері (1901–1999)

Роберт Брессон (ʁɔbɛʁ bʁɛsɔ̃; 25 қыркүйек 1901 – 18 желтоқсан 1999) – француз кинорежиссері. Аскетикалық көзқарасымен танылған Брессон кино өнеріне маңызды үлес қосты; оның кәсіби актерлері емес, эллипстер мен музыканы сирек қолдануы оның туындыларын минималистік киноның көрнекті үлгілері деп санауға мүмкіндік берді. Оның көптеген туындылары трагикалық сюжетке және мәнділіге ие. Брессон – барлық уақыттағы ең беделді кинорежиссерлердің қатарында. 2012 жылғы Sight & Sound сыншыларының жасаған 250 ең ұлы фильмнің тізімінде оның жеті фильмі кездеседі. «Адам қашып кетті» (1956), «Керсеуші» (1959) және «Ау Хазар Балтазар» (1966) фильмдері алғашқы жүзге кірді, ал «Мушетта» (1967) және «Ақша» (1983) сияқты фильмдер де көп дауыс жинады. Жан-Люк Годар бірде: «Ол – француз киносы, Достоевский – орыс романы, ал Моцарт – неміс музыкасы» деп жазған.

Өмір және мансап

Брессон Бромон Ламот қаласында, Пю-де-Дом департаментінде Мари Элизабет (туған тегі Клауселс) пен Леон Брессонның ұлы болып дүниеге келді. Оның ерте өмірінен көп мәлімет белгілі емес. Ол Парижге жақын Сё-де-Сендегі Лакэналь лицейінде білім алып, бітірген соң сурет салуға бет бұрды. Оның фильмдеріне ерте өміріндегі үш нәрсе әсер еткен сияқты: католицизм, өнер және соғыста тұтқынға түсу тәжірибесі. Роберт Брессон Францияның Париж қаласында, Сент-Луи аралында өмір сүрді. Бастапқыда фотограф болған Брессон 1934 жылы өзінің алғашқы қысқаметражды фильмін – «Les affaires publiques» (Мемлекеттік істер) түсірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол бір жылдан астам уақыт әскери тұтқын лагерінде болды – бұл тәжірибе «Өлімге сотталған адам қашып кетті» немесе «Le vent souffle où il veut» (Жел қалай соқса, соққанда) фильміне әсер етті. 50 жылдық мансабында Брессон 13 толық метражды фильм түсірді. Бұл оның кино түсіру процесіне ерекше көзқарасын және коммерциялық сұраныстан тыс қызығушылықтарын көрсетеді. Жобаларына қаржы табудағы қиындықтар да себеп болды. Көптеген жазушылар Брессон өзін «христиан атеисі» деп атаған деседі, бірақ ешбір дерек көзі бұл сөзді растамайды, сондай-ақ Брессонның оны қандай жағдайда айтқаны да белгісіз. Керісінше, 1973 жылы берген сұхбатында ол былай деді: «Құдайдың барлық жерде бар екенін сезінемін, және мен қаншалықты көп өмір сүрсем, табиғатта, ауылда соны көбірек байқаймын. Ағаш көрген сайын, Құдайдың бар екеніне көзім жетеді. Адамның жаны бар екенін және ол Құдаймен байланыста екенін түсінуге тырысамын. Міне, мен фильмдерімде осыны көрсетуді қалаймын». Сонымен қатар, 1983 жылы TSR телеарнасының «Spécial Cinéma» бағдарламасына берген сұхбатында Брессон Жаратылыс кітабына негізделген фильм түсіруге қызығушылық танытқанын айтты, бірақ мұндай өндіріс тым қымбатқа түсетінін және көп уақытты қажет ететінін түсінді. Брессонды кейде «сүректен мұнарада отырумен» айыптады. Брессонның туындыларын бағалайтын сыншы Джонатан Розенбаум режиссерді «сырлы, жақын араласпайтын тұлға» деп сипаттап, «Төрт түнгі арманшыл» (1971) фильмінің түсірілім алаңында режиссердің «өз командасынан басқа ешбір режиссерде көрмегендей оқшауланғандай көрінгенін» жазды. Оның жесірі және бұрынғы көмекшісі Майлен ван дер Мерш көбінесе оның нұсқауларын жеткізген. Брессон 1999 жылдың 18 желтоқсанында Париждің оңтүстік-батысындағы Дру-сюр-Друеттегі үйінде 98 жасында қайтыс болды. Ол өзінің соңғы фильмін – «L'Argent» (Ақша) 1983 жылы түсірді және біраз уақыт бойы денсаулығы нашарлаған.

Bresson was born at Bromont Lamothe, Puy de Dôme, the son of Marie Élisabeth (née Clausels) and Léon Bresson. Little is known of his early life. He was educated at Lycée Lakanal in Sceaux, Hauts de Seine, close to Paris, and turned to painting after graduating. Three formative influences in his early life seem to have made a mark on his films: Catholicism, art, and his experiences as a prisoner of war. Robert Bresson lived in Paris, France, in the Île Saint Louis. Initially also a photographer, Bresson made his first short film, Les affaires publiques (Public Affairs) in 1934. During World War II, he spent over a year in a prisoner of war camp−an experience which informs Un condamné à mort s'est échappé ou Le vent souffle où il veut (A Man Escaped). In a career that spanned fifty years, Bresson made only 13 feature length films. This reflects his painstaking approach to the filmmaking process and his non commercial preoccupations. Difficulty finding funding for his projects was also a factor. Although many writers claim that Bresson described himself as a "Christian atheist", no source ever confirmed this assertion, neither are the circumstances clear under which Bresson would have said it. On the contrary, in an interview in 1973 he said,

There is the feeling that God is everywhere, and the more I live, the more I see that in nature, in the country. When I see a tree, I see that God exists. I try to catch and to convey the idea that we have a soul and that the soul is in contact with God. That's the first thing I want to get in my films. Furthermore, in a 1983 interview for TSR's Spécial Cinéma, Bresson declared that he had been interested in making a film based on the Book of Genesis, although he believed such a production would be too costly and time consuming. Bresson was sometimes accused of an "ivory tower existence". Critic Jonathan Rosenbaum, an admirer of Bresson's work, argued that the filmmaker was "a mysterious, aloof figure", and wrote that on the set of Four Nights of a Dreamer (1971) the director "seemed more isolated from his crew than any other filmmaker I've seen at work; his widow and onetime assistant director, Mylene van der Mersch, often conveyed his instructions." Bresson died on 18 December 1999, at his home in Droue sur Drouette southwest of Paris. He was 98. He made his last film, [[L'Argent (1983 film), in 1983 and had been unwell for some time.

Мұра

Брессонды көбінесе киноның "құтқарушы қасиеттісі" деп атайды, себебі оның туындыларындағы терең католиктік тақырыптармен қатар, кино өнеріне қосқан зерек үлесі де бар. Оның стилін дыбысты қолдану арқылы – бейнелер мен кейіпкерлерге таңдалған дыбыстарды үйлестіру, музыканы сирек пайдалану арқылы драмалық форманы қатаңдату, сондай-ақ, кәсіби емес актерлермен жұмыс істеудің ерекше "актерлік үлгі" әдістері арқылы анықтауға болады. Марк Кузинс жазғандай, өзінің аскетикалық стилін қалыптастыру арқылы Брессон француз жаңа толқынының негізін қалаушылары арасында жоғары беделге ие болды. Ол көбінесе (Александр Аструк пен Андре Базинмен бірге) оларға ең көп әсер еткен тұлғалардың бірі саналады. Жаңа толқынның алғашқы режиссерлері Брессонды мақтап, оны осы қозғалыстың прототипі немесе алда қозғалыстың басында тұрған тұлға деп қарастырды. Дегенмен, Брессон жаңа толқын режиссерлері сияқты ашық экспериментшіл де, сыртқы түрде саяси да емес еді, ал оның діни көзқарастары (католицизм мен янсенизм) осы қозғалысқа қатысты режиссерлердің көпшілігіне ұнамады. Жан-Люк Годар да Брессонға зор құрметпен қарады ("Роберт Брессон – француз киносы, өйткені Достоевский – орыс романы, ал Моцарт – неміс музыкасы"). Жан-Эусташ, Филипп Гаррел, Луи Малле, Майкл Ханеке, Оливье Ассайас, Атом Эгоян, Дарден ағайындылары, Аки Каурисмяки, француз режиссері Жан Кокто Брессонды жоғары бағалады. Француз режиссері Ален Ресне Брессонның және оның туындыларының ықпалына ие болды. Француз режиссері Жан-Пьер Мелвилл де Брессонды және оның жұмысын жақсы көретін. Француз режиссері Жак Риветте Брессонның өзінің фильмдеріне тигізген әсерін мойындады. Польшалық режиссер Кшиштоф Кисловский де оның ықпалында болды және "Адам қашып кетті" фильмін оны ең көп әсер еткен он фильмнің бірі деп атады. Немец режиссері Вернер Герцог Брессонның "Чайка" және "Ау Хазар Балтазар" сияқты фильмдерін жоғары бағалады. Венгр режиссері Бела Тарр Брессонның ықпалымен "Ау Хазар Балтазар" фильмін өзінің барлық уақыттағы ең үздік он фильмінің қатарына енгізді. Ирандық режиссер Аббас Киаростами Брессонның ықпалында болды және Брессонның "Кинорежиссер туралы жазбалар" кітабының жеке маңызын атап өтті. Грек режиссері Тео Ангелопулос Брессонның "Чайка" фильмін өзінің барлық уақыттағы ең үздік он фильмінің қатарына қосты. Немец режиссері Райнер Вернер Фассбиндер Брессонның ықпалымен "Үшінші ұрпақ" фильмі арқылы Брессонның "Жұрттың ақыны" фильміне құрмет көрсетті. Дарден ағайындыларының "L'Enfant" фильмі Брессонның "Чайка" фильмінен әсер алды. Немец режиссері Маргарет фон Тротта Брессонды өзінің сүйікті режиссерлерінің бірі деп атады. Американдық режиссер Уэс Андерсон "Ау Хазар Балтазарды" Criterion Collection кітапханасындағы сүйікті фильмдерінің бірі деп санап, Брессонның "Мушетта" фильмін "тамаша" деп сипаттады. Американдық режиссер Ричард Линклейтер Брессонның туындыларына әсер етті және "Балтазар" мен "Чайка" фильмдерін Criterion Collection-тің ең үздік 10 фильмінің тізіміне енгізді. Британдық-американдық режиссер Кристофер Нолан өзінің "Дюнкерк" фильмі үшін Брессонның фильмдерінен (әсіресе "Чайка" мен "Адам қашып кетті" фильмдерінен) шабыттанды. Грек режиссері Йоргос Лантимос Брессонды өзінің сүйікті режиссерлерінің бірі деп санап, "Чайка" фильмін "мен көрген ең әсерлі фильм" деп атады. Бени Сафди Брессонның "Адам қашып кетті" фильмін өзінің барлық уақыттағы сүйікті фильмі деп атады. Мартин Скорсезе Брессонды "кинодағы ең ұлы суретшілердің бірі" деп мақтап, оның "Такси жүргізушісі" сияқты фильмдеріне тигізген әсерін атап өтті. Андрей Тарковский Брессонды өте жоғары бағалады, оны және Ингмар Бергманды өзінің екі сүйікті режиссері ретінде атап, былай деді: "Мен тек екі адамның пікірлеріне қызығушылық танытамын: біреуі Брессон, екіншісі Бергман". "Уақытта мүсін жасау" атты кітабында Тарковский Брессонды "әлдебір кинодағы бірден-бір суретші, ол дайын туындыны алдын ала теориялық тұрғыдан қалыптастырылған тұжырымдамамен толық үйлестіруге қол жеткізді" деп сипаттады.

Bresson is often referred to as a "patron saint" of cinema, not only for the strong Catholic themes found throughout his oeuvre, but also for his notable contributions to the art of film. His style can be detected through his use of sound, associating selected sounds with images or characters; paring dramatic form to its essentials by the spare use of music; and through his infamous 'actor model' methods of directing his almost exclusively non professional actors. Mark Cousins writes: and by formulating his ascetic style, Bresson gained a high reputation with the founders of the French New Wave. He is often listed (along with Alexandre Astruc and André Bazin) as one of the main figures who influenced them. New Wave pioneers praised Bresson and posited him as a prototype for or precursor to the movement. However, Bresson was neither as overtly experimental nor as outwardly political as the New Wave filmmakers, and his religious views (Catholicism and Jansenism) were not attractive to most of the filmmakers associated with the movement. Jean Luc Godard also looked upon Bresson with high admiration ("Robert Bresson is French cinema, as Dostoevsky is the Russian novel and Mozart is the German music." Jean Eustache, Philippe Garrel, Louis Malle, Michael Haneke, Olivier Assayas, Atom Egoyan, the Dardenne brothers, Aki Kaurismäki, The French filmmaker Jean Cocteau held Bresson in high regard. The French filmmaker Alain Resnais was a strong admirer of Bresson and his work. The French filmmaker Jean Pierre Melville was also fond of Bresson and his work. The French filmmaker Jacques Rivette has acknowledge to Bresson's influence on his films. The Polish filmmaker Krzysztof Kieślowski was also influenced by him and ranked Bresson's film, A Man Escaped as one of the top ten films that "affected" him the most. The German filmmaker Werner Herzog praised Bresson's films such as Pickpocket and Au Hasard Balthazar. The Hungarian filmmaker Béla Tarr was influenced by Bresson and listed Bresson film Au Hasard Balthazar on his top ten films of all time. The Iranian filmmaker Abbas Kiarostami was highly influenced by Bresson and mentioned the personal importance of Bresson's book, Notes on the Cinematographer. The Greek filmmaker Theo Angelopoulos listed Bresson's film Pickpocket on his top ten films of all time. The German filmmaker Rainer Werner Fassbinder was influenced by Bresson and championed and paid homage to Bresson's film The Devil Probably with his film The Third Generation. The Dardenne brothers's film L'Enfant was influenced by Bresson's film Pickpocket. The German director Margarethe von Trotta lists Bresson as one of her favorite directors. The American filmmaker Wes Anderson listed Au Hasard Balthazar as one of his favorite films in the Criterion Collection library and called Bresson's film Mouchette, "terrific". The American filmmaker Richard Linklater was influenced by Bresson's work and listed Au hasard Balthazar and Pickpocket in his top 10 film list from the Criterion Collection. The British American filmmaker Christopher Nolan was influenced by Bresson's films (specifically Pickpocket and A Man Escaped) for his film, Dunkirk. The Greek filmmaker Yorgos Lanthimos listed Bresson as one of his favorite filmmakers and picked Pickpocket as "the most moving film I've ever seen". Benny Safdie named the Bresson's film A Man Escaped as his favorite film of all time. Martin Scorsese praised Bresson as "one of the cinema's greatest artists" and an influence on his films such as Taxi Driver. Andrei Tarkovsky held Bresson in very high regard, noting him and Ingmar Bergman as his two favourite filmmakers, and stating: "I am only interested in the views of two people: one is called Bresson and one called Bergman." In his book Sculpting in Time, Tarkovsky describes Bresson as "perhaps the only artist in cinema, who achieved the perfect fusion of the finished work with a concept theoretically formulated beforehand."

Канн кинофестивалі

Жыл Санаты Номинация жұмысы Нәтижесі Ref.1957 Алтын пальма "Адам қашып кетті" Үздік режиссер 1962 Алтын пальма "Жоанна д'Арктың соты" Қазылар алқасының арнайы жүлдесі OCIC сыйлығы 1967 Алтын пальма "Мушетта" OCIC сыйлығы Арнайы айрықша атақ 1974 FIPRESCI сыйлығы "Ланселот дю Лак" 1983 Алтын пальма "L'Argent" (1983-жылғы фильм) Үздік режиссер

Берлин кинофестивалі

Жыл Санаты Номинацияланған туынды Нәтижесі Сілтеме1960 Алтын аю Қалтақорыш 1971 Төрт түнгі арманшыл OCIC жүлдесі 1977 Алтын аю Әдетте шайтан Күміс аю Үлкен жюри жүлдесі OCIC жүлдесі Interfilm жүлдесі

Венеция кинофестивалі

Жыл Санаты Номинацияланған туынды Нәтижесі Ref.1951 Алтын арыстан Елдік дін қызметкерінің күнделігі OCIC сыйлығы Халықаралық сыйлық Итальян киносыншыларының сыйлығы 1966 Алтын арыстан Кездейсоқ Балтазар OCIC сыйлығы Сан-Джорджо сыйлығы Жаңа кино сыйлығы Төрешілер алқасының құрмет көрсетуі Cineforum 66 сыйлығы 1967 Пасинетти сыйлығы Мушетт 1989 Мансаптық Алтын арыстан сыйлығы