Кіріспе
Ұлттық инновациялық жүйе (әрі қарай – ҰИЖ) – ұлттық деңгейдегі инновациялық процестің кілті болып табылатын адамдар, кәсіпорындар және мекемелер арасындағы технология мен ақпарат ағыны. Инновациялық жүйелер теориясына сәйкес, инновациялар мен технологияны дамыту – жүйедегі қатысушылар арасындағы күрделі байланыстардың нәтижесі болып табылады, оларға кәсіпорындар, университеттер және мемлекеттік ғылыми-зерттеу институттары кіреді.
Терминнің шығу тегі
Ұлттық инновациялық жүйе термині Кристофер Фриман мен Бенгт Аке Лундвалл 1980 жылдардың соңында бірлесіп жұмыс істеген кезде пайда болды. Фрименнің зерттеулері Фридрих Листтің саяси экономикасы мен оның Жапонияның экономикалық супердержава ретінде өркендеуінің тарихи шот есебіне көп сүйенді. Лундваллдың жұмысы жеткізушілер мен тұтынушылар арасындағы маңызды әлеуметтік өзара әрекеттесуді және олардың Даниядағы инновацияны ынталандырудағы рөлін зерттеді. Жоғарыда айтылғандай жалпы анықтамадан басқа ұлттық инновациялық жүйелердің канондық анықтамасы жоқ. Төменде бірнеше басым анықтамалар келтірілген (ОЭСР басылымында келтірілген): "жаңа және экономикалық пайдалы білімді өндіруде, таратуда және пайдалануда өзара әрекеттесетін және ұлттық мемлекеттің шекарасында немесе оның ішінде орналасқан элементтер мен қатынастар". "Ұлттық фирмалардың инновациялық өнімділігін анықтайтын институттардың жиынтығы". "ұлттық институттар, олардың ынталандыру құрылымдары және олардың құзыреттері, технологиялық білімнің қарқыны мен бағытын (немесе өзгерістерді туғызатын іс-әрекеттердің көлемі мен құрамын) анықтайды". "жаңа технологияларды әзірлеуге және таратуға бірлесіп және жеке үлес қосатын, сондай-ақ инновациялық процеске ықпал ету үшін үкіметтердің саясатын қалыптастыру және іске асыру аясын қамтамасыз ететін ерекше институттардың жиынтығы. Бұл – жаңа технологияларды анықтайтын білімді, дағдыларды және артефакттарды құру, сақтау және беру үшін өзара байланысты институттардың жүйесі". Бір елдің инновациялық жетістіктері негізінен осы қатысушылардың білімді құру мен пайдаланудың ұжымдық жүйесінің элементтері ретінде бір-бірімен қарым-қатынасына және олар қолданатын технологияларға байланысты. Мысалы, мемлекеттік ғылыми-зерттеу институттары, академиялық және өнеркәсіптік ұйымдар ғылыми-зерттеу және даму (ҒЗТ) қызметін жүзеге асыратын ғылыми-зерттеу өндірушілері ретінде қызмет етеді. Екінші жағынан, орталық немесе аймақтық үкіметтер өздерінің саясаттық құралдары, болашаққа көзқарастары мен перспективалары бойынша зерттеу өндірушілерінің арасында үйлестіруші рөл атқарады. Сонымен қатар, инновацияны дамыту үшін инновациялық саланың әртүрлі қатысушылары өзара сенімге негізделген тығыз байланыста болуы керек, ал үкіметтер инновациялық саланың әртүрлі қатысушылары арасындағы сенімділікті арттырып, белсенділігін қамтамасыз етуі керек. Бұл байланыс бірлескен зерттеулер, кадрлар алмасу, өзара патенттеу және жабдықтар сатып алу түрінде болуы мүмкін. Соңында, ҰИЖ ұлттық қоғамдардың әлеуметтік-мәдени ерекшеліктерімен қалыптасады. Сондықтан инновациялық, технологияға бағдарланған және білім алудың ұлттық траекториясы бар, нәтижесінде әр елде, жоғары дамыған немесе жоқ, қандай да бір ҰИЖ бар, жақсы жұмыс істесе де, істемесе де. Сонымен қатар, көптеген ғалымдар ҰИЖ-дің табысты факторларын қолдаушы институттар мен ұйымдарды құруда (білім берудің басты рөлімен) және ынтымақтастық байланыстарында (инновациялық саясаттағы көпірлік шкалалар) ҰИЖ құрайтын әртүрлі элементтерде көреді. Мысалға мемлекеттік ҒЗТ және компаниялар, сондай-ақ агенттердің ортақ мақсаттары мен инновациялық мәдениеттері жатады, бұл өзінен-өзі күшейетін прогресс пен синергияны қамтиды. Алайда, экономикалық табысқа жеткен елдердегі ҰИЖ құрылымы мен стратегиясының айырмашылығы осының бәріне бірдей әдіс жоқ екендігін көрсетеді.
" the elements and relationships which interact in the production, diffusion and use of new, and economically useful, knowledge and are either located within or rooted inside the borders of a nation state." " a set of institutions whose interactions determine the innovative performance of national firms." " the national institutions, their incentive structures and their competencies, that determine the rate and direction of technological learning (or the volume and composition of change generating activities) in a country." " that set of distinct institutions which jointly and individually contribute to the development and diffusion of new technologies and which provides the framework within which governments form and implement policies to influence the innovation process. As such it is a system of interconnected institutions to create, store and transfer the knowledge, skills and artefacts which define new technologies." A country’s innovative performance largely depends on how these actors relate to each other as elements of a collective system of knowledge creation and use as well as the technologies they use. For example, public research institutes, academia and industry serve as research producers carrying out research and development (R&D) activities. On the other hand, governments either central or regional play the role of coordinator among research producers in terms of their policy instruments, visions and perspectives for the future. Furthermore, in order to promote innovation the different innovative actors must have strong links with each other based on a strong level of trust and governments should promote and activate trust among the different innovation actors. The links can take the form of joint research, personnel exchanges, crosspatenting, and purchase of equipment. Finally, NSI are shaped by distinct socio cultural qualities of national communities. Therefore, there are national trajectories of innovativeness, technology orientation and learning, which results in each nation, either highly developed or not, having some kind of NSI, no matter if working well or not. Furthermore, the success factors of NSI have been seen by many scholars in the creation of supportive institutions and organizations (with a key role of education) and collaboration links Bridging Scales in Innovation Policies throughout the various elements that constitute a NSI. Examples include public R&D and companies, as well as common objectives and innovative cultures of agents, altogether entailing self/reinforcing progress and synergies. Differences in the structures and strategies of NSI among various economically successful countries indicate, however, that there is no universal best practise recipe.