Кіріспе

XIX ғасырдағы австриялық музыкант Анри Герц (6 қаңтар 1803 – 5 қаңтар 1888) – виртуоз пианист, композитор және фортепиано жасаушы. Ол туған жері бойынша австриялық, ал ұлты және тұрғын жері бойынша француз болған. Ол отыз жылдан астам уақыт бойы Париж консерваториясында профессор болып жұмыс істеді. Оның маңызды шығармаларының ішінде сегіз фортепиано концерті, фортепиано сонатасы, рондо, ноктюрн, вальс, марш, фантазия және көптеген вариациялар бар.

Өмірбаян

Герц Генрих Герц болып дүниеге келді. Ол тумысынан еврей болған, бірақ ол музыкалық журналист Франсуа Жозеф Феттистен бұл туралы соңғысының музыкалық энциклопедиясында айтпауын сұрады, мүмкін бұл тоғызыншы ғасырдағы француз мәдени ортасындағы антисемитизмнің көрінісі болған шығар. Бала кезінде ол әкесімен, ал Кобленцте композитор Франц Хюнтеннің әкесі Даниэль Хюнтенмен бірге оқыды. 1816 жылы Герц Париж консерваториясына түсті, онда Луи Бартелеми Прадермен фортепиано, Виктор Дурленмен гармония және Антон Рейхамен композицияны оқыды. 1818 жылы фортепианодан бірінші жүлде алды. Герцтің ойнау стилі, оның өзінің мойындауы бойынша, Игнац Мошелестің ықпалына қатты ұшырады. Оның ағасы Жак Симон Герц (1794–1880) консерваторияда бірге оқыған, сондай-ақ пианист және мұғалім болды. Көптеген концерттік турлардың біріншісінде Анри Герц, скрипкашы Шарль Филипп Лафонтпен бірге 1831 және 1834 жылдары Германия мен Англияға сапар шекті, осы сапарлар оған үлкен даңқ әкелді. 1825 жылы Герц Анри Клепфердің фортепиано шеберханасына серіктес болып қосылды, бірақ бұл одақ сәтсіз аяқталды, ал 1839 жылы ол өзінің фортепиано фабрикасын құрды, ол Франциядағы ең маңызды үш фабриканың бірі болды, ал қалғандары – Эрард және Плейел. Үшеуі де 1855 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеде "Pianos d'une sonorité très remarquable" үшін "Médaille d'honneur" медалімен марапатталды. Герцтің 1820-1830 жылдары фортепиано жасаушы ретіндегі алғашқы кезеңіндегі маңызды жаңалықтарының бірі – бір қабатты балғаны көп қабатты балғаға алмастыру болды, ішкі жағында екі қабат тері, бірнеше қабат мата және қоян терісі, ал сыртқы жағында жүннен тоғыз қабатқа дейін төмендейтін қатаңдықтағы сезінді болды. Фредерик Шопеннің рояльдерінің ерекше дыбысы, Герцтің патенттері бойынша қолмен жасалған балғалардың ерекше үлесімен, АҚШ-тағы ғасыр ортасындағы дамулармен жоғалып кетті (Стейнвей). Герц балға жиынтықтарының бір кемшілігі – пианиноны соншалықты қатты ойнау мүмкін емес, себебі балғалар тығыз басылмайды, бірақ динамикасы мен дыбыстың бояуы (Бессемер болаттарының ойдағыдай жасалған, дәстүрлі материалдарымен) өте жақсы реттелген және күшті. XIX ғасырдың екінші жартысында фортепианоның дыбыстық әртүрлілігі екі қабатты, өнеркәсіптік өндірілген Долге балғаларымен жеңілдетіліп, кедейленді. Герцтің фортепиано жасаушы ретіндегі еңбегіне Себастьян Эрардтың екі рет қайталау механизмінің оңайлатылған нұсқасын енгізу де жатады. "Герц серігі" (Repetierfeder) арқылы аспаптың механизмі қазіргі заманғы түрін тапты. 1849 жылы Сан-Хуан-де-Летран академиясы мексикалықтарды, әсіресе шетелде тұратындарды бейнелейтін әнұранға лайықты мәтін табу мақсатында хабарлама жариялады. Бұл хабарламаға үш композиция келіп түсті, олардың екеуі таңдалды: американдық композитор Эндрю Дэвис Брэдберннің және мексикалық ақын Феликс Мария Эскалантенің, оның мәтіні австриялық Генри Герц музыкаға қосты; алайда бұл ән халыққа ұнаған жоқ. Герцтің әнұраны 1934 жылы түсірілген "Хуарес и Максимилиано" фильмінде Максимилиан мен Карлотаның музыкалық тақырыбы ретінде пайда болады. Ол сондай-ақ "Карлота: Ақымақ императрица" фильмінде де кездеседі. Париждегі ең маңызды концерттік залдардың бірі аспап жасаушылар салған залдар болды. 1838 жылы Герц және оның ағасы Жак Симон Герц осы үлгіге ілесіп, Берлиоз бен Оффенбахтың қойылымдары үшін пайдаланылған 668 орындық Концерт залын салды. Ағайындылар құрған Париждің арнайы фортепиано мектебі де осы ғимаратта орналасқан. Ғимарат 1874 жылға дейін концерттер үшін пайдаланылды, бірақ сол жылы бұзылды. Герц француз сарай қызы Паулин Тереза Лахманнға (немесе Эстер Лахманнға) үйленген болуы мүмкін. Олар Лондонда үйленді деп есептеледі, бірақ бұл факт расталмаған. Қалай болғанда да, мұндай неке бірінші әйелі бар болғандықтан, екі әйелді қосатын неке болар еді. Одан ол қызбен туды. Оның ысырапшылдығы Герцтің қаржысын құртты, сондықтан ол 1848 жылы Америкаға бизнес мүмкіндіктерін іздеуге кетті. Ол кеткен кезде Герцтің отбасы Терезаны үйден қуды.

Пианисттік мансап

Атақты пианист Герц бүкіл әлемді аралады, оның ішінде Еуропа, Ресей, Мексика, Оңтүстік Америка және 1846-1850 жылдар аралығында Америка Құрама Штаттарында Сан-Францискоға дейін гастрольдік концерттер берді. Оның өнері сол кезеңде (1845-1847) АҚШ-та концерттік қойылымдар өткізген Леопольд де Мейердің әсерлі орындау өнерімен салыстырылды. Ол шетелдегі тәжірибесі туралы "Менің Америкадағы саяхаттарым" (Париж: Ахилл Фаур, 1866) атты кітап жазды, оны Генри Бертрам Хилл "My Travels in America" (1963) деп аударған. Герц 1842-1874 жылдар аралығында Консерваторияда оқытушылық етті. Оның шәкірттерінің ішінде тек Мари Айме Роджер Миклос (1860-1950) 1900 жылдардың басында Dischi Fonotipia үшін жазба жасады.

Шығармалары

Герц көптеген шығармалар жазды, оның жарияланған шығармаларының opus нөмірі Лаур Шнаппердің каталогы бойынша (Henri Herz, magnat du piano, 2011, 270–280 беттер) 224-ке жеткен. Олардың барлығы дерлік фортепианоға арналған, соның ішінде сегіз фортепиано концерті. Көптеген музыкалық шығармаларының арасында ол Hexaméron шығармасын жазуға қатысты (Беллинидің тақырыбындағы төртінші вариация оның туындысы). Дегенмен, көптеген адамдар оның фортепиано стилін көрсетуге құштар және беткей деп тапты. Роберт Шуман оны сынағандардың қатарында болды, бірақ оның әйелі Клара онда орындаушының шеберлігін сынап бағалауға мүмкіндік беретін мақтауға лайық қасиетті көрді.

Өнертабыстар

Герц сонымен қатар, пианисттің саусақтарын жаттықтырып, күшейтетін «дактилеон» деп аталатын механикалық құрылғыны өнертапты. Бұл құрылғы екі параллель ағаш тақтадан тұрады, олардың төменгісі пернетақтаның астына бекітіліп, дактилеонды орнында ұстауға мүмкіндік береді; ал жоғарғы тақтадағы он сақина арқандарға ілінген, әр саусаққа ойнау кезінде белгілі бір қарсылық көрсету үшін арналған. Дактилеон сол кезде үлкен сәттілікке ие болды. Ол 1835 жылы Францияда дактилеонға патент алған. 1843-1866 жылдар аралығында пианино құрастыру және өндірісіне қатысты бірнеше патентті тіркеген.