Кіріспе

Сиамдық мысық (แมวไทย, Maeo Thai; แมวสยาม, Maeo Sayam) – Азия мысықтарының ең алғаш танылған тұқымдарының бірі. Тайландқа (бұрын Сиам деп аталған) тән Вичианмат жергілікті тұқымынан шыққан, алғашқы сиамдық мысық 19 ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкада ең танымал тұқымдардың бірі болды. Сиамдық мысықтардың ерекше түстес реңі бар, ол температураға сезімтал альбинизм түрінен пайда болады. Күтіліп өңделген, экстремалды ерекшеліктері бар, қазіргі стильдегі сиамдық мысықтар көк бадам пішіндес көздерімен, үшбұрышты бас пішінімен, үлкен құлақтарымен, ұзын, жіңішке және бұлшықетті денесімен, сондай-ақ әртүрлі түстес реңдерімен сипатталады. Түстес реңнен басқа, қазіргі стильдегі сиамдық мысықтар бастапқы негізгі тұқымдардан көп ерекшеленбейді, ал дөңгелек бас пен денесі бар, орташа, дәстүрлі немесе "ескі стильдегі" сиамдық мысықтар бірнеше тіркелімдерде тай мысығы ретінде қайта жаңартылды. Сиамдық және тай мысықтары селекционерлер тарапынан бөлек селекцияланып, көптеген ірі мысықтар мен селекционерлер ұйымдарында тұқымдыққа алынады. Басқа ресми танылған мысық тұқымдары сияқты, "сиамдық" немесе "тайлық" термині тек осы нақты тұқымға жататын мысықтарды ғана білдіреді, яғни белгілі және ресми тіркелген ата-тегі бар таза тұқымды мысықтар, сонымен қатар мысықтың тегі немесе "құжаттары" деп те аталады. Сиамдық (кейде дәстүрлі түрінде) басқа тұқымдардың негізін қалыптастыру үшін басқа мысықтармен будандастырылған. Мысалдар: Oriental Shorthair және Colourpoint Shorthair, олар жамылғы үлгілерінің спектрін кеңейту үшін шығарылды; ұзын шашты нұсқа көбінесе Гималай деп аталады; және шаштың мутациялық тұқымдары, оның ішінде Корнуолл Рексі, Сфинкс, Питербальд және көк түстес сиам мысығы. Ұзын шашты сиамдық мысық халықаралық деңгейде Бали мысығы ретінде танылады.

Тайланд

Вихиенматтың (сиамдық мысықтың) сипаттамасы мен бейнесі алғаш рет Аюттхая патшалығынан (б.з. 1351–1767) шыққан деп есептелетін «Тамара Маев» (Мысық кітаптарының өлеңдері) деп аталатын ежелгі қолжазбалар жинағында кездеседі. Қазір оннан астам кітап Тайландтың Ұлттық кітапханасында сақталады, ал қалғандары Тайландтан тыс жерлерде табылған және қазір Британ кітапханасында және Австралияның Ұлттық кітапханасында сақталған. «Тамара Маев» ескі сиамдық мысықтан басқа, Таиландтың басқа да мұралық мысықтарын сипаттайды, соның ішінде әлі күнге дейін Таиландта сақталу үшін өсіріліп, басқа елдерде танымал болған Корат мысығын (Малет) және Конжа немесе Корн Джа (Қара мысық) мысығын қамтиды. 1878 жылы АҚШ президенті Ратерфорд Б. Хейс Бангкоктағы американдық консул жіберген «Сиам» атты мысықты АҚШ-қа алғаш рет алып келді. 1884 жылы Бангкоктағы британдық бас консул Эдвард Бленкоу Гулд (1847–1916) әпкесі Лилиан Джейн Гулдқа сыйлық ретінде Ұлыбританияға екі мысық – Фо және Мияны әкелді (сол кезде ол 1901 жылы Сиамдық мысық клубын құрған). 1885 жылы Гулдтың Ұлыбританиядағы Фо және Мия мысықтары үш сиамдық мысық тудырды – Дуен Нгай, Калохом және Хромата, олар сол жылы ата-аналарымен бірге Лондонның Кристалл Палас көрмесінде көрсетілді. Олардың ерекше сыртқы түрі мен ерекше мінез-құлқы көп назар аударды, бірақ үш мысық та көрмеден кейін көп ұзамай қайтыс болды, олардың өлім себебі анықталған жоқ. 1886 жылы Ева Форестиер Уокер (1887 жылы үйленгеннен кейін Вивьян) және оның әпкесі Ада тағы бір жұп мысықты (мысықтармен бірге) Ұлыбританияға әкелді. Британдық қысқа түкті және парсы мысықтарымен салыстырғанда, бұл сиамдық мысықтардың денесі ұзын және «кобби» емес, басы дөңгелек емес, тұмсығы үшбұрышты және құлақтары үлкен болды. Бұл айырмашылықтар және батыстықтар бұрын мысықтарда көрмеген түстің ерекшелігі күшті әсер етті – бір ерте көрермен оларды «табиғаттан ауытқыған, қорқынышты мысық» деп сипаттады. Келесі бірнеше жылда сүйіктілері аз сандағы мысықтарды әкеліп, Британиядағы барлық тұқымның негізгі асыл тұқымдық тобын құрды. Қазіргі уақытта Ұлыбританиядағы сиамдық мысықтардың көпшілігі осы алғашқы әкелінген мысықтардың он бірінен тараған деп есептеледі. Британиядағы алғашқы күндері оларды «Сиамның патшалық мысығы» деп атады, бұл олар бұрын тек сиамдық патшалардың қолында болған деген хабарларды көрсетеді. Кейінгі зерттеулер Сиамда ұйымдастырылған патшалық асылдандыру бағдарламасының бар екенін көрсетпеді. Дәстүрлі сорттың басқа, көбінесе ресми емес атаулары – «Ескі стильді сиам» және «Классикалық сиам», ал американдық нұсқасы «Applehead» (алғашқыда стандартты сиамдық мысықтарға қарағанда өте дөңгелек болғандықтан, оған осы лақап ат қойылған) деп аталады.

Денсаулық

Швециядағы сақтандыру деректеріне сүйенсек, мысықтардың тек 12,5 жылға дейін қадағаланған, сиамдық және сиамдық тұқымдарының өлім-жітімі басқа тұқымдарға қарағанда жоғары. Олардың 68%-ы 10 жыл немесе одан көп өмір сүрді, ал 42%-ы 12,5 жыл немесе одан көп өмір сүрді. Өлімнің басым бөлігі жаңа түзілімдерден, негізінен сүт безі ісіктерінен туындады. Сиамдық мысықтардың ауруға шалдығу деңгейі де жоғары. Оларда жаңа түзілімдерге және асқазан-ішек жолы проблемаларына бейімділік жоғары, бірақ төменгі несеп жолы ауруларының қаупі төмен. Англиядағы ветеринариялық клиникалардың мәліметтері орташа өмір сүру ұзақтығының 14,2 жылды құрайтынын көрсетеді. Сиамдық мысықтарда прогрессивті тоқылдақ қабығының атрофиясына бейімділік байқалады. Түсті нүктелерді қамтамасыз ететін альбино алелі сиамдық мысықтардың көк көздерінде тапетум люцидумның жоқ екенін білдіреді, ол басқа мысықтардың көздеріндегі нашар жарықты күшейтеді. Тирозиназаның мутациясы көз бен ми арасындағы жүйке байланыстарының бұзылуына да алып келеді. Оптикалық хиазмада қалыптан тыс қиылыспаған жүйке талшықтары бар; ерте сиамдық мысықтардың көптеген түрлері бұны өтеу үшін көздері қиылып келген, бірақ қиылысқан құйрықтар сияқты, қиылысқан көздер де кемшілік ретінде қарастырылды және селективті өсіру нәтижесінде бұл белгі бүгінде сирек кездеседі. Дегенмен, тіпті көздері қиылмаған мысықтарда да тапетумның болмауы түнде көру қабілетін төмендетеді. Бұл ерекшелік оларды түнгі уақыттағы көлік қозғалысы сияқты қалалық қауіптерге сезімтал етеді. Көптеген басқа көк көзді ақ мысықтардың есту қабілеті нашарлағаннан айырмашылығы, сиамдық мысықтардың есту қабілеті төмендемейді. Сиамдық мысықтардың көзінің жақтық денесі қалыпты мысықтардан өзгеше болғандықтан, оларда көрініс бұзылыстары пайда болады. Торлы қабықтағы талшықтар хиазмада қиылыспай, керісінше өтеді. Сиамдық мысықтар периорбитальды лейкотрихияға, құлақ қабығының алопециясына және психогендік алопецияға бейім. Жастағы сиамдық мысықтар гистиоциттік терілік мастоциттардың ісіктеріне бейім.

Сиамдықтардан алынған тұқымдар

Бали – Сиам мысығының табиғи мутациясы; ұзын шашты сиам. АҚШ-тың ең ірі тізілімінде, Cat Fanciers Association (CFA) сиамдықтардың төрт дәстүрлі түсіне – тұмсық, көк түске (тұмсық түстің сұйылтылған түрі), шоколад түсіне және қызғылт түске (шоколад түстің сұйылтылған түрі) шектелген. АҚШ-тағы және бүкіл әлемдегі басқа тіркелімдер түстердің үлкен алуан түрін таниды. Бірман – Тұқымның барлық дерлік өкілдері Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында жойылып кеткеннен кейін, француз селекционерлері тұқымды басқа тұқымдармен, соның ішінде сиамдықтармен араласқанда қайта құруға тырысты. Қазіргі бірмалық мысықтардың түсі сиамдықтардан мұраланған. Бірмалық – бұл үй жануарлары мысықтарының бір тұқымы, ол 1930 жылы Джозеф Чисман Томпсон Бірмадан тапқан Вонг Мау мысығынан тараған. Ол Сан-Францискоға әкелінді, онда сиамдықтармен будандастырылды. Гавана Браун – шоколадты сиамдықты қара мысықпен будандастырудан пайда болды. Colourpoint Shorthair – CFA-да тіркелген сиамдық типтегі мысық, оның түсі дәстүрлі CFA сиамдық түстерінен өзгеше, тік түстермен боялған; бастапқыда басқа қысқа түкті мысықтармен будандастыру арқылы дамыған. Көптеген мысық қауымдастықтарында сиамдық тұқымының бөлігі болып саналады, бірақ CFA және WCF-да жеке тұқым болып саналады. Варианттарда линкс нүктелері мен торти нүктелері болуы мүмкін. Гималайлық – ұзын шашты тұқым, бастапқыда перстер мен сиамдықтардың және ұзын шашты үй мысықтарының будандасуынан алынған, ұсақ белгілер мен шоколад пен қызғылт түсті түстерді енгізу үшін. Бұл алғашқы будандасулар түстерді енгізу үшін қолданылғаннан кейін, бұл мысықтарды тек парсы тұқымына будандастыру арқылы тұқымның одан әрі дамуы жүргізілді. Еуропада оларды түсті перстер деп атайды. CFA бойынша олар парсы тұқымының түс тобы болып табылады. Яван – CFA бойынша, Colourpoint Shorthair-дің ұзын шашты нұсқасы (яғни "Colourpoint Longhair"). Алайда WCF-де "явандық" – шығыс ұзын шаштының синонимі. Нева Маскарад – Ресейде сібірлік мысықтарды сиамдық мысықтармен немесе туысқан түстес мысықтармен табиғи немесе селективті будандастыру арқылы алынған. Ол сиамдық түстес генін, Тонкинді – сиамдық мысық пен бірмалықтың будандасуынан пайда болған. Тонкин мысықтарының арасындағы будандасудан бірмалық сепия үлгісі, сиамдық тік үлгісі немесе Тонкин мысығының норка үлгісі (бұл алғашқы екеуінің арасында, сиамдықтарға қарағанда үлгі контрасты аз, бірақ бірмалықтарға қарағанда үлкен) тууы мүмкін; көбінесе су көзі бар. Toybob – орыс тектес мысық тұқымы. Оның ішінде сиамдық түстес гендері бар. 1937 жылы Нью-Йорк пәтерінен қашып шыққан сиамдық мысық туралы әңгіме бар. Британдық баспагер Майкл Джозеф өзінің сиамдық мысығымен қарым-қатынасын "Чарльз: Достық тарихы" (1943) кітабында жазған. Диснейдің "Леди және бомж" (1955) фильміндегі "Сиамдық мысық әні" ("Біз сиамдықпыз, егер қаласаңыз") тізбегінде "Si" және "Am" мысықтары бар, екеуі де тұқым шыққан Тайландтың бұрынғы атауынан шыққан. 1958 жылы "Дыңғыр, кітап және шам" фильмінде Ким Новактың сиамдық мысығы "Пиевакет" бейнеленген, ол сиқыршының серігі. Шила Бернфордтың "Қайратты саяхат" (1961) кітабында Сиамдық "Тао" мысығын қоса алғанда, үш үй жануарының тарихы баяндалады. Олар Канаданың жабайы даласы арқылы 300 миль (483 км) арақашықтықта сүйікті иелерін іздеп жүр. Кітап алғаш жарық көрген кезде шамалы табысқа ие болды, бірақ 1963 жылдан кейін Уолт Дисней оны сол атымен фильмге бейімдегеннен кейін кеңінен танылды. Дисней де сол сиамдықты "Ди-Си" рөлінде 1965 жылғы қылмыс туралы "That Darn Cat!" фильміне қолданды, The New York Times "ФБР айтқандай, хабаршыны ойнайтын мысық керемет. Бұл сұлу, көккөзді жануар – сұлулық пен ізгіліктің үлгісі".