Кіріспе

Қаржы саласында активті қысқа сату – активтің нарықтық құны төмендеген жағдайда инвестор пайда табатындай инвестиция жасау. Бұл – активтің нарықтық құны өскен жағдайда инвестор пайда табатын, кең таралған ұзақ позицияның керісі. Активті қысқа сататын инвестор сол актив бойынша қысқа сатушы болып есептеледі. Қысқа позицияны алудың бірнеше тәсілі бар. Ең қарапайымы – физикалық қысқа сату, онда қысқа сатушы активті (әдетте акция немесе облигация сияқты бағалы қағазды) қарызға алып, дереу сатады. Қысқа сатушы кейіннен сол активтің сол көлемін кредиторға қайтару үшін сатып алуы керек. Егер активтің нарықтық құны осы арада төмендесе, қысқа сатушы айырмашылыққа тең пайда табады. Ал баға өссе, қысқа сатушы шығынға ұшырайды. Әдетте, қысқа сатушы активті қарызға алу үшін белгілі бір мөлшерлемемен (пайыздық төлем сияқты) төлем төлейді және актив қарызда болған кезде төленген кез келген ақшалай сыйақыны (мысалы, дивидендті) кредиторға өтейді. Қысқа позиция фьючерстік келісімшарт, форвардтық келісімшарт немесе опциондық келісімшарт арқылы да құрылуы мүмкін. Бұл жағдайда қысқа сатушы активті болашақта келісімшартта көрсетілген бағамен сату міндеттемесін немесе құқығын қабылдайды. Егер активтің бағасы келісімшарт бағасынан төмен болса, қысқа сатушы оны төменгі нарықтық бағаға сатып алып, келісімшартта көрсетілген жоғары бағаға дереу сата алады. Қысқа позицияны айырбастаудың кейбір түрлері арқылы, мысалы, айырмашылық бойынша келісімшарт арқылы да ашуға болады. Бұл – екі тараптың арасындағы келісім, егер активтің бағасы өссе немесе төмендесе, бір-біріне айырмашылықты төлеу туралы. Баға төмендесе пайда көретін тарап қысқа позицияда болады. Қысқа сатушы баға өссе кредиторға жауапкершілікке түсе алады және қысқа сату әдетте брокер арқылы жасалатындықтан, қысқа сатушы осындай жауапкершіліктерді орындау үшін брокеріне кепіл ретінде маржа жариялауға міндетті, ал шығын жинала бастаса қосымша маржа ұсынуы керек. Осы себептерге байланысты, туынды қаржы құралдарындағы қысқа позициялар да әдетте қарсы тарапқа маржаны беруді қамтиды. Маржаны уақтылы төлемеу брокерді немесе қарсы тарапты позицияны жабуға мәжбүр етеді. Қысқа сату мемлекеттік бағалы қағаздар, фьючерстер және валюта нарықтарында, олар алмастырылатын және жеткілікті сұйық болатын жерде кең таралған практика. Қысқа сатудың мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін. Спекулянттар бағасы жоғары бағаланған құралдан пайда табуға үміттенеді, ал ұзақ мерзімді инвесторлар немесе спекулянттар бағасы төмен бағаланған құралдың бағасының өсуінен пайда табуға тырысады. Сонымен қатар, трейдерлер немесе қор менеджерлері ұзақ позициядағы немесе портфельдегі белгілі бір тәуекелдерді қорғау үшін өтемалдау ретінде қысқа позицияларды пайдалана алады. Зерттеулер қысқа сатуға тыйым салу тиімсіз және нарыққа кері әсер ететінін көрсетеді. Дегенмен, қысқа сату сынға ұшырайды және қоғам мен саясаткерлер тарапынан қарсылыққа тап болады.

Қарызға алынған бағалы қағаздармен физикалық қысқа мерзімді сауда

Құнды қағаздың бағасы төмендегенде пайда табу үшін, қысқа сатушы оны қарызға алып, болашақта арзанға қайта сатып алуды күтіп сата алады. Сатушы уақыт жеткенін шешкенде (немесе қарыз беруші құнды қағаздарды қайтаруды талап еткенде), ол сол көлемдегі құнды қағаздарды сатып алып, қарыз берушіге қайтарады. Қысқа сатылған құнды қағаздарды қайта сатып алу әрекеті "қысқа позицияны жабу", "позицияны жабу" немесе жай ғана "жабу" деп аталады. Қысқа позицияны құнды қағаздарды қайтару мерзімі келгенге дейін кез келген уақытта жабуға болады. Позиция жабылғаннан кейін, қысқа сатушы құнды қағаздың бағасының кейін өсуіне немесе төмендеуіне бейтарап болады, өйткені ол қарыз берушіге қайтаратын құнды қағаздарды бұрыннан-ақ иеленеді. Бұл процестің негізі құнды қағаздардың (немесе қысқа сатылатын басқа активтердің) бір-бірімен алмастырылатыны болып табылады. Сондықтан инвестор құнды қағаздарды 10 долларлық банкнотты қарыз алғандай "қарыз алады", онда ақшаның заңды меншік құқығы қарыз алушыға өтеді және оны еркін пайдалануға болады, ал қарыз берушіге әртүрлі банкноттар немесе монеталар қайтарылуы мүмкін. Бұл велосипедті қарыз алумен салыстыруға болады, онда велосипедтің меншік құқығы өзгермейді және дәл сол велосипед қайтарылуы керек, тек бірдей үлгідегі емес. Акция бағасы теориялық тұрғыдан шексіз болғандықтан, қысқа сатушының ықтимал шығындары да теориялық тұрғыдан шексіз.

Пайдалы қысқа сатылымның үлгісі

ACME Inc. акциялары қазіргі уақытта бір акциясы 10 доллардан сатылады. Қысқа сатушы несие берушіден ACME Inc. 100 акциясын қарызға алып, бірден 1000 долларға сатады. Кейін акциялардың бағасы бір акцияға 8 долларға төмендейді. Содан кейін қысқа сатушы ACME Inc. акцияларының 100 акциясын 800 долларға сатып алады. Қысқа сатушы акцияларды несие берушіге қайтарады, ал несие беруші акцияның нарықтық құны төмендесе де, қарызға берілген акциялардың санына тең акцияларды қабылдауға міндетті. Қысқа сатушы қарыз алған акцияларды сатқан бағасы мен сол акциялардың орнына сатып алған төмен бағасы арасындағы 200 доллар айырманы пайда ретінде қалдырады (несие берушіге төленген қарыз ақысы ескерілгеннен кейін).

Шығынға ұшыраған қысқа сатылымның үлгісі

ACME Inc. акциялары қазіргі уақытта бір акциясы 10 доллардан сатылуда. Қысқа сатушы ACME Inc.-тің 100 акциясын қарызға алып, оларды барлығы 1000 долларға сатады. Кейін акциялардың бағасы бір акцияға 25 долларға дейін өседі. Қысқа сатушы қарыз алған акцияларды қайтаруға міндетті және ACME Inc. акцияларының 100 акциясын 2500 долларға сатып алуға мәжбүр болады. Қысқа сатушы акцияларды несие берушіге қайтарады, ал несие беруші несиеге берілген акциялардың санына тең акцияларды қабылдайды. Қысқа сатушы қарызға алған акцияларды сатқан бағасы мен сол акцияларды сатып алуға тура келген жоғары баға арасындағы 1500 долларлық айырмашылықты (қарыз алу комиссиясын қоса) шығын ретінде көреді.

Деривативтермен синтетикалық қысқаша сауда

"Қысқа сату" немесе "қысқа позиция ашу" (кейде "қысқа сату операциясы") дегені, инвестордың қарызға алынған активтің немесе қаржы құралының құны төмендегенде пайда табуға бағытталған кез келген мәмілеге де сіңіріледі. Мұндай мақсатта қолданылатын туынды құралдарға фьючерстер, опциондар және своптар жатады. Бұл келісімшарттар көбінесе қолма-қол есептесу арқылы жабылады, яғни келісімшарт бойынша нақты активті сатып алу немесе сату қажет болмайды, бірақ әдетте келісімшарттың бір тарапы брокер болып табылады, ол өзінің позициясын сақтандыру үшін аталған активті тікелей сату арқылы қамтамасыз етеді.

Тарих

Қысқа сату әдісін 1609 жылы голланд бизнесмені Исаак Ле Мэр ойлап тапқан болуы мүмкін. Шорт-сату негізгі акцияның құнын төмендетуге мүмкіндік береді, соның салдарынан осы бағалы қағаздың акцияларының бағасы төмендейді. Бұл, практиканың күрделі және түсінігі қиын тактикасымен байланысты, қысқа сатуды тарихи түрде сынға ұшыратуға себеп болды. Тарих барысында үкіметтер әртүрлі уақытта қысқа сатуды шектеген немесе толығымен тыйым салған. 1772 жылдың маусымында Нил, Джеймс, Фордайс және Даунның лондондық банкі құлап, Шотландиядағы дерлік барлық жеке банктердің құлауына және әлемнің екі ірі қаржы орталығы – Лондон мен Амстердамдағы өтімділік дағдарысына әкеп соқты. Банк шығыс үнді компаниясы акцияларын үлкен көлемде қысқа сату арқылы спекуляция жасаған және шығындарды жабу үшін клиенттердің депозиттерін пайдаланған. Ол XVIII ғасырда голланд гүл базарларының құлдырауына ықпал еткен факторлардың бірі деп есептеледі. Тағы бір мәшһүр мысал ретінде, Джордж Сорос 1992 жылғы «Қара сәрсенбіде» 10 миллиардтан астам фунт стерлингті сату арқылы «Англия банкін қиратты» деп танылды. «Қысқа» термині кем дегенде XIX ғасырдың ортасынан бері қолданылып келеді. «Қысқа» сөзі («жетіспеушілік») брокерлік үйімен дефицитте болғандықтан қолданылады деп жиі түсіндіріледі. «Уолл-стриттегі Ұлы аю» деп аталған Джейкоб Литтл 1822 жылы АҚШ-та акцияларды қысқа сатуды бастады. 1929 жылғы Уолл-стрит құлауына қысқа сатушылар кінәлі деп айыпталды. Қысқа сатуды реттейтін ережелер 1929 және 1940 жылдары АҚШ-та енгізілді. 1929 жылғы құлаудың саяси салдары Конгресстің төмендеу кезінде акцияларды сатуға тыйым салатын заң қабылдауына әкелді; бұл «жоғарылау ережесі» деп аталды және 2007 жылдың 3 шілдесіне дейін, Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC Release No. 34 55970) оны жойғанға дейін күшінде болды. Президент Герберт Гувер қысқа сатушыларды айыптады, тіпті Дж. Эдгар Гувер де олардың Депрессияны ұзартудағы рөлі үшін тергеу жүргізетінін мәлімдеді. Бірнеше жылдан кейін, 1949 жылы Альфред Уинслоу Джонс реттелмеген қор құрды, ол акцияларды сатып алып, басқа акцияларды қысқа сату арқылы нарықтық тәуекелдің бір бөлігін қорғады, осылайша хедж-қор пайда болды. Компанияға қарсы сот процесі сияқты жағымсыз жаңалықтар кәсіби трейдерлерді акция бағасының төмендеуіне үмітпен акцияны қысқа сатуға итермелеуі мүмкін. Дотком көпіршігі кезінде стартап компанияның акциясын қысқа сату кері нәтиже беріп, оны спекулянттар қысқа сатқан бағадан жоғары бағамен сатып алуы мүмкін; қысқа сатушылар өз позицияларын сатып алу бағасымен жабуға мәжбүр болды, ал көп жағдайда фирма стартап үшін тым көп төледі.

Ашық қысқа сату шектеулері

2008 жылғы қаржы дағдарысы кезінде сыншылар Lehman Brothers, HBOS және Morgan Stanley сияқты қиындыққа тап болған қаржы фирмаларындағы үлкен қысқа позициялар алған инвесторлар қор нарығындағы тұрақсыздыққа себеп болып, бағаларға қосымша төмендеу қысымын жасады деп мәлімдеді. Осыған жауап ретінде бірқатар елдер 2008 және 2009 жылдары қысқа сатуға қатысты шектеуші ережелерді енгізді. Ашық қысқа сату – бұл бағалы қағазды алдымен қарызға алусыз немесе оны қарызға алу мүмкіндігін қамтамасыз етпей сату практикасы. Осы практика көбінесе шектелді. Инвесторлар қорлардың құлдырауына қаржы институттарының әлсіздігі, қысқа сату емес, себеп болды деп мәлімдеді. 2008 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тағы Құнды қағаздар биржасы комиссиясы қор нарығында осал жағдайдағы компанияларды қорғау мақсатында, негізінен қаржы акцияларына, қысқа сатуға кенеттен тыйым салды. Бірнеше аптадан кейін бұл тыйым күшін жойды, себебі реттеушілер тыйым салу акциялар бағасын тұрақтандырмағанын анықтады. Австралия 2008 жылдың қыркүйегінде ашық қысқа сатуды толығымен тыйым салды. Испания, Португалия және Италия 2011 және 2012 жылдары қысқа сатуға тыйым салды. COVID-19 пандемиясы кезінде қысқа сату қатаң шектелді немесе уақытша тоқтатылды, ал Еуропалық нарық бақылаушылары «коронавирус пандемиясынан туындаған беспрецедент шығындарды тоқтату үшін» қысқа сату ережелерін күшейтті. Әлемдік экономикалық реттеушілер бағаның күрт төмендеуін азайту үшін қысқа сатуды шектеуге бейім. Инвесторлар бұл тек нарықтың тиімсіздігіне әкеледі деп мәлімдейді. Брокер әдетте көптеген инвесторлар үшін мұндай бағалы қағаздардың үлкен қорын ұстайтындықтан, қарызға берілген бағалы қағаздарды сату құқығын қарыз беруші жоғалтпайды, ал мұндай бағалы қағаздар алмастырылатындықтан, оларды кез келген сатып алушыға беруге болады. Көптеген нарықтық жағдайларда зейнетақы қорлары, өзара қорлар және басқа инвесторлардың иелігінде қарызға алуға дайын бағалы қағаздар жеткілікті көлемде бар.

АҚШ-тағы акциялар бағасын қысқарту

АҚШ-та акцияларды қысқа сату үшін сатушы брокер-дилерден қысқа сатылатын бағалы қағаздарды жеткізе алатынын растауын алуы тиіс. Бұл – «орналастыру» деп аталады. Брокерлерде акцияларды қарызға алудың түрлі тәсілдері бар, олар қысқа сатуды жеңілдетіп, жеткізілімді қамтамасыз етеді. АҚШ брокерлері қарызға алған акциялардың басым көпшілігі жетекші сақтау банкілері мен қорларды басқару компанияларынан алынған несиелерден тұрады (төмендегі тізімді қараңыз). Институттар көбінесе өз акцияларын несиеге беру арқылы инвестицияларынан қосымша табыс табады. Мұндай институционалдық несиелерді әдетте институттың бағалы қағаздарын сақтайтын сақтаушы ұйымдастырады. Институционалдық акциялар несиесінде қарыз алушы қолма-қол ақшамен кепілдік береді, әдетте акция құнының 102% көлемінде. Ақшалай кепілдік содан кейін несие беруші тарапынан инвестицияланады, ол көбінесе пайыздан бір бөлігін қарыз алушыға қайтарады. Несие беруші сақтап қалған пайыз – акция несиесі үшін төленетін сыйақы. Брокерлік фирмалар өз клиенттерінің шоттарынан да акцияларды қарызға ала алады. Әдеттегі маржалық шот келісімдері брокерлік фирмаларға клиенттерге хабарламай-ақ клиенттердің акцияларын қарызға алу құқығын береді. Жалпы, брокерлік шоттар клиенттерде дебеттік баланс бар шоттардан ғана акцияларды несиелендіруге рұқсат береді, яғни олар шоттан қарыз алған. SEC ережесі 15c3-3 қолма-қол ақша шоттарынан немесе маржалық шоттардағы артық маржадан (толық төленген) акцияларды несиелендіруге қатысты тым қатаң шектеулер қояды, сондықтан көптеген брокерлік фирмалар мұндай жағдайларға сирек кезеді. (Бұл шектеулерге брокердің клиенттен нақты рұқсат алуы және кепілдік немесе аккредитив ұсынуы кіреді.) Көптеген брокерлер бөлшек клиенттерге акцияны қысқа сату үшін акцияларды қарызға алуға рұқсат береді, егер олардың бір клиенті акцияны маржа бойынша сатып алған болса ғана. Брокерлер өздерінің ірі институционалдық клиенттері үшін басқа брокерлерден қарызға алынған акцияларды алу үшін өз фирмаларынан тыс «орналастыру» процесінен өтеді. NYSE немесе NASDAQ сияқты биржалар әдетте акцияның «қысқа қызығушылығын» жариялайды, ол жалпы айналымға қатысты заңды түрде қысқа сатылған акциялардың үлесін көрсетеді. Бұған қоса, бұл көрсеткішті қысқа қызығушылық коэффициенті ретінде де беруге болады, ол заңды түрде қысқа сатылған акциялар санын орташа тәуліктік көлемге қатысты көрсетеді. Бұл құралдар акция бағасының өзгеруіне байланысты трендтерді анықтауға көмектеседі, бірақ олардың сенімді болуы үшін инвесторлар «ашық сату» арқылы пайда болған акциялардың санын анықтауы керек. Спекулянттарға әрбір қысқа сатылған акцияның (жаңа иесіне тиесілі) «көлеңкелі иесінің» (яғни бастапқы иесі) бар екенін есте сақтау қажет, ол да сол акцияның иелерінің құрамына кіреді, яғни дауыс беру құқығы болмаса да, ол акциядағы өз үлесінен және құқықтарынан бас тартқан жоқ.

Бағалы қағаздарды несиелендіру

Бағалы қағаз сатылған кезде, сатушы оны сатып алушыға жеткізуге шарты бойынша міндетті. Егер сатушы бағалы қағазды бұрын иеленбестен қысқа сауда жасаса, онда ол міндеттемесін орындау үшін үшінші тараптан оны қарызға алуы керек. Әйтпесе, сатушы жеткізіп беруден бас тартады, мәміле аяқталмайды және сатушы қарсы тараптан талап етуге ұшырауы мүмкін. Бағалы қағаздарды сақтаушы немесе инвестициялық басқару компаниясы сияқты ірі ұстаушылар көбінесе қосымша табыс табу үшін осы бағалы қағаздарды басқаларға береді, бұл процеске бағалы қағаздарды беру деп аталады. Бағалы қағаздарды беруші осы қызмет үшін сыйақы алады. Сол сияқты, бөлшек инвесторлар өздерінің бағалы қағаздарын брокерлері қарызға алғысы келгенде қосымша сыйақы ала алады. Бұл тек инвестор бағалы қағаздың толық құқығына ие болған жағдайда ғана мүмкін, сондықтан оны маржалық сауда үшін кепіл ретінде пайдалануға болмайды.

Қысқа мерзімді пайыздық деректердің көздері

Уақытша кешіктірілген қысқа сату деректері (заңды түрде қысқа сатылған акциялар үшін) бірқатар елдерде қолжетімді, оның ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Гонконг және Испания. Әлемдік деңгейде қысқа сатуға шығарылған акциялардың саны түрлі құрылымдық себептермен (мысалы, 130/30 типіндегі стратегиялардың, қысқа немесе төмендеуге бағытталған ETF-тердің өсуі) соңғы жылдары артты. Деректер көбінесе кешіктіріледі; мысалы, NASDAQ өз брокерлік-дилерлік мүшелерінен әр айдың 15-і күні деректерді ұсынуды талап етеді және одан кейін сегіз күннен соң жинақталған деректерді жариялайды. Кейбір нарық деректерін ұсынатын компаниялар (Data Explorers және SunGard Financial Systems сияқты) акцияларды несиеге беру деректерінің қысқа сату деңгейінің жақсы көрсеткіші екеніне сенеді (ашық қысқа сатуды ескермегенде). SunGard қарыз алу және несие беру деректеріне негізделген көрсеткіштерді қадағалап, қысқа сату бойынша күнделікті деректерді ұсынады.

Қысқа сату шарттары

Қалпына келтіру күндері (Days to Cover, DTC) – белгілі бір акцияның заңды түрде қысқа сатылған акцияларының саны мен барлық заңды қысқа позицияны «жабу» үшін қажетті типтік сауда күндерінің саны арасындағы қатынас. Мысалы, егер XYZ Inc. компаниясының он миллион акциясы заңды түрде қысқа сатылып, XYZ акцияларының орташа күн сайынғы сауда көлемі бір миллион болса, барлық заңды қысқа позицияларды жабу үшін он күндік орташа сауда қажет (10 миллион / 1 миллион). Қысқа мүдде (Short Interest) – белгілі бір акциядағы заңды түрде қысқа салынған акциялар санының компанияның жалпы акцияларына қатынасы, әдетте пайызбен көрсетіледі. Мысалы, егер XYZ Inc. компаниясының он миллион акциясы заңды түрде қысқа сатылып, компания шығарған акциялардың жалпы саны жүз миллион болса, қысқа мүдде 10% құрайды (10 миллион / 100 миллион). Егер акциялар ашық қысқа сату арқылы жасалса, қысқа мүдде деңгейін дұрыс бағалау үшін «жетіспеушілік» деректеріне қол жеткізу қажет. Қарыз алу құны – бағалы қағаздарды несиеге бергенге акцияларды немесе басқа бағалы қағаздарды қарыз алу үшін төленетін төлем. Акцияны қарызға алу құны әдетте төленген комиссиялармен және маржалық шоттан алынатын пайыздармен салыстырғанда мардымсыз болады. 2002 жылы акциялардың 91% жылына 1%-дан аз комиссиямен қысқа сатуға болатын, бұл әдетте маржалық шоттан алынатын пайыздық мөлшерлемеден төмен. Дегенмен, кейбір акцияларды «қарызға алу қиын» болады, себебі акцияларын несиеге беруге дайын акционерлерді табу қиынға соғады. Бұл акцияларды қарызға алу құны айтарлықтай болуы мүмкін. 2001 жылдың ақпан айында Krispy Kreme акцияларын (қысқа) қарызға алу құны жылдық 55%-қа жетті, бұл қысқа сатушының несие берушіге жыл бойы акция бағасының жартысынан астамын төлеу керектігін көрсетеді, бұл, негізінен, шектеулі ұсынылымдағы акцияны қарызға алу үшін төленетін пайыз. Бұл туынды құралдардың бағасы мен стратегиясына маңызды әсер етеді, себебі қарыз алу құны өзі акцияны ұстау үшін маңызды қолайлылық кірісіне (қосымша дивиденд сияқты) айналуы мүмкін. Мысалы, сату-сату паритеті бұзылады және дивиденд төлемейтін акцияларға арналған американдық колл опцияларын ерте жүзеге асыру мүмкіндігі экономикалық тұрғыдан тиімді болмаған жағдайда да, оны ерте жүзеге асыруға ұтымды болуы мүмкін.

Ашық қысқа сату

Ашық қысқа сату – бағалы қағазды белгіленген мерзімде (мысалы, АҚШ-та үш күн ішінде) қарызға алмай қысқа сату жағдайы. Бұл, қысқа сатушының акцияны жеткізу уәдесін сатып алушы, акцияның өзін емес, сатып алады деген сөз. Қысқа сатушының уәдесі кепілдік акция деп аталады. Бағалы қағаздың нақты иесі дивиденд алғанда, кепілдік акцияның иесі қысқа сатушыдан сомасы тең дивиденд алады. Нақты қысқа сату, нарық жасаушылар шектеулі жағдайларда рұқсат бермесе, заңсыз деп есептеледі. Оны Депозитарийлық сенім және клиринг корпорациясы (АҚШ-та) "жеткізілмеу" немесе жай ғана "жетілмеу" ретінде анықтайды. Көптеген жеткізілмеу жағдайлары қысқа мерзімде реттелсе де, кейбіреулері жүйеде ұзақ уақытқа созылуына мүмкіндік берілді. АҚШ-та қысқа сатудан бұрын бағалы қағазды қарызға алуға келісуді "табу" деп атайды. 2005 жылы бағалы қағаздарды жеткізудің кең таралған сәтсіздіктерін болдырмау үшін АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) спекулянттардың кейбір акцияларды сатып алудан бұрын қысқа сатуын болдырмау мақсатында SHO ережесін енгізді. 2008 жылдың қыркүйегінде осы практиканың нарықтың құлдырауына ықпал етуіне жол бермеу үшін қатаң ережелер енгізілді. Бұл ережелер 2009 жылы тұрақты күшке енді.

Ақылы қызметтер

Брокер клиенттің қысқа сатуын жүзеге асырғанда, клиент осы қызмет үшін ақы төлейді, әдетте, ұқсас бағалы қағазды сатып алуға арналған стандартты комиссия сияқты. Егер қысқа позиция иесіне қарсы қозғала бастаса (яғни, бағалы қағаздың бағасы өсе бастаса), ақша иесінің қолма-қол ақша есебінен алынып, маржалық есебіне аударылады. Егер қысқа акциялардың бағасы көтерілуін жалғастырса және иесінің қолма-қол ақша есебінде позицияны жабуға жеткілікті қаражаты болмаса, иесі осы мақсатта маржа бойынша қарыз ала бастайды, соның салдарынан маржалық пайыздық төлемдер жиналады. Олар басқа маржалық дебеттер сияқты есептеліп, алынады. Сондықтан, қысқа позицияны ашу үшін тек маржалық шоттарды ғана пайдалануға болады. Бағалы қағаздың дивиденд төлеу күні өткеннен кейін, дивиденд қысқа сатушының есебінен шегеріліп, акцияны қарызға алған адамға төленеді. Кейбір брокерлер үшін қысқа сатудан түскен қаражат бойынша қысқа сатушы пайыз алуға немесе оны маржалық қарызын төмендетуге пайдалана алмайды. Мұндай брокерлер бұл мүмкіндікті тек өте ірі клиентке ғана ұсына алады. Пайыздар көбінесе бағалы қағазды қарызға берген тұлғамен бөліседі.

Дивидендтер мен дауыс беру құқығы

Акциялар қысқа сатылымға шығарылған жағдайда және акцияларды шығарған компания дивиденд төлесе, дивидендті кімнің алатыны туралы сұрақ туындайды. Акцияларды жаңа сатып алушы, яғни акциялар тізілімінің иесі, компаниядан дивиденд алады. Дегенмен, акцияларын негізгі брокердегі маржалық шотта ұстап отырған және осы акциялардың қысқа сату үшін берілгенін білмейтін несие беруші де дивиденд күтеді. Сондықтан қысқа сатушы несие берушіге дивиденд сомасына тең төлем жасап, өтемақы төлейді – бірақ техникалық тұрғыдан, бұл төлем компаниядан түспегендіктен, ол дивиденд емес. Сондықтан қысқа сатушының дивиденд бойынша міндеттемесі бар деп айтылады. Қысқа сатылған акциялармен байланысты дауыс беру құқықтары да осыған ұқсас мәселені тудырады. Дивидендтен айырмашылығы, дауыс беру құқықтарын заңды түрде жасауға болмайды, сондықтан қысқа сатылған акцияны сатып алушы, тізімдегі иесі ретінде, дауыс беру құқықтарын бақылайды. Акциялары қарызға берілген маржалық шоттың иесі, қысқа сату кезеңінде акцияларға қатысты дауыс беру құқықтарынан алдын ала бас тартуға келіседі. Бұрын айтқанымыздай, ашық қысқа сатудың құрбандары кейде дауыс беру саны компания шығарған акциялар санынан көп екенін хабарлайды.

Нарықтар

Опциялар мен фьючерстер сияқты қаржы туындыларындағы мәмілелер бірдей атауға ие, бірақ әртүрлі жағдайларда кездеседі, олардың бірі – позицияда тең "теріс" соманың болуы. Алайда, туындылардағы қысқа позицияның практикасы мүлдем өзгеше. Туындылар – екі тараптың, сатып алушы мен сатушының арасындағы шарттар. Әрбір мәміле "ұзын" (сатып алушының позициясы) және "қысқа" (сатушының позициясы) жасайды.

Фьючерстік және опциондық келісімшарттар

Фьючерстік келісімшарттармен сауда жасағанда "қысқа позицияда болу" дегені, келісімшарт мерзімі біткенде белгілі бір тауарды жеткізуге заңдық міндеттемеге ие болуды білдіреді. Алайда, қысқа позицияның иесі жеткізіп берудің орнына, мерзімі бітуге дейін келісімшартты қайта сатып алуға құқылы. Қысқа фьючерстік мәмілелер көбінесе тауар өндірушілер тарапынан әлі өндірілмеген тауарлардың болашақ бағасын бекіту үшін қолданылады. Негізгі активті иеленушілер (яғни, ұзақ позициядағылар) кейде бағаның төмендеуіне қарсы уақытша қорғану үшін фьючерстік келісімшартты қысқа сатуды қолданады. Фьючерстік келісімшартты қысқарту спекулятивтік сауда үшін де қолданылуы мүмкін, онда инвестор келісімшарт мерзімі бітуге дейін бағаның төмендеуінен пайда табуға тырысады. Инвестор сондай-ақ сату опциясын сатып ала алады, бұл оған негізгі активті (мысалы, акцияларды) белгіленген бағамен сату құқығын береді (бірақ міндетті емес). Егер нарық төмендесе, опция иесі осы сату опцияларын пайдалана алады, бұл қарсы тарапты келісілген (немесе "страйк") бағамен негізгі активті сатып алуға міндеттейді, бұл баға активтің ағымдағы нарықтық бағасынан жоғары болады.

Ақшалай валюта

Валюта нарықтарында қысқа сату, қор нарықтарындағы қысқа сатудан өзгеше. Валюталар жұптармен саудаланады, әр валютаның бағасы екінші валютаға шаққанда белгіленеді. Осылайша, валюта нарығында қысқа сату, акцияларды ұзақ мерзімге сатуға ұқсас. Жаңадан бастаған немесе қор нарығында сауда жасайтын саудагерлер бұл мәселені тани алмай, түсініксіздікке түсуі мүмкін: келісім-шарт әрқашан бір валюта бойынша ұзақ, ал екіншісі бойынша қысқа болады. Айырысу бағамы өзгерген кезде, саудагер алғашқы валютаны қайтадан сатып алады; бұл жолы ол одан көп мөлшерде алады және қарызды қайтарады. Бастапқыда алғаннан артық ақша болғандықтан, ол пайда табады. Кері жағдай да болуы мүмкін. Мысалы, саудагер АҚШ доллары мен Үнді рупиясымен сауда жасағысы келеді делік. Ағымдағы нарықтық баға 1 АҚШ долларына 50 рупий тең болсын, ал саудагер 100 рупий қарыз алады. Осы қаражатқа ол 2 АҚШ долларын сатып алады. Егер ертеңгі күні айырбас бағамы 1 АҚШ долларына 51 рупийге өзгеретін болса, саудагер 2 долларын сатып, 102 рупий алады. Ол 100 рупийді қайтарады және 2 рупий пайданы өзінде қалдырады (коммиссияны ескермей). Валютада қысқа позицияны фьючерстер немесе опциялар арқылы да ашуға болады; алдыңғы әдіс, акцияларды қысқа сатуға тікелей ұқсас, ағымдағы бағаға ставка жасау үшін қолданылады.

Қауіптері

Ескерту: Бұл бөлім валюта нарықтарына қолданылмайды. Қысқа сату кейде «теріс кіріс инвестициялық стратегиясы» деп аталады, себебі дивидендтік немесе пайыздық табыс алу мүмкіндігі жоқ. Акциялар тек келісімшарт бойынша сату үшін қажетті уақытқа дейін ғана ұсталады, сондықтан табыс қысқа мерзімді капиталдық табысқа ғана шектеледі, ол әдеттегі табыс ретінде салық салынады. Осы себепті акцияларды сатып алу («ұзақ позиция алу») қысқа сатудан өте өзгеше тәуекел профиліне ие. Сонымен қатар, «ұзақ позиция» бойынша шығын шектеледі, өйткені баға тек нөлге дейін төмендеуі мүмкін, ал пайда шексіз болуы мүмкін, себебі теориялық тұрғыдан бағаның жоғарылауына ешқандай шектеу жоқ. Керісінше, қысқа сатушының мүмкін пайдасы акцияның бастапқы бағасымен шектеледі, ол тек нөлге дейін төмендеуі мүмкін, ал шығын әлеуеті, тағы да теориялық тұрғыдан, шексіз. Осы себепті қысқа сату көбінесе ұзақ мерзімді инвестициялардың тәуекелдерін басқару үшін қорқыныш стратегиясы ретінде қолданылады. Көптеген қысқа сатушылар акцияны қысқа сатқаннан кейін өздерінің брокеріне белгілі бір деңгейге жеткенде позицияны жабуға бұйрық береді. Бұл шығынды шектеу және жоғарыда сипатталған шексіз жауапкершілік проблемасын болдырмау үшін жасалады. Кейбір жағдайларда, егер акция бағасы күрт өссе, брокер қысқа сатушының позициясын оның келісімінсіз дереу жабуы мүмкін, осылайша қысқа сатушының акциялар бойынша міндеттемесін орындауға мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Қысқа сатушылар қысқа шпильдің ықтималдығын білуі керек. Акция бағасы айтарлықтай өскен кезде, акцияны қысқа сатқандардың кейбіреуі шығындарын шектеу үшін позицияларын жабады (бұл қысқа сатушылар өз брокерлерімен тоқтату ордерін орнатқан жағдайда автоматты түрде болуы мүмкін); ал басқалары маржа талабын орындау үшін позицияларын жабуға мәжбүр болуы мүмкін; ал үшіншілері, акцияны қарызға алған шарттарға сәйкес, акцияны берген адам сатуға және пайда табуға ниеттенсе, жабуға мәжбүр болуы мүмкін. Позицияны жабу акцияларды сатып алуды білдіретіндіктен, қысқа шпиль акция бағасының одан әрі өсуіне әкеледі, бұл өз кезегінде қосымша жабуды тудыруы мүмкін. Осы себепті көптеген қысқа сатушылар өз қызметін белсенді сауда-саттық жүргізілетін акциялармен шектейді және өздерінің қысқа позицияларының «қысқа қызығушылығы» деңгейін қадағалайды. Қысқа қызығушылық – заңды түрде қысқа сатылған, бірақ әлі жабылмаған акциялардың жалпы саны. Қысқа шпильді қасақана тудыруға болады. Бұл ірі инвесторлар (мысалы, компаниялар немесе бай жеке тұлғалар) маңызды қысқа позицияларды байқағанда және қысқа сатушыларды қорқытып, немесе маржа талаптарын орындау үшін позицияларын жабуға мәжбүрлегенде, акцияларды сатып алып, оларды пайдаға сату ниетімен жасалады. Тағы бір тәуекел – белгілі бір акцияны «қарызға алу қиын» болуы мүмкін. SEC анықтамасы бойынша және қолжетімділіктің жоқтығына байланысты, брокер SEC акцияны қарызға алу қиын деп жариялаған кез келген күн үшін алдын ала хабарламасыз, күнделікті қарыз алу үшін ақы алуы мүмкін. Сонымен қатар, брокер қысқа сатушының позициясын кез келген уақытта жабуға талап етуі мүмкін («сатып алу»). Қысқа сатушы брокерден акцияны «жеткізе алмағаны» туралы ескерту алады, бұл сатып алуға әкеледі. Қысқа сатушылар қысқа сатылған бағалы қағаздарды өздерінің брокерлеріне жеткізуі керек болғандықтан және оларды сатып алу үшін ақша қажет болғандықтан, брокер үшін несиелік тәуекел бар. Қысқа сату шартын орындамағаны үшін санкциялар қаржыгер Дэниел Дрюді ескертуге итермеледі: «Өзіне тиесілі емес нәрсені сатуға тырысқан адам оны қайта сатып алуы керек немесе түрмеге түсуі керек». Брокер өз тәуекелін басқару үшін қысқа сатушыдан маржалық шот ашуды талап етеді және оған қатысты сомаларға байланысты 2% мен 8% аралығында пайыз алады. 2011 жылы Солтүстік Америка нарығында Қытай акцияларына қатысты алаяқтықтардың кеңінен таралуы қысқа сатушылар үшін осыған байланысты жаңа тәуекелді көрсетті. Бұл алаяқтықтарды әшкерелеуге бағытталған зерттеуші қысқа сатушылардың күш-жігері NASDAQ, NYSE және басқа биржаларды қысқа сатылған акциялардың бағасын жасанды түрде жоғары деңгейде тоқтататын кенеттен ұзақ сауда тоқтатуға итермеледі. Кейбір жағдайларда, брокерлер қысқа сатушылардан осы жоғары бағаларға негізделген тым жоғары пайыздық төлемдерді талап еткені хабарланды, себебі қысқа сатушылар тоқтату алынғанша қарыздарын жалғастыруға мәжбүр болды. Қысқа сатушылар көбінесе шамадан тыс бағалауды сату арқылы тежейді. Сонымен қатар, қысқа сатушылар бағаның күрт төмендеуінен кейін күшті негативтік көңіл-күй күшейген кезде сатып алу арқылы бағаны қолдайды деп айтылады. Қысқа сату, егер ол банкроттық салдарынан акция бағасының мерзімінен бұрын және негіссіз құлауына әкелсе, теріс салдарға ие болуы мүмкін.

Төрелік

Қысқа сатушы нарықтағы белгілі бір өнімдердің дұрыс бағаланбауынан туындаған тиімсіздіктерден пайда көруге тырысуы мүмкін. Мұның мысалы – АҚШ мемлекеттік облигациялары бойынша ұзақ мерзімді фьючерстік келісімшарттарды сатып алып, сол облигацияларды қысқадан сатушы арбитражер.

Қорапқа қарсы

Қысқа сатудың бір түрі ұзақ позицияны қамтиды. "Қосымшаға қарсы қысқа сату" – бұл акциялардың құны өскеннен кейін ұзақ позицияны сақтап, содан соң сол көлемдегі акцияларға қысқа сату ордерін беруден тұрады. "Қосымша" термині, акцияларды (ұзақ позицияларды) сақтау үшін сейфтер қолданылған кездерге сілтеме жасайды. Бұл тәсілдің мақсаты – ұзақ позицияны сату қажеттілігінсіз (егер позицияның құны өскен болса, салық төлеу қажеттігінсіз) қағаздағы пайданы бекіту. Қысқа позиция ашылғаннан кейін, ол бұрын ашылған ұзақ позицияны теңестіруге мүмкіндік береді. Осылайша, осы сәттен бастап, пайда негізгі акция бағасының одан әрі өзгеруіне қарамастан (брокерлік комиссиялар мен қысқа мерзімді қаржыландыру шығындары ескерілгенде) бекітіледі. Мысалы, осылайша пайданы қамтамасыз етуге болады, ал сатуды келесі салық жылына дейін ықшамдауға болады. АҚШ инвесторлары "қосымшаға қарсы қысқа сату" операциясын жасауды жоспарласа, осы операцияның салық салдары туралы білуі керек. Белгілі бір шарттар орындалмаса, IRS "қосымшаға қарсы қысқа сату" позициясын ұзақ позицияның "жасанды сатылуы" деп есептейді, бұл салық салынатын оқиға болып табылады. Бұл шарттарға қысқа позицияны жыл соңынан бастап 30 күн ішінде жабу және инвестордың қысқа позиция жабылғаннан кейін кемінде 60 күн бойы ешқандай қорқыту стратегиясын қолданбастан ұзақ позицияны сақтауы кіреді.

Америка Құрама Штаттары

1934 жылғы "Бағалы қағаздар биржасы туралы" заңға сәйкес, "Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясына" қысқа сатылымдарды реттеу өкілеттігі берілді. Шорт-саттықты ресми түрде шектеу 1938 жылы SEC-тің ережесін (uptick ережесі деп аталады) қабылдауымен белгілі болды – акцияның бағасы алдыңғы сауда бағасынан жоғары болған жағдайда ғана қысқа сату жасалуы мүмкін еді. Бұл ереже қысқа сатудың нарықтық бағаның төмендеуіне себеп болуына немесе оны күшейте беруіне жол бермеуді мақсат етті. 2005 жылдың қаңтар айында Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы заңсыз ашық қысқа сатуды тоқтату үшін Regulation SHO ережесін қабылдады. Regulation SHO ережесі – SEC-тің 1938 жылғы uptick ережесінен бергі қысқа сату шектеулеріне енгізген алғашқы жаңартуы болды. Ережеде екі маңызды компонент бар: "табу" және "жабу". "Табу" компоненті брокердің қарызға алынған акцияларды иеленуін немесе иелену құқығын қамтамасыз ету арқылы бағалы қағаздарды жеткізудің сәтсіздігін азайтуға бағытталған. "Жабу" компоненті брокердің қысқа сатуға шығарылатын акцияларды жеткізуге қабілетті болуын талап етеді. АҚШ-та бастапқы акция орналастыру (IPO) акцияларын сауда басталғаннан кейін бір ай бойы қысқа сатуға болмайды. Бұл механизм компанияның алғашқы сауда кезеңінде баға тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін жасалған. Алайда, кейбір брокерлік фирмалар, көбінесе "бұға" деп аталатын, арзан акциялармен айналысатындар, осы айда қысқа сатудың болмауынан пайдаланып, аз саудаланған IPO акцияларын көтеріп, кейін құлатып жіберді. Канада және басқа елдер IPO акцияларын (соның ішінде АҚШ IPO-ларын) қысқа сатуға рұқсат береді. Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы 2008 жылғы 19 қыркүйектен 2 қазанға дейін 799 қаржы акциясын қысқа сатуға уақытша тыйым салды. Қысқа сатуға қатысты айыппұлдар да күшейтілді, яғни акциялар сатып алу уақытында жеткізілуі тиіс болды. Кейбір штат губернаторлары зейнетақы қорларын акцияларды қысқа сату мақсатымен беруден бас тартуға шақырып отыр. АҚШ және басқа елдердегі қысқа сатуға уақытша тыйым салудың әсерін бағалау нәтижесінде, оның қаржылық дағдарыстан кейінгі акциялар қозғалысына "аз әсер еткені" анықталды – акция бағалары бұрынғыдай қозғалды, бірақ тыйым сату көлемін және өтімділікті азайтты. Тыйым алынғаннан кейін, Ұлыбритания парламентінің Қаржы комитетінің төрағасы Джон Макфолл, ашық мәлімдемелерде және FSA-ға жолдаған хатында, тыйымды ұзарту қажет деп есептейтінін мәлімдеді. 2008 жылғы 19-21 қыркүйек аралығында Австралия қысқа сатуға уақытша тыйым салды, содан кейін ашық қысқа сатуға белгісіз мерзімге тыйым қойды. Австралиядағы қысқа сатуға тыйым салу 2008 жылғы 21 қазанда тағы 28 күнге ұзартылды. Сондай-ақ 2008 жылғы қыркүйек айында Германия, Ирландия, Швейцария және Канада жетекші қаржы акцияларын қысқа сатуға тыйым салды, ал Франция, Нидерланды және Бельгия жетекші қаржы акцияларын ашық қысқа сатуға тыйым салды. Басқа елдердің тәсілінен өзгеше, Қытай реттеушілері қысқа сатуға рұқсат берумен және басқа да нарықтық реформалар пакетін қабылдаумен жауап берді. Қысқа сату 2010 жылғы 31 наурызда толығымен рұқсат етілді, бірақ тек "жақсы табысы бар және бағасы аз өзгеретін ірі, белгілі компаниялардың акцияларына" ғана қатысты. Алайда, 2015 жылы қор нарығының құлдырауынан кейін акцияларды қарызға алуға заңнамалық шектеулер енгізілгендіктен, қысқа сатуға тиімді түрде тыйым салынды.

Қысқа сатылымға көзқарастар

Қысқа сатудың жақтастары бұл практика бағаны қалыптастыру механизмінің қажетті бөлігі деп есептейді. Дьюк университетінің қаржы зерттеушілері жүргізген зерттеуде қысқа сату мүддесінің болашақта акцияның нашар өркендеуінің көрсеткіші (өзін-өзі орындалатын аспект) екені және қысқа сатушылар компаниялардың негізгі факторлары туралы нарықтың қателіктерін пайдаланатыны айтылды. Сет Кларман мен Уоррен Баффет сияқты белгілі инвесторлар қысқа сатушылар нарыққа көмектеседі деген пікірде. Кларман қысқа сатушылардың Уолл-стриттегі жалпы бағытталған өркендеуге қарсы тиімді тепе-теңдік құралатынын айтса, Баффет қысқа сатушылардың компаниялардағы алаяқтық есеп беру және басқа да проблемаларды анықтауға көмектесетініне сенеді. Шорт-сатушы Джеймс Чанос Enron компаниясының есеп беру тәжірибесін ерте сынға алғаны үшін көп танылды. Чанос қысқа сатуға қарсыларға жауап беріп, Enron, Boston Market және жылдар бойында болған басқа да «қаржылық апаттар» проблемаларын анықтаудағы олардың маңызды рөлін атап көрсетті. 2011 жылы Қытай акцияларындағы алаяқтықтың жолымен жүрген зерттеуші-сатушылар кеңінен мойындалды. Комментатор Джим Крамер қысқа сату туралы алаңдаушылық білдіріп, «көтерілу ережесін» қайта енгізуді талап ететін петиция бастады. Роберт Слоанның «Шорттарды кінәлама» және Роберт Э. Райттың «Фубарномика» сияқты кітаптары Крамер қысқа сатудың салдарына шамадан тыс баға беріп, оның пайдасын бағаламағанын көрсетеді, оның ішінде активтердің көпіршіктерін алдын ала анықтау да бар. Жекелеген қысқа сатушылар сынға ұшырап, тіпті сотқа да тартылуы мүмкін. Мысалы, Мануэль П. Асенсио фармацевтикалық өндіруші Hemispherx Biopharma компаниясымен ұзақ сот процесіне қатысты. Қысқа сатуға тыйым салудың тиімділігін зерттеген бірнеше зерттеулер қысқа сатуға тыйым салу нарықтың динамикасын жұмсартуға көмектеспейтінін көрсетті.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Флекнер, Андреас М. "Сауда амалдарын реттеу" "Қаржылық реттеу жөніндегі Оксфорд нұсқаулығы" (Оксфорд: Oxford University Press, 2015). Слон, Роберт. "Қысқа сатушыларды кінәламаңыз: Нарық құлауы үшін неліктен олар әрдайым кінәлі және тарих неге қайталанып жатыр" (Нью-Йорк: McGraw Hill Professional, 2009). Райт, Роберт Э. "Фубарномика: Америка экономикасының дерттеріне жеңіл, бірақ терең қаралым" (Бәуфало, Нью-Йорк: Prometheus, 2010). .