Экономикалық социология: қоғамдық және экономикалық құбылыстардың өзара байланысы

Кіріспе

Әлеуметтану саласы

Экономикалық әлеуметтану – түрлі экономикалық құбылыстардың әлеуметтік себептері мен салдарына арналған зерттеу. Бұл сала классикалық кезең мен қазіргі заманғы «жаңа экономикалық әлеуметтану» деп аталатын екіге бөлінеді. Классикалық кезең әсіресе заманауилық және оның құрамдас бөліктері – рационализация, секуляризация, урбанизация және әлеуметтік жіктелумен айналысты. Социология капиталистік заманауилыққа реакция ретінде туғандықтан, экономика көптеген классикалық социологиялық зерттеулерде маңызды рөл атқарды. «Экономикалық әлеуметтану» терминін алғаш рет 1879 жылы Уильям Стэнли Джевонс қолданды, ал кейін 1890 мен 1920 жылдар аралығында Эмиль Дюркгейм, Макс Вебер және Георг Симмель еңбектерінде пайдаланды. Вебердің экономика мен дін арасындағы байланыс, сондай-ақ қазіргі Батыстың мәдени «рационалдануы» туралы жұмысы экономикалық әлеуметтанудың классикалық кезеңіндегі көзқарастың ең көрнекті мысалы болып табылады. Қазіргі экономикалық әлеуметтану экономикалық құбылыстардың барлық заманауи әлеуметтік аспектілерін зерттеуді қамти алады; осылайша экономикалық әлеуметтану экономика мен социологияның тоғысқан жеріндегі сала ретінде қарастырылады. Қазіргі экономикалық әлеуметтануда жиі зерттелетін салаларға экономикалық амалдардың әлеуметтік салдары, олармен байланысты әлеуметтік мағыналар және оларды жеңілдететін немесе кедергі келтіретін әлеуметтік өзара әрекеттесулер жатады.

Классикалық

Экономикалық әлеуметтану экономикалық құбылыстарды талдаудың жаңа тәсілі ретінде қалыптасты; әсіресе, қоғамға әсер ететін экономикалық құрылымдар мен институттардың рөліне, сондай-ақ қоғамның экономикалық құрылымдар мен институттардың сипатына тигізетін ықпалына ерекше назар аударды. Капитализм мен жаңару арасындағы қарым-қатынас – маңызды мәселе, бұл Вебердің «Протестанттық этика және капитализм рухы» (1905) және Симмельдің «Ақша философиясы» (1900) еңбектерінде ең жақсы көрсетілген. Экономикалық әлеуметтану Токвильдің «Америкадағы демократия» (1835–40) және «Ескі тәртіп және революция» (1856) еңбектерімен басталғанын айтуға болады. Дональд Ангус Маккензи, Лоран Тевенот және Йенс Бекерт – Еуропада. Бұған әлеуметтік-экономикалық идеяны дамытқан Амитай Этциониді, сондай-ақ саяси экономика/әлеуметтану дәстүрінде жұмыс істейтін Чак Сабель, Вольфганг Стрик және Майкл Муссоны қосуға болады. 20 ғасырда математикалық талдау мен пайданы максималдауға баса назар аудару, кейбіреулерді экономиканы әлеуметтік ғылымдардағы бастауларынан алшақтап бара жатқан сала ретінде қарастыруға алып келді. Экономикаға немесе экономикалық саясатқа қатысты көптеген сын-тегеурістер абстрактілі модельдеуде ескерілмей қалған маңызды әлеуметтік құбылыстар бар деген айыптамадан басталады. Экономикалық әлеуметтану – әлеуметтанушылардың экономистер дәстүрлі түрде қарастыратын мәселелерді әлеуметтану терминдерімен қайта қарауға жасаған әрекеті. Сондықтан, бұл экономистердің (мысалы, Гэри Беккер) экономикалық тәсілдерді – әсіресе пайданы максималдау және ойын теориясын – өндіріс немесе саудамен тікелей байланысы жоқ әлеуметтік жағдайларды талдау үшін қолдануға тырысуына да жауап болып табылады. Карл Поланьи «Ұлы трансформация» атты кітабында «қосылғандық» идеясын алғаш рет ұсынды, ол экономиканың әлеуметтік институттарға «қосылғандығын» білдіреді, бұл нарық адам өмірінің басқа салаларын жойылмауы үшін өте маңызды. «Қосылғандық» тұжырымы технологиялық дамуды зерттейтін әлеуметтанушыларға қызмет етеді. Марк Грановеттер мен Патрик МакГайр АҚШ-тағы электр өнеркәсібінің экономикасын анықтаған әлеуметтік желілерді картаға түсірді. Ронен Шамир Мандатты Палестинадағы электрлендірудің этникалық негіздегі екіұстама экономика құруға қалай көмектескенін талдады. Алайда, Поланьидің нарыққа қатысты күмәнді көзқарасы қоғамның экономикасын шектеудің орнына күшейте түсетініне сын бағытталды.

Economic sociology arose as a new approach to the analysis of economic phenomena; emphasizing particularly the role of economic structures and institutions that play upon society, and the influence a society holds over the nature of economic structures and institutions. The relationship between capitalism and modernity is a salient issue, perhaps best demonstrated in Weber's The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1905) and Simmel's The Philosophy of Money (1900). Economic sociology may be said to have begun with Tocqueville's Democracy in America (1835–40) and The Old Regime and the Revolution (1856). Donald Angus MacKenzie, Laurent Thévenot and Jens Beckert in Europe. To this may be added Amitai Etzioni, who has developed the idea of socioeconomics, and Chuck Sabel, Wolfgang Streeck and Michael Mousseau who work in the tradition of political economy/sociology. The focus on mathematical analysis and utility maximisation during the 20th century has led some to see economics as a discipline moving away from its roots in the social sciences. Many critiques of economics or economic policy begin from the accusation that abstract modelling is missing some key social phenomenon that needs to be addressed. Economic sociology is an attempt by sociologists to redefine in sociological terms questions traditionally addressed by economists. It is thus also an answer to attempts by economists (such as Gary Becker) to bring economic approaches – in particular utility maximisation and game theory – to the analysis of social situations that are not obviously related to production or trade. Karl Polanyi, in his book The Great Transformation, was the first theorist to propose the idea of "embeddedness", meaning that the economy is "embedded" in social institutions which are vital so that the market does not destroy other aspects of human life. The concept of "embeddedness" serves sociologists who study technological developments. Mark Granovetter and Patrick McGuire mapped the social networks which determined the economics of the electrical industry in the United States. Ronen Shamir analyzed how electrification in Mandatory Palestine facilitated the creation of an ethnic based dual economy. Polanyi's form of market skepticism, however, has been criticized for intensifying rather than limiting the economization of society.

Жаңа экономикалық әлеуметтану

Экономикалық әлеуметтанудың қазіргі кезеңі, көбінесе «жаңа экономикалық әлеуметтану» деп аталады, 1985 жылы Марк Грановеттердің «Экономикалық іс-әрекет және әлеуметтік құрылым: кіріктіру мәселесі» атты еңбегімен қалыптасты. Бұл еңбектер кіріктіру ұғымын кеңейтті, ол жеке тұлғалар мен фирмалар арасындағы экономикалық қатынастар қолданыстағы әлеуметтік қатынастар шеңберінде жүзеге асады (сондай-ақ осы қатынастармен және олардың бөлігі болып табылатын кең ауқымды әлеуметтік құрылымдармен анықталады) деп тұжырымдайды. Әлеуметтік желілерді талдау осы құбылысты зерттеудің басты методологиясы болып табылады. Грановеттердің әлсіз байланыстардың күші туралы теориясы және Рональд Берттің құрылымдық бос орындар туралы ұғымы – осы саланың ең белгілі теориялық жетістіктері.

Марксистік әлеуметтану

Қазіргі заманғы марксистік ой капитализмнің (немесе "тауарға табыну") әлеуметтік салдарына және оларды өндіретін экономикалық қатынастар жүйесіндегі экономикалық дамуға назар аударды. Маңызды теоретиктер қатарында Георг Лукач, Теодор Адорно, Макс Хоркхаймер, Уолтер Бенджамин, Гай Дебор, Луи Альтюссер, Никос Пуланцас, Ральф Милибэнд, Юрген Хабермас, Реймонд Уильямс, Фредерик Джеймсон, Антонио Негри және Стюарт Холл бар.

Әлеуметтік-экономикалық

Экономикалық әлеуметтану кейде әлеуметтік-экономикалық ғылыммен мағынасы бірдей болып келеді. Әлеуметтік-экономикалық ғылым экономика мен қоғамның өзара қиылысында туындайтын талдамалық, саяси және моральдық мәселелерді, социологиядан өзге саяси экономика, моральдық философия, институционалдық экономика және тарих сияқты көп салалы көзқараспен қарастырады.

Академиялық бірлестіктер

Әлеуметтік-экономикалық ғылымды дамыту қоғамы (САЭҚ) – экономиканың және экономикалық процестердің әлеуметтік зерттеулерімен айналысатын халықаралық академиялық қауымдастық. «Социо-экономикалық шолу» журналы 2003 жылы SASE-тің ресми журналы ретінде құрылды. Журналдың мақсаты – қоғам, экономика, институттар мен нарықтар арасындағы қарым-қатынастар, моральдық міндеттемелер және жеке мүдделерді ұтымды іздеу туралы зерттеулерді ынталандыру. Көптеген мақалалар экономикалық әрекетті оның әлеуметтік және тарихи контекстінде қарастырады, социология, саясаттану, экономика, басқару және саясаттану ғылымдарының материалдарын пайдаланады. «Журналдың цитаталық есептері» бойынша, журналдың 2015 жылғы әсер коэффициенті 1,926-ға тең, бұл оны «Экономика» санатындағы 344 журналдың арасында 56-шы, «Саяси ғылым» санатындағы 163 журналдың арасында 21-ші, ал «Социология» санатындағы 142 журналдың арасында 19-шы орынға қойды. Американдық социологиялық қауымдастықтың экономикалық социология бөлімі 2001 жылдың қаңтарында тұрақты бөлімге айналды. Оның сайтында шамамен 800 мүшесі бар екені көрсетілген. Бұл саладағы тағы бір топ ғалымдар Халықаралық социологиялық қауымдастық құрамындағы Экономика және қоғам ғылыми-зерттеу комитеті (RC02) ретінде жұмыс істейді. 2011 жылы құрылған Экономикалық социология және саяси экономика (ES/PE) – экономикалық социология және оған байланысты тақырыптарға қызығушылық танытқан зерттеушілерді біріктіретін онлайн ғылыми қоғам.