Кіріспе
Эдгар Аллан По жазған өлең "Теңіздегі қала" - Эдгар Аллан Поның өлеңі. Соңғы нұсқасы 1845 жылы жарық көрді, бірақ одан бұрынғы нұсқасы 1831 жылы "Қираған қала" деп, кейіннен "Күнәлі қала" деп жарияланды. Өлең Готикалық әдебиеттегі кең таралған элементтерді пайдалана отырып, Өлімнің бейнесі билейтін қаланың оқиғасын айтады. Өлең Southern Literary Messenger, The American Review, Broadway Journal, сондай-ақ 1850 жылғы "Американың ақындары мен поэзиясы" жинағында жарияланды. По шабытты бірнеше шығармадан алды, оның ішінде Сэмюэл Тейлор Колридждің "Кубла Хан" туындысынан.
"The City in the Sea" is a poem by Edgar Allan Poe. The final version was published in 1845, but an earlier version was published as "The Doomed City" in 1831 and, later, as "The City of Sin". The poem tells the story of a city ruled by a personification of Death using common elements from Gothic fiction. The poem appeared in the Southern Literary Messenger, The American Review, the Broadway Journal, as well as in the 1850 collection The Poets and Poetry of America. Poe drew his inspiration from several works, including Kubla Khan by Samuel Taylor Coleridge.
Талдау
Қала батыста Өлімнің билігімен, ол барлық нәрседен жоғары құрметтеледі: "Қаладағы мақтаныш мұнарасынан Өлім алып түрде төмен қарайтын". Бұл Поның тағы бір классикалық өлеңі, ол өлім туралы айтады және оны дәстүрден тыс бейнелейді. Ол батыстағы бір даңқты, бейбіт қаланы билейтін құдай ретінде көрінеді. "Гүмбаздар мен қондырғылар, патшалық залдар, киелі орындар мен Вавилон сияқты қабырғалар" бар. Қаланың батыста орналасқандығы орынды, себебі күн батыста батып, дәстүрлі түрде өліммен байланысты. Өлеңнің соңында "ауадағы қозғалыс" немесе толқын мұнараларды қимылдатады, осылайша "нақты аспандағы бос кеңістік" пайда болады. По өлеңнің соңғы бөлігінде "толқындар енді қызыл түске еніп, сағаттар сылқымдап, тыныштап тұр" деп айтады. Толқындардың қызылға айналуы – тозақтың жақындап келе жатқанының белгісі, себебі қызыл – оттың түсі, демек тозақ пен шайтанның түсі. "Жер бетінде ешқандай азадан болмаса, қала осы жерден құлайды, мың тақтан тұрған тозақ оған құрмет көрсетеді". Өлеңнің соңғы жолдарында шайтанның Өлімге оны келуге және Жерді билеуге рұхсат бергені үшін алғыс айтуы туралы айтылады. Сонымен қатар, соңында бұл қаланың тозақтан да зұлым екені айтылады, себебі ол Өлім қаласын құрметтейді. Өлім Шайтаннан да жаман болуы мүмкін деген ой бар. "Теңіздегі қала" өлеңіндегі ерекше орта және оның алдын ала сезуге болатын алыстығы – готикалық әдебиеттің кең таралған тәсілі. Бұл Поның "Ұйықтаған" және "Тыныштық аңғары" сияқты өлеңдердегі тағдырды драмаландыру тақырыбымен үйлеседі.
Шабыт
Пойдың бұл шығармасына, кемінде бір бөлігі Иосиф Флавийдің бірінші ғасырдағы "Иудей соғыстарының тарихы" кітабынан шабыттанған. Поэма Лукрецийдің "De Rerum Natura" классикалық поэмасына және, әсіресе, Джон Мейсон Гудтың ағылшын тіліне аудармасына ұқсас. 85 жолдың 35-і осы еңбекпен паралель келеді. Пойдың поэманың соңғы нұсқасында Эдмунд Спенсердің "Фейри Квин" шығармасындағы "қадірлі мұнара" терминіне сілтеу болуы мүмкін. Поэманың көңіл-күйі мен стилі Пойдың поэзиясына зор әсер еткен Сэмюэл Тейлор Колридждің "Кубла Хан" поэмасын еске түсіреді.
Жариялану тарихы
Поэманың "Қираған қала" деп аталатын алғашқы нұсқасы Поның 1831 жылғы "Өлеңдер" жинағында жарияланған. Ол, Поның көптеген туындылары сияқты, қайта жұмыс істеліп, 1836 жылғы тамызда "Southern Literary Messenger" журналында "Күнәлі қала" деген атпен басылды. "Теңіздегі қала" деген атаумен алғаш рет 1845 жылғы сәуір айындағы "American Review" журналында жарық көрді. Бұл өлең 1845 жылғы 30 тамыздағы "Broadway Journal" журналында да жарияланды. Руфус Уилмот Грисуолд Поның қайтысынан кейінгі 1850 жылы, оның ең үздік өлеңдерінің мысалы ретінде "Америка ақындары мен поэзиясы" жинағының оныншы басылымына қосты.
Сыни қабылдау
По 1829 жылы "The Token" журналында алғаш рет жарияланған "Musing Thoughts" атты өлеңнің бір бөлігін плагиаттаған деп айыпталды. Екі өлеңде де "мың тақ" туралы шумақ бар. Дегенмен, ол оның жас кезіндегі ең үздік өлеңдерінің бірі саналады. Базил Ратбоун бұл әңгімені 2000 жылы CD-де шыққан "Эдгар Аллан По: Эдгар Аллан По аудио жинағы", Caedmon Records – CD 4148(5) арқылы баяндады. Неміс метал тобы The Ocean "The City in the Sea" өлеңін әннің ырғақтық үлгілеріне сәйкес бірнеше шумақты өзгертіп, мәтін ретінде пайдаланды. Бұл, топтың Поға деген құрметі мен өлең мен топтың ортақ тақырыптарына байланысты болды. Ән 2006 жылғы "Aeolian" альбомында жарық көрді. 1965 жылғы "Жұрттың тереңдегі соғыс құдайлары" фильмі (басқаша "Теңіздегі қала" және "Теңіз астындағы қала" деп аталды) Поның өлеңіне еркін негізделген деп есептеледі, ол туындының соңында оқылады. 1989 жылы даниялық композитор Поул Рудерс Симфониялық оркестр мен контральтоға арналған "The City in the Sea" шығармасын жазды (кейіннен Нью-Йорктегі Bridge Records компаниясы CD-де шығарды), Поның мәтінін толыққанды пайдаланды. Композиция 11 аспаптық құрамда да қолжетімді (2013).