Жюль Фор: Француз ақыны және Символизм қозғалысының өкілі

Кіріспе

Француз ақыны (1872–1960)

Жюль Жан Пол Форт (1 ақпан 1872 – 20 сәуір 1960) – француз ақыны, символизм қозғалысымен байланысты. 18 жасында натуралистік театрға қарсы тұрып, Форт Théâtre d'Art (1890–93) театрын құрды. Ол Альфред Жарримен бірге «Livre d'Art» және ақын Гийом Аполлинермен бірге «Vers et Prose» (1905–14) әдеби журналдарын құрып, басқарды, оларда Поль Валери және басқа да маңызды символист жазушыларының еңбектері жарияланды. Форт өте көп көлемдегі өлеңдерімен белгілі, ол отыздан астам балладалар жинағын шығарды және Эми Лоуэллдің сөзіне сәйкес, «Француз балладаларында» полифониялық прозалық форманы жасады.

Өмір және мансап

Пол Форт 1872 жылы Францияның Марна департаменті, Реймс қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, сақтандыру агенті, 1878 жылы отбасын Парижге көшірді. Лицей Луи-ле-Грандта орта білім алған кезінде ол Монпарнас өнер орталығының белгілі бір өкіліне айналды. Ол авангард суретшілерімен қарым-қатынас жасап, Андре Жид пен Пьер Луиспен достық байланыс орнатты. Оның тәуелсіз театр қозғалысындағы қызметі 1890 жылдан 1892 жылға дейін жалғасты. Содан кейін Форт өзін поэзияға, басылымдарға және жаңа жазушыларды қолдауға арнады. 1912 жылға қарай, оның жетістіктері мен ықпалы соншалық болды, оған "Ақындардың патшасы" деген құрметті атақ берілді (Францияда Верлен мен Малларме сияқты ақындарға, олардың ізінен келгендерден кейін берілетін атақ). Оның "La Ronde" атты туындысы бүкіл әлемде бейбітшілік пен достыққа шақыру ретінде танымал болды. Форт 1960 жылдың 20 сәуірінде Париждің оңтүстігіндегі Монлериде қайтыс болды. Ол 1921 жылдан бері осы жерде тұрған және Монлери зиратында жерленген.

Театр тәжірибесі

17 жасында Форт Символист ақындардың сол жағалаудағы жиналатын орны, Кафе Вольтерге (Плас де Льодеон) жиі баратын, онда заманауи театр тақырыбы да талқыланды. Оның бұл әрекетінің салдарынан ол жақын арада мектептен қуылды. Топтың мақсаты – 1887 жылы Андре Антуан құрған Théâtre Libre сияқты билік құрған натуралистік сахнадан жаңарту жолымен үзіліп, жаңа театр құру болды, ол барлық театр формаларының, соның ішінде натуралистік драманың ең жақсыларын біріктіретін болар еді, тіпті Форт Антуанды құрмет тұтып, осыны үміттенеді. Шын мәнінде, Форт құрған театр, 1890 жылдың 23 маусымында тұсаукесер өткізген Қоспа театр (Le Théâtre Mixte), жаңа туындылар мен ұзақ уақыттан бері ұмытылған пьесалардағы әртүрлі стильдегі эклектикалық бағдарламаны жариялады. Луи Жерменнің Идеалистік театрымен (Le Théâtre Idéaliste) бірігіп, олар 5 және 12 қазанда тағы төрт пьеса қойды. Бұл тұсаукесерлік шараларға Форт пен Жерменнің ғана емес, сонымен қатар Марк Легран, ле Ср де Шанмеле, Чарльз Грандмугин және Джозеф Гайданың еңбектері де кірді. Дегенмен, сыншылар екі бағдарламаның да пьесаларын өнер тұрғысынан революциялық деп таба алмады. Форт пен Жермен жолдарымен кетіп, Форт өзінің труппасын «Өнер театры» (Le Théâtre d'Art) деп атады және Монмартр көшесі, 155 нөмірде кеңсе ашты. Форттың екі театр жобасының да тұрақты орны болған жоқ; оның орнына олардың бағдарламалары негізінен Оң жағалаудағы сегіз жалға алынған сахнада көрсетілді. Ол сол дәуірдегі жетекші символистік суретшілерді, әсіресе Наби тобының «Пайғамбарларын» (Пол Серузье, Эмиль Бернар, Морис Дени, Пол Боннар, Пол Рансон, Эдуард Вуйлард және Генри Габриэль Ибельс) декорациялар мен фон жасау үшін шақырды. Форт маусымдық бағдарламада актер ретінде өнер көрсетті, ал Жермен – қазан айында. Бірақ екінші бағдарламада маңызды жаңалық та пайда болды: Париж консерваториясының студенті, болашақ авангардтық театр қозғалысының маңызды актрисасы болған Жоржетт Каме (1957 ж. қайтыс болды), ол «Өнер театры» сахнасында 22 пьесада ойнады. Оның рөлдерінің арасында Кристофер Марлоудың «Доктор Фауст» пьесасының 1892 жылғы француздық нұсқасындағы моноклді және темекі шегетін жакет киген денди – Мефистофель болды. Ол 1893 жылы жаңа «Театр де Л’Эвр» театрының ашылуында «Пеллеас және Мелисанде» пьесасында Женевьева рөлінде тамаша өнер көрсеткенімен, бұл жобадағы оның жалғыз өнері болды. Ол 1894 жылы Аугуст де Вильер де Л’Иль Адамның 1890 жылғы Символистік драмасы «Аксель» пьесасында Сара рөлінде де үлкен жетістікке жетті. Ақырында ол жазушы Морис Поттечерге үйленді және оның Франциядағы Буссанг қаласындағы «Халық театры» (Théâtre du Peuple) атты аймақтық театр жобасына қосылды. Антуанның «Тэатр Либре» театрының бұрынғы актері, қысқа мерзімді әскери қызметтен оралған Аурелиен Лугане По 1891 жылдың көктемінде «Театр д’Арт» театрына қосылды. Ол алғаш рет Морис Метерлинктің «Бөгет» (L'Intruse) пьесасында ойнады. Келесі екі жыл бойы ол «Театр д’Арт» театрында актерлікпен айналысып, «Эсколиерлер шеңбері» (Le Cercle des Escholiers) әуесқойлық труппасында режиссерлік қызмет атқарды. Лугане По Форт үшін он пьесада өнер көрсетті, ең бастысы – Метерлинктің «Бөгет» (1891) пьесасындағы Ескі адам және «Көзі жоқтар» (Les Aveugles, 1891) пьесасындағы Бірінші соқыр, сондай-ақ Жюль Бойстің «Сайтанның тойы» (Les Noces de Sathan, 1892) пьесасындағы Сайтан рөлдерін орындады. Ол Жоржетт Камемен бірге діни рухты білдіретін, салтанатты позалар мен қимылдармен, сонымен қатар әуенді, псалмды айтылатын сөздермен ерекшеленетін Символистік актерлік стилін қалыптастырды. Форттың екі жарым жылдық басшылығында «Өнер театры» поэзия оқуларын, Марлоу, Шелли және Гюгоның ескі, көрініссіз драмалық туындыларын, сондай-ақ Рахильданың («Қан дауысы», 1890; «Ханым Өлім», 1891), Теодор де Банвилдің («Филлида», 1891), Катул Мендестің («Түннің күні», 1891), Пол Верленнің («Бірлер мен басқалар», 1891), Реми де Гурмонттың («Теодат», 1891) және әсіресе Морис Метерлинктің («Бөгет» және «Көзі жоқтар», екеуі де 1891) және Чарльз ван Лербергтің «Иіс сезушілер» (Les Flaireurs, 1892) пьесаларын қойды. Көркемдік директор ретінде ол амбициялы болғанымен, өзінен асып кетті; ол көбінесе бюджеттен асып түсіп, кредиторларымен мәміле жасай алмады және күрделі, түсініксіз драмалық материалды жасау үшін техникалық қиындықтарға тап болды. 1892 жылы Париж сыншылары оны жақсы таңдау жасауға шақырған кезде Форт компанияның беделін қайта жаңарту үшін Вильерс де Л’Иль Адамның «Аксель» пьесасын қоюға тырысты. Ол сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол 1893 жылдың наурызында Метерлинктің «Пеллеас және Мелисанде» пьесасының Париж премьерасын ұйымдастыруға тырысты, бірақ Метерлинк пен продюсер Тола Дориан оған сенімін жоғалтқан сияқты, ал қойылым кенеттен тоқтатылды. Бұл жеңіліс Фортты кәсіпорынның бақылауын толығымен тастап, өзінің поэзияға назар аударуына себеп болды. Лугане По 1893 жылдың мамырында өткен «Пеллеас және Мелисанде» премьерасын ұйымдастырды, ол оның жеке «Театр де Л’Эвр» театрын құруға жасаған алғашқы қадам болды. Ықшам уақыт ішінде «Өнер театры» өркендеп келе жатқан еуропалық авангардтық театрда өз ізін қалдырды. Театр тарихшысы Жак Робишезтің айтуынша, «Қысқасы, «Өнер театры» тарихы – сәтсіз, бірақ жемісті эксперименттің тарихы, және оның басты – және мүмкін жалғыз – еңбегі «Театр де Л’Эвр» театрын дүниеге әкелгендігінде».

At 17, Fort frequented the Left Bank hangout of the Symbolist poets, the Café Voltaire (1, Place de l'Odéon), where the discussion included contemporary theatre. His activity there would soon cause his expulsion from high school. The group aimed to break with the reigning Naturalistic scene, including the Théâtre Libre created in 1887 by André Antoine, even though Fort admired Antoine and hoped to create a new theatre that would bring together the best of all theater forms, including naturalistic drama. Indeed, the theater Fort founded, The Mixed Theater (Le Théâtre Mixte), which debuted on 23 June 1890, announced an eclectic program of varying styles in both new works and long forgotten plays. Combining forces with Louis Germain's Idealist Theatre (Le Théâtre Idéaliste), they presented four more plays on 5 and 12 October. These inaugural works included not only efforts by Fort and Germain but also Marc Legrand, le Sr de Chanmêlé, Charles Grandmougin, and Joseph Gayda. The critics, however, failed to find the plays in either program artistically revolutionary. Fort and Germain parted ways, leaving Fort to rename his company The Art Theatre (Le Théâtre d'Art) and to set up an office at 155, rue Montmartre. Fort's two theatre ventures never had a single theatre home; instead, their programs circulated among eight rental performance spaces, mostly on the Right Bank. He engaged the leading Symbolist painters of the era to design and paint the sets and backdrops, particularly the "Prophets" of the Nabis group (Paul Sérusier, Emile Bernard, Maurice Denis, Paul Bonnard, Paul Ranson, Eduard Vuillard, and Henry Gabriel Ibels). Fort had appeared as an actor in the June program; Germain, the October. But an important discovery also debuted in the second program: Georgette Camée (d. 1957), a Paris Conservatory student, who became a seminal actor in the nascent avant garde theatre movement, and would appear in 22 plays with the Théâtre d'Art. Among her rôles was Mephistopheles—a dandy with a monocle and in a smoking jacket—in their 1892 French adaptation of Christopher Marlowe's Doctor Faustus. Although she won admiration as Geneviève in Pelléas et Mélisande, the 1893 opening event of the new Théâtre de l'Œuvre, it would be her only performance for the venture. She earned further acclaim in 1894 as Sara in the long awaited stage presentation of Auguste de Villiers de L'Isle Adam's 1890 Symbolist drama Axël. She eventually married writer Maurice Pottecher and joined him in his own regional theatre endeavor, the Théâtre du Peuple, in Bussang, France. A former actor for Antoine's Théâtre Libre, Aurélien Lugné Poe, who had returned from an abbreviated military service, joined the Théâtre d'Art in spring 1891, first appearing in Maurice Maeterlinck's L'Intruse. For the next two years, he moved regularly between acting for the Théâtre d'Art and directing for the amateur company Le Cercle des Escholiers. Lugné Poe performed in ten plays altogether for Fort, interpreting, most notably, the Maeterlinck rôles of the Old Man in L'Intruse (1891) and the First Blind Man in Les Aveugles (1891), as well as Satan in Jules Bois' Les Noces de Sathan (1892). He, along with Georgette Camée, forged the signature Symbolist acting style that conveys a religious reverie, with its hieratic poses and gestures, matched with solemn, psalmodized line readings. Under the two and a half years of Fort's leadership, the Théâtre d'Art presented poetry recitations, older, little seen dramatic work by Marlowe, Shelley, and Hugo, as well as new plays by Rachilde (La Voix du Sang, 1890; Madame la Mort, 1891), Théodore de Banville (Phyllis, 1891), Catulle Mendès (Le Soleil de Minuit, 1891), Paul Verlaine (Les Uns et les Autres, 1891), Remy de Gourmont (Théodat, 1891), and especially Maurice Maeterlinck (L'Intruse and Les Aveugles, both 1891) and Charles van Lerberghe's Les Flaireurs (1892). As an artistic director, however, he proved himself ambitious but in over his head; he was often over budget, unable to deal with his creditors, and straining technically to produce difficult, opaque dramatic material. By 1892, with the Parisian critics begging him to make better choices, Fort sought in vain to produce Villiers de L'Isle Adam's Axël as the way to reinstate the company's reputation. When it fell through, he tried to shepherd the Paris premiere of Maeterlinck's Pelléas et Mélisande for March 1893, but Maeterlinck and co producer Tola Dorian appear to have lost faith in him and the production was abruptly cancelled. This defeat prompted Fort to give up control of the enterprise altogether and turn his focus to poetry. Lugné Poe took over the Pelléas and Mélisande project for its premiere in May 1893, which became the first step in launching his own Théâtre de l'Œuvre. In a relatively short time, the Théâtre d'Art had made its mark in the burgeoning avant garde European theatre. As theatre historian Jacques Robichez has concluded, "In brief, the history of the Théâtre d'Art is that of a failed but fertile experiment, and its principal—and perhaps only—merit is having engendered the Théâtre de l'Œuvre."

Соғыстан кейінгі шығармашылық

Театрдағы жетістіктерінен кейін өмірін поэзияға арнады. Алғашқы өлеңдерін 1896 жылы «Mercure de France» журналына ұсынды. Бұл өлеңдер «Француздық балладалар» (17 том, 1922 және 1958 жылдары жазылған) жинағының тұңғыш қадамы болды. 1892 жылы «Le Livre d'art» журналында жариялай бастады, ол 1896 жылы Морис Дюмонтпен бірге қайта жаңартылды. Ол соңғысымен бірге 1894 жылы «L'épreuve, Journal Album d'art» журналын басқарды. 1903 жылы Closerie des Lilas-та сейсенбі күндері поэзиялық лекциялар ұйымдастырып, өткізді. 1905 жылы Moréas және Salmon-мен бірге «Vers et prose» журналын шығара бастады, олар Гийом Аполлинер, Макс Якоб, Пьер Луи сияқты авторлардың еңбектерін редакциялады. Оны Пол Валеримен бірге редакциялады. «Балладалардың» бірінші томына алғы сөз жазған Пьер Луи оларды полиморфты немесе таныс александриндердегі шағын өлеңдер деп сипаттайды, бірақ олар нормативті прозалық формаға қарай бейіліп, өлеңдік дикция ережелерінен гөрі ырғақты прозаның қағидаларын талап етеді. «Құрметті легионның командирі» атағын алған ол Париждегі Монпарнас ауданының көркемдік даңқын қалыптастыруға үлкен үлес қосты. 1912 жылы бес әдеби журналдың (Gil Blas, Comoedia, La Phalange, Les Loups және Les Nouvelles) жүргізген сауалнамасы оған «Поэттердің ханзадасы» деген атақ берді. Содан кейін 350 автор оны Верлен, Маларме және Леон Диеркстің нағыз мұрагері деп мойындады. 1913 жылдың тамызында оның он алты жасар қызы Жанна футурист суретші Джино Севериниге үйленді. Северини рәсімді өткізді, ал куәгерлер ретінде Гийом Аполлинер мен «Футуризм манифесінің» авторы Филиппо Маринетти болды. Аполлинер екі жылдан кейін Мадлен Пажеге былай деп жазды: «Мен ақын-жыраулардың жоғары ханзадасы Пауль Форттың ақымақ лирикалық есебін алдым, ол алыстағы жерлердегі шайқастар туралы шынымен де ақымақ тілмен ән салады».

Үшінші республиканың лауреат ақыны

Пол Форт 1934 жылы құрылған Prix Jeunesse жүриінің жетекші мүшесі болды. 1943 жылы Пьер Чемпионның бір жыл бұрын қайтыс болуынан босаған Académie Goncourt орынына үміткер болған Форт Андре Биллиге ұтылып қалды, алайда Билли Либерациядан кейін ғана орынға бекітілді. Соғыс аяқталғаннан кейін оның шығармаларына CNE (Интеллектуалды қарсылықтың Ұлттық жазушылар комитеті) тыйым салды, бірақ 1944 жылғы 21 қазанда Les Lettres françaises басылымында жарияланған екінші тізімде бұл тыйым алынып тасталды. Дегенмен, ол 1954 жылы Реймс Карнеги кітапханасында өзіне арналған көрме ашқанда толыққанды беделге ие болды. 1956 жылы Пол Гермен Пужеге үйленді. Оның жүрегіндегі туысы Меркур де Франс журналының директоры Альфред Валеттің (1858–1935) және Рахильде псевдонимімен жазған Маргарита Эймеридің (1860–1953) қызына үйленді. Пол Форт Монлеридегі жеке меншігі Аргенлиеде жерленген.

Мұра

Форт Эрнест Хемингуэйдің «Қозғалмалы мейрам» кітабында «fr» мекемесінің тұрақты клиенты ретінде еске алынады. Голландиялық композитор Маржо Тал Форттың бірнеше шығармасын музыкаға қойған, сондай-ақ британдық композитор Ева Рут Спэлдинг пен француз композиторлары Беатрис Сигрист, Габриэль Пьерне және Андре Каплет та оның шығармаларын музыкаға түсірген. Форт Анеис Ниннің күнделігінде 1936 жылғы қазан айындағы жазбасында еске алынады, онда Нин олардың бір кеште кездескенін айтады.