Кіріспе

19 ғасырдағы Германия Конфедерациясының мемлекеті

Ганновер Корольдігі (Königreich Hannover) 1814 жылғы қазанда Вена конгресінде құрылды, Наполеон дәуірінен кейін Георг III Ганновер территорияларын қайта иеленді. Ол бұрынғы Ганновер сайлау округінің орнын басып, 1815 жылғы маусымда Германия Конфедерациясындағы 38 басқа тәуелсіз мемлекетке қосылды. Корольдік 1714-1837 жылдар аралығында Ұлыбританиямен жеке одақта болған Вельф әулетінің кіші тармағы – Ганновер әулетімен басқарылды. Монархы Лондонда тұрғандықтан, әдетте британдық патша отбасының жас мүшесі, вице-король ретінде Ганновер Корольдігінің әкімшілігін басқарды. Ұлыбританиямен жеке одақ 1837 жылы Виктория патшайымның таққа отыруымен аяқталды, себебі жартылай саликтік заң бойынша, әлі тірі династиялық еркек мұрагер болғанда әйелдер Ганновер тағына мұрагер бола алмады. Осылайша оның інісі Эрнест Август Ганновердің билеушісі болды. Оның жалғыз ұлы Георг V ретінде таққа отырды. Бірақ ол Аустрия-Пруссия соғысында жеңілген тарапты қолдағандықтан, оның корольдігі 1866 жылы Пруссия тарапынан басып алынып, тәуелсіз корольдік ретінде тоқтатылып, Пруссияның Ганновер провинциясына айналды. 1871 жылғы қаңтарда Германияның бірігуі кезінде Ганновер Пруссияның қалған бөлігімен бірге Германия империясының құрамына кірді. 1946 жылы Ганновер мемлекеті ретінде қысқа ғана уақытқа қайта жаңғыртылып, кейіннен бірнеше кіші мемлекеттермен бірігіп, Батыс Германиядағы қазіргі Төменгі Саксония мемлекетін құрды.

Тарих

Ганновер аумағы бұрын Киелі Рим империясының құрамында княздік болған, ал 1708 жылы Брансвик-Люнебург герцогтігінің династиялық бөлімдерінің бірігуімен Ганновер құрылғанда сайлаушы болып көтерілді. 1714 жылы таққа отырған Ганновер әулетінің Джордж-Луи Ұлыбританияның тағына Джордж I ретінде көтерілді, ал Ганновер Ұлыбританиямен жеке одаққа қосылды. 1803 жылы Наполеон соғыстарында француз және пруссия әскерлері Ганноверді жаулап алды. 1807 жылғы Тильзит келісімдері оны Пруссияның аумақтарына қосып, Наполеонның кенже інісі Жером Бонапарт басқаратын Вестфалия корольдігін құрды. Француздық билік 1813 жылдың қазан айына дейін сақталды, содан кейін аумақты орыс казактары басып алды. Одан кейін болған Лейпциг шайқасы Наполеонның клиенттік мемлекеттерінің түпкілікті аяқталуын білдірді және сайлаушылық Ганновер үйіне қайта оралды. 1814 жылғы Вена конгресінің шарттары Ганноверді қалпына келтіріп қана қоймай, оны тәуелсіз патшалыққа көтеріп, оның сайлау ханзадасы, Ұлыбританияның Джордж III, Ганновердің патшасы болды. Жаңа патшалық да едәуір кеңейтілді және Германия Конфедерациясының төртінші ірі мемлекеті (Пруссия, Австрия және Бавариядан кейін) және солтүстік Германиядағы екінші ірі мемлекет болды. Георг III өзінің 60 жылдық билігі кезінде патшалыққа ешқашан бармады. Ганноверді жеңгенге дейін деменцияға ұшырағандықтан, ол қосымша патшалық иелігін алғанын түсінгені екіталай, сондықтан оның басқаруында ешқандай рөл атқармады. Ганновердің функционалдық басқаруын әдетте вице-король басқарды, ол Георг III билігінің соңғы жылдары және Георг IV және Вильгельм IV патшаларының 1816-1837 жылдар аралығында Георг III-нің ең кіші тірі ұлы Адольф Фредерик болды. 1837 жылы Ұлыбритания мен Ганновердің 123 жылдық жеке одағы Ұлыбритания тағына Викторияның отыруымен аяқталды. Ұлыбританиядан айырмашылығы, Ганноверде жартылай саликалық заң қолданылды, егер әулеттің еркегі тірі болса, әйелдің таққа отыруына тыйым салынды. Эрнест Август, қазір Георг III-нің ең үлкен тірі ұлы, Ганновердің патшасы ретінде таққа отырды. Адольф Фредерик, оның кіші інісі және ұзақ уақыттан бері вице-король, Ұлыбританияға оралды. Эрнест Август өзінің немересі Виктория патшайымымен қарым-қатынаста қиындықтар тудырып, олар жиі отбасылық мәселелер бойынша дауласты. Ішкі саясатта оның билігі конституциялық дағдарыстан басталды, өйткені ол парламентті таратуға және 1819 жылғы жазбаша конституцияны жоюға тырысты. Ол 1848 жылғы төңкеріс кезінде де елге жетекшілік етті. Оның ұлы Георг V 1851 жылы таққа отырды. Австрия-Пруссия соғысы (1866) кезінде Ганновер Германия Конфедерациясының кейбір басқа мүше мемлекеттерімен бірге бейтараптық саясатын ұстанды. 1866 жылдың 14 маусымында Ганновердің Пруссияға қарсы Конфедерация әскерлерін жұмылдыруды қолдаған дауысы Пруссияны соғыс жариялауға итермеледі. Соғыстың нәтижесі Ганновердің тәуелсіз патшалық ретінде тарауына әкелді, ол Пруссия Корольдігіне қосылып, Пруссияның Ганновер провинциясы болды. 1871 жылы Пруссияның қалған бөлігімен бірге Германия империясының құрамына енді. Георг V 1866 жылы Ганноверден қашқаннан кейін Голландияда өзіне адал күштерді Гвельф легионы деп атады. Ол 1870 жылы таратылды. Дегенмен, Георг Пруссияның өз аймағын басып алуын қабылдамай, өзін әлі де Ганновердің заңды патшасы деп жариялады. Оның жалғыз ұлы, Эрнест Август, Ганновердің мұрагерлік ханзадасы, 1878 жылы Георг қайтыс болғаннан кейін талапты мұра етті. Эрнест Август сондай-ақ Брансвик герцогтігінің тағына бірінші болып табылды, оның билеушілері Ганновер әулетінің кіші тармағы болды. 1884 жылы Эрнест Августтың туысы Вильям қайтыс болғаннан кейін бұл тармақ жойылды. Алайда Эрнест Август аннексияланған Ганноверге деген талабынан бас тартпағандықтан, Германия империясының Бундесраты ол Брансвик тағына отырса, империяның бейбітшілігін бұзады деп шешті. Нәтижесінде, Брансвик 1913 жылға дейін регенттікпен басқарылды, ол кезде оның ұлы, сонымен қатар Эрнест Август, неміс императорының қызы, ханшайым Виктория Луизамен үйленіп, неміс империясына адалдық ант берді. Содан кейін герцог Брансвикке деген талабынан ұлының пайдасына бас тартты, ал Бундесрат жас Эрнест Августқа Ганновер үшін сыйлық өтемақысы ретінде Брансвикке иелік етуге рұқсат берді. Рейхтен бөлінуді кейде қолдаған неміс Ганновер партиясы Рейхстагта провинцияға жеке мәртебе беруді талап етті. Партия нацистік үкімет таратып жібергенге дейін өмір сүрді.

Қайта өрлеу және қазіргі заман тарихы

Пруссияның ресми түрде таратылуға айналдырмас бұрын (1947), 1946 жылы Ганновер саясаткерлері осы мүмкіндікті пайдаланып, де (CCG/BE) Ганновер мемлекеттілігін қайта жаңғыртуды, Пруссияның Ганновер провинциясын Ганновер штаты ретінде қайта құруды жақтады. Штат өзін корольдік дәстүрінің жалғасы ретінде қарастырды. Оның премьер-министрі Хинрих Вильгельм Копф Ганноверді бірнеше шағын штаттармен біріктіріп, Ганновер қаласын астана етіп Төменгі Саксония штаты құрылғанда маңызды рөл атқарды. Ганновердің бұрынғы аумағы Төменгі Саксонияның 85 пайызын құрайды және оның елтаңбасының негізі болып табылады.

Діни ұйымдарды қайта ұйымдастыру

Лютеран шіркеуі Ганновер корольдігінің мемлекеттік шіркеуі болды, король summus episcopus (лютеран шіркеуінің жоғарғы басқарушысы) болды. Аймақтық консисториялар шіркеу және дін қызметкерлерін бақылады. Олар Аурихте (Шығыс Фризия үшін бір мезгілде лютерандық және кальвинисттік консистория, лютерандар үстемдік еткен), Ганноверде (бұрынғы Брансвик-Люнебург электораты үшін), Илфельдте (Шығыс Харц тауларындағы Ганноверлік эксклав Grafschaft Hohnstein үшін), Оснабрюкте (бұрынғы Оснабрюк князьдік епископтығы үшін), Оттерндорфта (Хаделн жері үшін, 1535–1885 жылдары), сондай-ақ Стадеде (бұрынғы Бремен-Верден үшін, 1650–1903 жылдары, 1885 жылға дейін Хаделнсіз, содан кейін толық Стаде аймағын қоса алғанда) орналасқан. Әр консисторияға бас инспектор төрағалық етті. 1848 жылы лютерандық приходтар демократияландырылды, барлық ересек ер адамдар сайлаған пресвитериумдар (Kirchenvorstände, біртұтас Kirchenvorstand; сөзбе-сөз: шіркеу кеңестері) енгізілді. Бұл пресвитериумдар шіркеуге басшылық етуде пастормен бірлесіп жұмыс істеді, бұрын тек пастордың құзырында болған істерге қатысты. Пресвитериумдардың енгізілуі лютеран шіркеуінде революциялық өзгеріс болды. 1864 жылы Карл Лихтенберг, Ганновердің білім, мәдениет және діни істер министрі (1862–65), Ständeversammlung (Эстаттар жиналысы, Ганновер парламенті) лютеран шіркеуінің конституциясына қатысты жаңа заңды қабылдауға көндірді. Конституция бойынша мемлекеттік синод (паршияндық парламент, Landessynode) құрылды. Бірақ оның алғашқы отырысы 1869 жылы ғана өтті, себебі 1866 жылы Ганновер корольдігін Пруссия аннексиялағаннан кейін, Ганновер лютерандары пруссиялық биліктен тәуелсіз өкілді орган құруды қалаған, бірақ ол тек лютерандық мәселелермен шектелді. 1866 жылы Пруссияның жаулап алуынан кейін, 19 қыркүйекте, Пруссияның ресми аннексиясына бір күн бұрын, және Ганновердің соңғы summus episcopus, король Георг V елден кеткен кезде, Корольдіктің алты консисториясы бірігіп, бүгінгі күнге дейін сақталған шіркеу органы – Ганновердің лютерандық мемлекеттік шіркеуін құрды. Барлық Ганноверлік консистория, Landeskonsistorium (мемлекеттік консистория), аймақтық консисториялардың өкілдерімен құрылды. Бұрынғы Пруссиялық Шығыс Фризиядағы кальвинисттік қауымдар сол жердегі лютерандармен ("Coetus") ортақ ұйымға біріккен, ал бұрынғы Бентхайм графтығындағы Реформация шіркеуі, мемлекеттік шіркеу болғандықтан, тек Бентхайм үшін толыққанды шіркеу органдарын құрған (Königlich Großbrittanisch Hannoverscher Ober Kirchenrath), Ганновердің басқа жерлеріндегі кальвинисттік қауымдар қиын жағдайда болды. Гюгеноттардан тараған кейбір кальвинисттік қауымдар Төменгі Саксония Конфедерациясында (Niedersächsische Konföderation) ұйымдастырылды. Лютеран шіркеуі, Ганновердің мемлекеттік шіркеуі болғандықтан, Шығыс Фризия мен Бентхаймнан тыс кальвинисттік диаспоралық приходтарды да бақылады. 1848 жылы жаңа Ганновер заңы осы кальвинисттік приходтарда пресвитериумдар құруға мүмкіндік берді, бұл кальвинизмнің пресвитериандық құрылымына сәйкес келді. Католиктер Ганноверде жалпы азшылықты құрады, бірақ аймақтық тұрғыдан бұрынғы князьдік епископтарда көпшілік болды. 1803 және 1814 жылдардағы аннексиялар нәтижесінде Ганновер үш христиан конфессиясының мемлекетіне айналды. 1824 жылы Ганновер және Ватикан сол кезге дейін солтүстік миссияларының Рим католиктік апостолдық викариаттары бақылаған, негізінен протестант аймақтарында орналасқан диаспоралық приходтарды бұрынғы князьдік епископтардың епархияларына біріктіруге келісті, олардың епархиялық аумақтары осылайша диаспора аймақтарына дейін кеңейтілді. Яһудилер бүкіл Ганноверде диаспорада өмір сүрді. 1806 жылға дейін оларға кейбір аймақтарда тұруға рұқсат берілмеді. Вестфалия мен Францияның 1807 және 1810 жылдардағы аннексиясымен, кейіннен қайта құрылған Ганновердегі барлық еркек тұрғындар Вестфалия немесе француз азаматтары болып, тең құқықтарға ие болды, бірақ 1808 жылдың 17 наурызында Наполеон Бонапарт француздық аннексияланған аумақтағы яһудилердің құқықтарын өзінің «Жаман жарлығымен» шектеді. Яһуди қауымдары француздық аймақтық яһуди консисторияларына немесе Израильдіктердің Вестфалиялық корольдік консисториясына бағынды. 1813 жылы Ганновер тәуелсіздік пен егемендікті қайта қалпына келтірген кезде оның үкіметі яһудилерді заңды теңдіктен айырды. Яһудилерді француз немесе Вестфалия мемлекеті, ал емес Ганновер азат еткенін айтып, үкімет Иоганн Смидттің манипуляцияланған тұжырымдамасы бойынша, неміс конфедерациясының яһудилердің құқықтары туралы шешімдерін заңды негіз ретінде қарастырды. 1842 жылы Ганновер, соңғы кезде құрылмаған жағдайда, яһудилерге тең құқықтар берді және яһуди қауымдарын құруға көмектесті, сондай-ақ төрт аймақтық жер раббинаттарын құрды. Олар – Эмден жер раббинаттары (Аурих және Оснабрюк аймақтары), Ганновер жер раббинаттары (Ганновер және Люнебург аймақтары), Хильдесхайм жер раббинаттары (Хильдесхайм аймағы және Бергхауптманшафт Клаусталь), және Стаде жер раббинаттары (Стаде аймағы). Көптеген диаспора аймақтарында яһудилер бұл прогресс екенін де, сонымен бірге раббиндер мен дін оқытушыларына, синагогтарға немесе мектептерге қаржылық жауапкершілік тудыратындықтан, қиындық екенін де мойындады. Жергілікті билік енді яһуди қауымдары синагогтар мен яһуди білімін құруын талап етті. Жер раббиндері, жер раббинаттарына төрағалық етіп, діни және мемлекеттік функцияларды бірге атқарды, мысалы, яһуди бастауыш мектептерін бақылау және барлық мектептерде яһуди дінін оқыту. Осылайша, Ганновер корольдігі неміс конфедерациясының шамалы мемлекеттерінің бірі болды, онда раббиндер лютеран дін қызметкерлері сияқты яһудилерге қатысты жартылай мемлекеттік билікке ие болды.

Патшалар

1813 жылы Георг III өзінің Ганновер территорияларына қайта оралды, ал 1814 жылғы қазан айында Вена конгресінде олар тәуелсіз Ганновер Корольдігі ретінде құрылды. Ұлыбританиямен жеке одақ 1837 жылы королева Викторияның таққа отыруымен аяқталды, себебі Ганновердегі, жартылай салик заңына негізделген мұрагерлік заңдары, егер тірі еркек мұрагер болса, әйелге тақты мұрагерлікке алуға мүмкіндік бермеді (Ұлыбританияда еркек тек өз әпкелеріне ғана басымдық берді). Портрет атауы Өмір сүру мерзімі Билікке кіруі Биліктен кетуі Мұрагерлік туралы ескертулер 4 маусым 1738 – 29 қаңтар 1820 (81 жас) 12 қазан 1814 29 қаңтар 1820 Бұрынғы Ганновердің 1760 жылдан 1806 жылға дейінгі сайлау ханзадасы. Осы жылдары Георг III психикалық тұрғыдан қабілетсіз болды, ал оның конституциялық өкілеттіктерін оның үлкен ұлы Георг Август Фредерик (болашақтағы Георг IV) регент ретінде іске асырды. Ганноверде оның кіші ұлы Кембридж герцогы, принц Адольф 1816 жылдан бастап вице-король қызметін атқарды. 12 тамыз 1762 – 26 маусым 1830 (67 жас) 29 қаңтар 1820 26 маусым 1830 Георг III-тің ұлы. 1811–1820 жылдары принц-регент болды, Ганноверде оның ағасы Кембридж герцогы вице-король ретінде өкілдік етті. 21 тамыз 1765 – 20 маусым 1837 (71 жас) 26 маусым 1830 20 маусым 1837 Георг III-тің ұлы, Георг IV-тің інісі. Ганновер мен Ұлыбританияны билеген соңғы монарх, Ганноверде оның ағасы Кембридж герцогы вице-король ретінде өкілдік етті. 5 маусым 1771 – 18 қараша 1851 (80 жас) 20 маусым 1837 18 қараша 1851 Георг III-тің ұлы, Георг IV және Уильям IV-тің інісі. Королева Викторияның таққа отыруы Ұлыбритания мен Ганновердің тәждерін бөліп, соңғысы оның ағасына өтті. 27 мамыр 1819 – 12 маусым 1878 (59 жас) 18 қараша 1851 20 қыркүйек 1866 Эрнест Августтың ұлы. Ганновер Аустрия-Пруссия соғысынан кейін Пруссияға қосылды.

Әскер

Ганновер корольдігі Наполеон соғыстарынан кейін әскерін сақтап тұрды. 1832 жылы Ганновер және Ұлыбритания королі Вильгельм IV әскерлеріне британдық армияның формасын берді, бірақ ол бастапқы британдық үлгісінен сәл өзгеше болды. 1837 жылы Ұлыбританиямен жеке одақ аяқталғанда және Эрнст Август Ганновер тағына отырғанда, ол формаларын прус армиясы стиліндегі формалармен ауыстырды, соның ішінде оның гвардия корпусы үшін пикельхаубелі бас киім де болды. 1866 жылға қарай олар австриялық стильдегі форма киді, тек гвардия корпусы прус формасын сақтап қалды. Австрия-Пруссия соғысы кезінде Ганновер армиясы Лангенсальза шайқасында оңтүстікке қарай Австрияға бет алған прустармен шайқасып, жеңіске жетті. Бірақ, кейін қоршауға алынып, Пруссияға бас июға мәжбүр болды.

Байрақ, байрағы және гербі

1837 жылы Ұлыбританиямен жеке одақ аяқталғаннан кейін, Хановер британдық корольдік қаруын және туын сақтап қалды, тек британ үлгісімен жасалған жаңа тәжді енгізді. Осы герб пен патшалық стандарттың орталық бөлігінде Хановердің бастапқы қарулары бейнеленген: Брансвик екі арыстаны, Люнебург жүректерімен қаруланған арыстан және Хановердің өзінен бейнеленген жылқы, олардың үстінде Киелі Рим империясының императорлық тәжі орналасқан (Архбаннерленуші/Архказнашы лауазымы үшін). Хановер енді британ монархтары тарапынан басқарылмағандықтан, Хановер қарулары бірден британдық герб пен патшалық стандарттан алынып тасталды, осылайша ол енді Хановер Корольдығының қаруларымен толық сәйкес келмейтін болды.