Кіріспе

Бал арасының кіші түрі Apis mellifera mellifera (көбінесе Еуропалық қара ара деп аталады) – батыс бал арасының кіші түрі, Орталық Азияда пайда болған, Тянь-Шань тауларында шыққан деп саналады және соңғы мұз дәуірінен бастап, яғни б.з.д. 9000 жылдан бері шығыс, содан кейін солтүстік Еуропаға қоныс аударған. Оның бастапқы ареалы Ресейдің оңтүстік Уралдарынан басталып, солтүстік Еуропа және Пиреней тауларына дейін созылған. Олар Apis mellifera-ның "M" желісінің екі мүшесінің бірі, екіншісі – Батыс Қытайда. Бұрын оларды қара неміс арасы деп атаған, бірақ қазір Германияда олардың жоғалу қаупі бар. Дегенмен, бүгінде оларды көбінесе олардың мекендейтін географиялық/саяси аймақтарымен байланысты атайды, мысалы, британдық қара ара, туған ирландтық бал арасы, корнуолдық қара ара және скандинавиялық қоңыр ара. Бәрі де бір кіші түр болғамен, жергілікті ара шаруалары "туған" деген сөзді жиі қолданады, тіпті ара бұл аймаққа әкелінген жат түр болған жағдайларда да. Ол Еуропада үйретілген және 1622 жылы отарлық дәуірде Солтүстік Америкаға әкелінген, онда жергілікті американдықтар оны "ағылшын шыбығы" деп атаған.

Сыртқы келбеті

A. m. mellifera басқа түрлерден денесінің мықты құрылысымен, көп мөлшердегі кеудесіндегі және сирек кездесетін ішкі бөлігіндегі қоңыр түсті қылдармен, сондай-ақ жалпы қараңғы түсімен ерекшеленеді. Алыстан қарағанда олар қара немесе қоңыр түсті болып көрінеді. Олардың жалпы атауы (қара немесе қара ара) қоңыр-қара түсінен шыққан, ішкі бөлігінде аздаған ашық сары дақтармен. 0 (толық қара) пен 9 (толық ашық сары) аралығындағы пигментация бағалауы бойынша A. m. mellifera 2.1 балл алады, салыстыру үшін A. m. carnica 1.3, ал A. m. ligustica 7.8 балл алады. 2019 жылғы зерттеулерде Ирландиядағы толық қара түсті бал араларында сарыдан қызғылт сарыға дейін дақтары бар араларға қарағанда A. m. mellifera ДНК-сы аз екендігі анықталды. Ал бірінші және екінші тергиттерінде (ішек сегменттерінде) пигментациясы бар араларда A. m. mellifera ДНК-сы толық қара түсті бал араларына қарағанда салыстырмалы мөлшерде болды. Авторлар толық қара түсті бал аралары өздерінің қара түсті пигментациясын A. m. carnica ДНК-сынан алған болуы мүмкін деп болжады. Фридрих Раттнер Ұлыбританиядағы BIBBA (Араларды жақсарту және ара өсірушілер қауымдастығы) ұйымының аға мүшелерімен тығыз жұмыс істеді, олардың қанат тамырларын (қанат морфометриясын) анықтау арқылы араларын өсіруде "таза түрлілікке" қол жеткізуге тырысты, нәтижесінде "Қара Еуропалық бал арасы" атты кітабы жарық көрді. Алайда, бұл процесс қолданылатын нақты өлшеу әдістеріне байланысты.

Кейіпкер

Apis mellifera "M" туысының ұрпағы, оның барлық аралары "C" туысына қарағанда белгілі бір дәрежеде агрессивті. A. m. mellifera будандары ара шаруашылары арасында одан да агрессивті репутацияға ие, егер бақылаусыз қалса, келесі ұрпақтарда бұл қасиет күшейе береді. Алайда, бірнеше буын бойы тұрақты селекциялық жұмыс жүргізу арқылы бұл ерекшелікті жеңуге болады. Олар шаршаңқы және агрессивті болғандықтан, әдеттегі тексерулер ұзаққа созылады, бұл олардың колонияларын басқарудан алатын ләззатын азайтады. Бұл қасиет дәстүрлі түрде A. m. mellifera-мен байланысты, тіпті 1900 жылдардың басына дейінгі жойылған Ескі британдық қара арасымен де байланысты: Адам бауырластың, өзінің тәжірибесін жазбаға түсірген жалғыз ара шаруашысы болған, сөздерін келтірейік:

"Жергілікті (Ескі британдық қара) араның, сөзсіз, көптеген өте құнды қасиеттері болды, бірақ сонымен қатар көптеген маңызды кемшіліктері де болды. Ол өте ашушаң және ұрық ауруларына бейім болды, және де оның жойылуынан кейін біз алған бал өнімдерін өндіре алмас еді". 2014-2017 жылдары 621 колонияны қамтыған, ара шаруашылары ұстаған түрлі тұқымдарды да қамтитын, Еуропалық зерттеу A. m. mellifera ең агрессивті, ең жоғары шоғырлануға бейім және ең төменгі гигиеналық мінез-құлыққа ие екенін анықтады – бұл Varroa сезімтал гигиенасымен тығыз байланысты қасиет."

Гибридтілік емес

2013 жылы Польшада зерттеу жүргізілді, ол A. m. mellifera құдайым қыздары A. m. mellifera емес ұшқыштармен оңай жұптаспайды деген айғақтарды растады. "АММ патшайымдарының ұрпақтары дерлік толығымен АММ ұшқыштарынан туған. Ал AMC патшайымдарының ұрпақтары екі түрдің де ұшқыштарынан туған". Содан кейін, 2017 жылы арал бойынша жүргізілген генетикалық зерттеулердің бір бөлігі ретінде, Батыс Ирландиядағы Беара түбегінде қосымша зерттеулер жүргізілді, ол 2013 жылғы поляк зерттеулерін растады: A. m. mellifera құдайым қыздары A. m. carnica немесе Buckfast ұшқыштарымен, сондай-ақ олардың будандарымен жұптаспады. A. m. mellifera-ның осы қасиетін түсіндіру үшін бірнеше болжамдар ұсынылды, бірақ ешқандай нақты қорытындыға келген жоқ.

Маңыздылығы

А. м. меллифера 1800 жылдарға қарай Оралдан Солтүстік-Батыс Еуропаға дейін таралып, орнықты. Бірақ, қазіргі кездегі ара шаруашылығына көбірек сәйкес деп есептелетін басқа ара түрлерінің енгізілуімен, мысалы, А. м. карника немесе Бакфаст арасы, олардың тегі бастапқыда Уайт аралы ауруынан жойылған ескі британдық қара арасының (А. м. меллифераның штаммы немесе фенотипі) қалдықтарын қамтыды. АҚШ-та ДНК тізбегін талдауға негіделген зерттеулер Арканзас, Луизиана, Миссисипи, Оклахома және Миссури штаттарының жабайы араларынан "М" желісінің ДНК-сын анықтады, бұл 100 жылдан астам бұрын импортталған аралардың ДНК-сы деп саналады (осы жабайы аралардың популяциясында басқа ара желісінің ДНК-сы да табылды, бұл олардың бұрынғы уақыттарда белгісіз ара шаруашылықтарынан қашып кеткен үйірлерден келгенін көрсетеді).

Бастамалық және қорғау аймақтары

Арнайы ұйымдар А. м. меллифера үшін ерекше қорғау аймақтарын құруға тырысып келеді, сондай-ақ "туған текті" аралардың "расалық тазалығын" сақтау үшін асыл тұқымдық топтар құрылды. Ал басқалары ара шаруашылығымен айналысатындарды қанат морфометриясы арқылы араларының "расалық тазалығын" анықтауға үйрету үшін курстар өткізеді. Тағы да бірқатар ұйымдар өздерінің жергілікті географиялық аймағындағы А. m. mellifera-ның ерекше "түрі" екенін дәлелдеуге тырысады, кейбіреулері тіпті оны А. m. mellifera түрінің жеке түршесі деп санайды. Бірақ, бүгінгі күнге дейін мұны растайтын жарияланған зерттеулер жоқ. Дегенмен, морфометрия және ДНК талдауы арқылы жергілікті географиялық штаммдарды анықтау мүмкін, бірақ бұл географиялық популяция бойынша үнемі сәйкес келмейді. Мұндай штаммдардың сипаттамалары аз морфометриялық өзгерістерді көрсетеді, демек, қоршаған ортаға бейімделу қабілеті төмен. Тіпті бір топ "өздерінің жергілікті ара тұқымын дамыту жобасын" бастады. А. m. mellifera-ны қолдайтындардың көпшілігі бұл түрдің жойылу қаупі бар екенін және импорттан қорқатынын айтады. Алайда, ДНК талдауы А. m. mellifera-ның жергілікті популяцияларындағы А. m. mellifera емес ДНК мөлшері салыстырмалы түрде төмен екенін көрсетті. Ирландияда жүргізілген зерттеуде алынған бал араларының 97,8%-ы таза А. m. mellifera екені анықталды, ал сегіз Солтүстік-Батыс Еуропа еліндегі зерттеулер олардың А. m. mellifera популяциялары генетикалық тұрғыдан таза екенін көрсетті.

Нацистік Германия

1937 жылы Үшінші рейх A. m. mellifera-ны қорғау және отандық саясатты жүзеге асырды. Бұл "Қан мен топырақ" (Blut und Boden – географиялық аймаққа байланысты нәсілдік топты білдіретін нацистік ұран) идеологиясының кеңейтілуі ретінде бал араларын (Apis mellifera) импорттауға тыйым салу және ара өсіруді реттеу арқылы жүзеге асырылды, онда тек белгіленген орындарда тіркелген селекционерлерге ғана ана араларды өсіруге рұқсат берілді, олар неміс ара шаруашыларына жеткізілді; алайда, Германияның оңтүстігіндегі A. m. carnica араларын өсірушілердің аз бөлігіне шектеулі рұқсат берілді, бұл жалпы көлемнің 13% құрады. Бірақ 1938 жылы Австрияны аннексиялаудан кейін A. m. carnica араларын өсірушілердің саны 31%-ға дейін өсті. 1939 жылы Германияда өсірілетін A. m. carnica араларының санын (шамамен 95%-ға) азайтуға бағытталған шаралар қабылданды, нәтижесінде неміс қара арасы басымдыққа ие болды. Сол кездегі ара шаруашылығы әдебиетінде ұлттық-социалистік идеологияның нәсілдік лексикасы қолданылды (шоғырланған түрде), мысалы: "Нәсіл емес – шөп!" "Шет елдік еркек араларды жою керек" және "Егер еврей тегі бар неміс (еврейлік тамыры бар неміс) бір күні гений болса, бірақ осының салдарынан біздің этникалық тазалығымыз жойылса, онда бұл неге керек? Ара шаруашылығында да осыған ұқсас жағдай: егер біздің (отандық) неміс арамыз осы процесте (араласу арқылы) жоғалса, шетелдік тұқымдарды (кіші түрлерді) әкелудің қандай мәні бар?". Алайда, 1940-1942 жылдардың қысында Германияда ара шаруашылығына үлкен залал келді, көптеген ара ошақтары қырылды. Кейінірек Карл фон Фриш бұл Нозема аписынің вирусты штаммы екенін анықтады, ол осы мәселені шешу үшін Нозема кеңесімен жұмыс істеді. Анық айтқанда, осы эпидемия фон Фришті нацистердің антисемиттік саясатынан құтқарып қалды, өйткені оның анасы еврей болған, ол "25% еврей" ("75% неміс") еді. Нәтижесінде A. m. carnica араларын өсіруге қатысты шектеулер алынып тасталды және неміс ара шаруашылары ауруға төзімді Австрияның A. m. carnica араларымен қорын қайта толықтыруға кірісті. Соғыстан кейін барлық ұлттық-социалистік риторикадан бас тартылып, ара өсіру тек өнімділік пен сипаттамаларына бағытталды. Содан кейін неміс ара шаруашылығы қауымдастықтары A. m. carnica арасын ғана өсіруге шешім қабылдады, оның артықшылықтарын ескере отырып; нәтижесінде, ескі неміс қара арасы (A. m. mellifera) қазір Германияда жоғалу қаупі бар кіші түр деп саналады.

Мэн аралы

1988 жылы аралға араларды немесе қолданылған ара шаруашылығы құралдарын әкелуге тыйым салынды. Бастапқыда бұл шара аралға Varroa кенесінің таралуын болдырмау мақсатында қабылданған; 2015 жылы Еуроодақ «Мэн аралын Varroa кенесінен ресми түрде босатылған» деп жариялады. Дегенмен, 2015 жылы Мэн аралы ара шаруашылары федерациясы «Мэн қара бал арасы» (Apis mellifera mellifera) деп аталатын араның таралуын ынталандыру үшін «Мэн арасын жақсарту тобын» құрды. Олар BIBBA ұйымымен тығыз байланыста жұмыс істейді және аралдағы «шеттен келген штаммдарды» жоюды мақсат етеді, осы үшін ара ұяларын жүйелі түрде тексеріп отырады. Мэн аралындағы ара шаруашылары енді 2008 жылғы «Ара аурулары мен зиянкестерді бақылау (Мэн аралы) туралы» жарлыққа сәйкес араларын тіркеуге міндетті. Олар қоршаған ортаны қорғау, тағамдық өнімдер және ауыл шаруашылығы министрлігіне аралардың немесе ара шаруашылығы құралдарының қозғалысы және жаңа ара ұяларының құрылуы туралы хабар беруге тиіс; тіркемеу немесе талаптарды орындамау қылмыстық жауапкершілікке және «5000 фунт стерлингтен аспайтын айыппұлға» әкелуі мүмкін.

Лессо аралы

1993 жылы Даниядағы Лессо аралында *A. m. mellifera* түрiн қорғау аймағы құрылды, онда *Apis mellifera mellifera* түрiнен басқа кез келген араны ұстау және әкелуге тыйым салынды. Бұл шара *A. m. ligustica*, *A. m. carnica* және Бакфаст араларын өсіретін басқа ара шаруашылықтарының наразылығына және сегіз жылға созылған сот таласына әкелді. Олар "нашар аралардың қамқоршысы болғысы келмейтінін" айтты, сондай-ақ *A. m. mellifera* түрiн "өнімсіз" және "қорғауға лайық емес" деп мәлімдеді. 2001 жылы олар сотты ұтылып, 2004 жылы *A. m. mellifera* және басқа түрлерді өсіретін ара шаруашылары арасында келіссөздер аяқталды. Нәтижесінде арал екіге бөлінді, бұл аралдағы "араларға қарсы саботаж тарихына" нүкте қойды. *A. m. mellifera* түрiн қолдаушылар "Лессо аралында араларға қатысты апартеид саясаты енгізілді" деп мәлімдеді. 2014 жылы 621 колонияны қамтыған Еуропалық зерттеуде Лессо аралындағы *A. m. mellifera* түрiнің гигиеналық мінез-құлқы барлық тексерілген аралардың ішінде ең төменгі көрсеткішті көрсетті (бұл қасиет Varroa сезімтал гигиенамен тығыз байланысты), бұл оларды *Varroa* кенелеріне осал етеді. (Apis mellifera) түрiнен басқа, екі аралда да тек *Apis mellifera mellifera* қосалқы түрі ғана кездеседі. Осы кезде Қоршаған орта және Климаттық өзгерістер министрі: "Ара шаруашылығына қатысты ережелер біздің жергілікті емес түрлерге қатысты заңнамамызды қалай пайдалануға болатынын көрсетеді. Бұл бұйрық – Колонсей аралындағы қара аралардың маңызды популяциясын буданданудан қорғауға бағытталған шара" деді ("Жергілікті емес түрлерге қатысты заңнама" қолданылды, өйткені *Apis mellifera* Колонсей аралы үшін жергілікті емес түр саналады, бірақ Шотландия үшін жергілікті түр саналады, себебі ол алғаш рет ара шаруашылығында қолдану үшін енгізілген"). Аралдарда 50-60 ара ұясы бар (туыс емес аралардың араласуын болдырмау үшін кемінде 50 колония қажет) және қазір олар "Colonsay Dark Native Bee" деп аталады, тіпті олар соңғы 30 жылда Шотландияның барлық аймақтарынан жиналған және генетикалық талдаулар Австралия және Жаңа Зеландияның *A. m. ligustica* түрiнен араласуды көрсеткеніне қарамастан. 2018 жылы Ирландиядағы Типперри округінде орналасқан Галти ара өсіру тобы (GBBG) "Колонсейге ара жібергенін" мәлімдеді, ал бұрынғы ДНК дәлелдері екі популяция арасындағы генетикалық байланысты растады.

Варроаға сезімтал гигиена (VSH)

2010 жылы VI COLOSS конференциясында британдық табиғи бал арасы Apis mellifera mellifera-ны қолдана отырып, Varroa Sensitive Hygiene (VSH) қасиеттерін арттыруға бағытталған жоба құрылатыны жарияланды. 2016 жылдың сәуір айында Суссекс университетінің (LASI) Бал шаруашылығы және әлеуметтік жәндіктер зертханасы жоба туралы блог жазуды бастады. Олар "Біз Ұлыбританиядағы ара өсірушілерге гигиеналық араларын жеткізу үшін LASI Queen Bees-ті құрдық" деп мәлімдеді, сондай-ақ "Британ ара өсірушілеріне бірнеше жүз патшайымды" жеткізді. 2017 жылдың мамыр айында Ұлттық ара бөлімінің ара инспекторлары көптеген аралыстарға EFB (Еуропалық жұқпалы ара ұрығы) ауруының таралуын тоқтату үшін бұйрық берді. Бұл ауру аналық ара мен жұмысшы ара арақатынасының төмендеуімен байланысты, нәтижесінде ара ұясындағы гигиена деңгейі төмендеді. "Британдық табиғи бал арасын пайдаланатын" LASI патшайым араларын өсіру жобасы қайта жандандырылмады.

Жарамсыздық

2016 жылы Дориан Притчард «The Journal of Apicultural Research» журналында «Ақ бал араларының тазалануы – варроаға қарсы тұру мінез-құлқының бір бөлігі» деген мақала жариялады. Онда ол бал араларының тазалану әрекеттері мен варроаға қарсы тұру арасындағы «болжамды байланыстар» туралы бар зерттеулердің көп бөлігін қарап шығып, «дене тазалану – қорғаныстың ең тиімді деп танылған тәсілі» деген пікір білдірді, тіпті варроа кенесіне төзімділік 2008 жылы VSH араларының селекциясы арқылы қол жеткізілген болатын. А. m. mellifera-ны көбейтуге ынталандыруда мақалада былай делінген: «Кейбір британдық, жергілікті А. m. mellifera штамдарының жоғары төзімділігі тазалануға байланысты болуы мүмкін деген аңызбарыс мәліметтер бар, бірақ егжей-тегжейлі есептер әлі жарияланбаған». Притчард А. m. mellifera-ны Бак пен Уайльдтың (2016) тазалану мінез-құлқына қатысты зерттеулерін келтіре отырып, насихаттайды және Притчард «Аугустовска тұқымының А. m. mellifera-сы денелеріне кене қойылғанда ең көп реакция көрсеткен, аралардың 98%-ы кенелерді тастауға тырысқан» дейді. Бак пен Уайльдтың зерттеу жұмысында «осы топтағы жұмысшы аралардың 98%-ы (А. m. mellifera) кенелерді жоюға әрекеттенген», ал «Карниола (A. m. carnica) аралары» үшін бұл көрсеткіш 89,3%, «Кавказ (A. m. caucasia) аралары» үшін 86% болды. Алайда, A. m. mellifera-ның тек 8,2%-ы ғана кенелерді жоюға сәтті болды, A. m. caucasia-ның 10,9%-ы, ал A. m. carnica-ның шамамен 3,5%-ы болды. «Лабораториялық тәжірибелерде ешқандай кене зақымдалмады» және «алынып тасталған кенелердің шамамен 80%-ы қайтадан иесіне оралды, тіпті аралар оларды қатты шайқап, тіпті шайнағаннан кейін де ешқандай физикалық зақым байқалмады» деп хабарланды. Kruitwagen және тағы басқалар жариялаған келесі мақала (2017).

Varroa-ға қарсы тұру мақсатында тазалану мінез-құлқы үшін селекция жасау A. m. mellifera ұйымдарымен әлі де қолдау көрсетілуде.