Кіріспе

Кіші ежелгі римдік құдай

Ежелгі рим дінінде Мана Генита немесе Генета Мана – Плиний, Плутарх және Гораций ғана есімдерін атаған шамалы белгілі құдай. Плиний де, Плутарх та оның қасиеттері күшік немесе иттің анасы құрбан ету арқылы орындалғанын айтады. Плутарх ғана құдайдың мәнін зерттеген, Мана атауын латын тіліндегі “manare” – “ағу” деген сөзден шығарған. Бұл этимологияны римдік грамматик Веррий Флакк, Варонның айтуынша Мания құдайымен және Манелермен, яғни қайтыс болғандардың рухтарымен байланыстырады. Гректердегі теңдестіру тұрғысынан алғанда, Плутарх, иттің анасын құрбан ету себепті, осы құдайды Гекатамен байланыстырады, сондай-ақ Аргивтердің құрбандық салған тәжірибесі (иттерді пайдалану) оны Эилонейямен, яғни босану құдайы Эйлейтиямен салыстыруға мүмкіндік береді. Гораций де оны Эйлейтиямен байланыстырады. Кейбір заманауи зерттеушілер “Генита” және “Мана” сөздерін кеңейтіп, ол нәрестелердің тірі немесе өлі тууына шешім шығаратын құдай болған деген пікірді айтады. Басқалары Горацийдің “Carmen Saeculare” (16-жол) поэмасында Genitalis құдайы туралы айтқанда осы құдайды меңзеген болуы мүмкін деп санайды. Кейбіреулер оны Осканның Деиуа Генетасымен (босану құдайы) салыстырса, енді біреулері Генета Мананың нақты теоним емес, Бона Деа сияқты қарапайым эпитет болуы мүмкін деп есептейді.

Плутархтың

Плутарх «Римдік сұрақтар» кітабын сұрақтар мен жауаптар сериясы түрінде жазды. Генета Мана туралы ол екі сұрақ қояды: неге оған құрбандық ретінде итті ұсынады және неге үйдің ешбір мүшесі «жақсы» (яғни «өлген») болмауы үшін дұға етеді:

Бұл Генетаның жойылатын жандардың тууы мен өсуіне қатысты рух болғандықтан ба? Оның аты «ағын мен туу» немесе «ағынмен туу» дегенді білдіреді. Сондықтан, гректер Хекатеге ит құрбандыққа шалғандай, римдіктер де үй ішіндегілері үшін Генетаға осылайша құрбандық шалады. Бірақ Сократ Аргивтер Эилонеяға иттің бала туудың оңайлығы үшін құрбандық ететінін айтады. Алайда, «ешқайсысы жақсы болмасын» деген дұғаның мағынасы үйдің адамдарына емес, иттің өзіне қатысты ма? Себебі иттер жабайы және қорқынышты болуы керек. Немесе, өлгендерді әдемі тілмен «жақсылар» деп атағандықтан, олар жасырын тілмен үй ішіндегі ешкімнің өлмеуін тілемек пе? Бұған таң қалмау керек, Аристотельдің айтуынша, аркадиялықтар мен спартандықтардың келісімінде: «Тегеяда спарталықтарға көмектескен ешкім жақсы болмауы керек», яғни ешкім өлімге кесілмеуі керек деп жазылған.