Кіріспе
5-Гидрокситриптофан (5-HTP), сондай-ақ окситриптан деп те аталады, табиғи түрде кездесетін аминқышқыл және серотонин нейротрансмиттерінің биосинтезіндегі химиялық алдын-құраушы және метаболизмдік аралық зат.
Кемшіліктері
5-HTP-нің қысқа жартылай ыдырау мерзімі (<2 сағат) оның емдік мүмкіндіктерін шектеуі мүмкін, себебі жүйелік 5-HTP деңгейі тіпті жиі қабылдаған жағдайда да айтарлықтай өзгереді. Мұндай деңгейдің құбылуы әдетте Cmax (жоғары жүйелік концентрацияға жету уақыты) дәрілік заттың шарықталуынан туындайтын қосымша зиянды әсерлердің көбеюімен және күнінің көп бөлігінде емдік эффекті жеткіліксіз болуынан туындайтын клиникалық тиімділіктің төмендеуімен байланысты, егер бір доза бір рет қабылданатын болса немесе Cmax-тан әлдеқайда үлкен интервалмен қабылданатын болса. 5-HTP дозалық формаларының ұзаққа созылған жеткізілімді қамтамасыз етуі тиімдірек болар деген ұсыныс бар. Мысалы, бақыланатын босатылу механизмі арқылы оксикодон (ОксиКонтин) немесе морфин (МС Контин) 3–6 сағатқа ғана жеңілдік беретін белсенді компонентті пайдаланып, 12 сағатқа дейін ауырсынды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Дегенмен, әртүрлі адамдардың дәрі-дәрмек метаболизміндегі айырмашылықтар бұл міндетті қиындатады.
Жанама әсерлер
5 HTP-нің мүмкін болатын жанама әсерлері: қызылша, асқазан ауыруы, лоқсығу, құсу, іш кешіру, ұйқылылық, жыныстық дисфункция, жарқын түстер көру немесе қорқынышты түстер, бұлшықет проблемалары. 5 HTP клиникалық жағдайда толыққанды зерттелмегендіктен, басқа дәрілермен болатын жанама әсерлер мен өзара әрекеттесулер толыққанды белгілі емес. АҚШ Ұлттық медицина кітапханасының мәліметінше, 5 HTP адамдарда серотонин синдромымен немесе кез келген қауіпті жағымсыз құбылыстармен байланыстырылмаған. Көптеген зерттеулерде 5 HTP гематологиялық немесе жүрек-қантамырлық өзгерістерге айтарлықтай әсер етпейтіні де көрсетілді. 5 HTP эозинофилиямен байланыстырылған, бірақ кейінгі зерттеулер себептік байланысты растамады.
Өзара әрекеттесулер
МАОИ немесе ССЖИ класындағы антидепрессанттармен бірге қолданғанда, 5-ГТП-нің өте жоғары парентеральді дозалары егеуқырларда серотонин синдромын тудыруы мүмкін. Мұндай тұжырымдардың клиникалық маңызы бар-жоғы белгісіз, себебі көптеген препараттар егеуқырларда өте жоғары дозаларда ауыр қосымша әсерлерге немесе өлімге алып келеді. Адамдарда 5-ГТП клиникалық жағынан серотонин синдромымен байланысты болған емес, бірақ бір жағдай бойынша хабарламада 5-ГТП МАОИ-мен бірге қолданғанда манияны тудыруы мүмкін екендігі көрсетілген. Карбидопамен (Паркинсон ауруының белгілерін емдеу үшін) бірге қолданғанда 5-ГТП құсу мен жүрек ауруын тудырады, бірақ гранисетрон қолдану арқылы бұл жағдайды жеңілдетуге болады. Фармакология бөлімінде айтылғандай, карбидопа мен 5-ГТП қолданған пациенттерде склеродермияға ұқсас аурулар туралы хабарламалар түскен. Ауыз арқылы қабылдағанда 5-ГТП серотонин метаболиті 5-HIAA деңгейінің жоғарылауына әкеледі, бұл 5-ГТП-нің серотонинге перифериялық метаболизденетінін көрсетеді, содан кейін ол метаболизденеді. Бұл карциноидтық синдромды анықтауға арналған тесттерде қате оң нәтижелерге әкелуі мүмкін. Бауырда 5-ГТП серотонинге айналуының салдарынан, серотониннің жүрекке тигізетін әсерінен жүрек клапандарының ауруы пайда болуы мүмкін, бұл деректер клиникалық алдын ала зерттеулерге негізделген. Дегенмен, 5-ГТП адамдарда жүрекке зиян келтіретін токсикалық әсерімен байланысты емес. 5-ГТП эозинофилиялық миалгия синдромын (ЭМС) тудыруы мүмкін, бұл бұлшық еттердің қатты ауыруына, миалгияға және қан аномалияларына әкелетін ауыр жағдай. Алайда, ЭМС кейбір 5-ГТП қоспаларындағы ластанушы заттардың болуынан туындауы мүмкін екенін көрсететін деректер бар.
Өндіріс
5 HTP триптофан аминқышқылынан триптофан гидроксилаза ферментінің әсерімен түзіледі. Триптофан гидроксилазасы – биопетеринге тәуелді ароматты аминқышқылы гидроксилазаларының бірі. 5 HTP-нің өндірісі 5 HT (серотонин) синтезінің шектеуші қадамы болып табылады. 5 HTP әдетте аминқышқылы декарбоксилазасы арқылы 5 HT-ға жылдам түрленеді.
Абсорбция
Ауызға қабылдағаннан кейін 5-HTP жоғарғы ішекте сіңіріледі. Декарбоксилаза тежегіштері қолданылғанда 5-HTP-нің биожетімділігі 50%-дан асып кетуі мүмкін.
Фармакокинетика
5-HTP тез сіңіріледі, tmax мәні және тез шығарылады, жартылай ыдырау мерзімі . Декарбоксилаза ингибиторын (мысалы, карбидопа, бензеразид) бірге қолдану 5-HTP жартылай ыдырау мерзімін екі есеге арттырып, дейін ұзартады.
Метаболизм
5 HTP, В6 витаминінің көмегімен ароматты L амин қышқылы декарбоксилаза ферменті арқылы серотонинге (5 гидрокситриптамин немесе 5 HT) дейін декарбоксилдендіріледі. Бұл реакция жүйке тінінде де, бауырда да жүзеге асады. 5 HTP қан-ми тосқауылынан өтеді, ал 5 HT өтпейді. 5 HTP-нің артық мөлшері, әсіресе В6 витаминімен бірге қолданғанда, метаболизмделіп, организмнен шығарылады деп саналады.
Фармакология
5 HTP-нің психоактивті әсері орталық нерв жүйесі тіндеріндегі серотонин өндірісінің артуынан туындайды. Зерттеулер карбидопамен бірге қолдану плазмадағы 5 HTP деңгейін едәуір арттыратынын көрсетіп тұр. Басқа зерттеулер 5 HTP және карбидопаны бірге қабылдау склеродермияға ұқсас жағдай тудыруы мүмкін екенін анықтады.
Регламенттік мәртебе
Қазіргі уақытта АҚШ-тың Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 5-HTP құрамындағы ешқандай дәрілік препаратты мақұлдаған жоқ. Барлық қолжетімді 5-HTP өнімдері – нутрацевтикалық заттар болып табылады және олардың тазалығы, сапасы, клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі реттелмейді және тексерілмейді. Сондықтан, адамдардың оларды қолдануына қатысты сақ болу қажет. 2020 жылдың 25 тамызынан бастап Венгрия 5-HTP-ді бақыланатын психоактивті заттар тізіміне енгізіп, оның өндірісіне, сатуына, импортына, сақтауына және қолдануына тыйым салды. Бұл ретте, мұндай қадам жасаған алғашқы ел Венгрия болды.
5- HTP баяу бөлінетін
5-HTP-нің қысқа жартылай ыдырау мерзімі созылмалы дәрілік емдеу үшін ыңғайсыз. Дьюк университетінде егешқұйрықтарда жүргізілген зерттеулер 5-HTP баяу босатылатын формада қолданғанда, оның дәрілік қасиеттері пайда болатынын көрсетті. Баяу босату арқылы емдеу кезінде 5-HTP әсерінің жоғары және төмен деңгейлері азайтылады немесе тоқтатылады. 5-HTP-нің баяу босату арқылы берілуі оның қауіпсіздік профилін едәуір жақсартады, плазмадағы 5-HTP деңгейін тұрақтандырады және мидың серотонин функциясын күшті және тұрақты түрде жақсартады. Батыс және Орталық Африкаға тән, өрмелеуші бұта – грифония симплицифолияның тұқымдары 5-HTP құрамына байланысты, дәрілік өсімдік қоспасы ретінде қолданылады. 2010 жылғы бір сынақта грифония симплицифолия экстрактының семіз әйелдерде қанығу сезімін арттырғаны байқалды.